Bautasteinn - 01.04.2003, Blaðsíða 11

Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma
efndu árið 2001 til samkeppni um gerð
minnisvarða um horfna. Eftir vandlega
skoðun ákvað KGPR að velja þrjá mynd-
listarmenn til að gera tillögur að
minnisvarða og fyrir valinu urðu myndlist-
armennirnir Helgi Gíslason, Sigurður
Guðmundsson og Rúrí. Dómnefnd sam-
keppninnar skipuðu Björn Th. Björnsson,
Guðmundur Rafn Sigurðsson og Steinunn
Þórarinsdóttir.
Verk Rúríar, sem hún kallar „Hlið“, var
valið í samkeppninni, en það er í senn hlið
og opinn skáli sem stendur í miðju stein-
stéttar. Stéttin er í formi völundarhúss og
snúa hvor tveggja eftir höfuðáttum. Hug-
myndin er að verkið myndi stílhreina og
látlausa heild og miðli tilfinningu fyrir
styrk og jafnvægi og stuðli þannig að því
að skapa fallega og kyrrláta umgjörð um
minningu hinna týndu.
Völundarhús, krossgötur og hlið
milli vídda
Rúrí segir erfitt að útskýra hvernig
hugmyndin að verkinu hafi orðið til en
hún var stödd í Kína þegar boð um þátt-
töku í samkeppninni barst. „Ég hafði ekki
mikinn tíma til að vinna tillöguna, en
þessi hugmynd sótti á mig. Völundarhús
hefur margs konar táknræna merkingu
fyrir innri leit mannsins, t.d. leitina til upp-
runans, þ.e. skaparans og það á vel við í
þessu samhengi. Það táknar líka leitina
og leiðina til aukins þroska, en hann er
undirstaða þess að menn nái sambandi
við það guðlega og hið upprunalega.“
Munstrið sem stuðst er við í stéttinni er
ævafornt og var m.a. notað í evrópskum
kirkjum á miðöldum. Verkið er úr graníti
sem er flutt frá Kína, en meðfram minnis-
varðanum verða svo settir upp slípaðir
steinar sem á verða letruð nöfn hinna
týndu.
Raflýsing verður í verkinu sem mun
mynda ljóssúlu er lýsir upp í gegnum þak-
ið og einnig út til hliðanna og segir Rúrí
ljósið vísa óbeint til vita. „Skálinn getur
verið allt í senn, hlið á leið vegfaranda,
hlið á milli tilvistarsviða eða vídda og
nokkurs konar opin kapella, en í miðju
skálans stendur lítill steinstallur eða alt-
ari. Verkið vísar einnig óbeint til sælu-
húsa á heiðum, skipbrotsmannaskýla og
vita. Þá má segja að verkið minni á marg-
an hátt á krossgötur, en við lendum öll á
krossgötum einhverntíma í lífinu og þurf-
um stöðugt að velja.“
Langt komið
Verkið er um 13 m að þvermáli og rúm-
ir þrír metrar að hæð og verður reist í sér-
stökum reit í Gufuneskirkjugarði í Grafar-
vogi. Ætlunin er að koma þar fyrir bekkj-
um svo fólk geti tyllt sér niður og átt kyrr-
láta stund við minnisvarðann. Gert er ráð
fyrir að hægt verði að setja afskorin blóm
við nöfn hinna týndu, en ekki er gert ráð
fyrir kertaljósum, heldur verður raflýsing
í kringum stéttina. Verkið er langt komið í
vinnslu og er stefnt að því að reisa það í
sumar.
1110
Þjóðminjasafn Íslands og Kirkjugarðar
Reykjavíkurprófastsdæma (KGRP) gerðu
með sér samning sumarið 2000 um
skráningu minningarmarka eldri en 100
ára í Hólavallagarði, kirkjugarðinum við
Suðurgötu og kostuðu KGRP framkvæmd-
ina. Mörg þessara minningarmarka lágu
undir skemmdum, en öll mannanna verk
sem eru eldri en eitt hundrað ára teljast
samkvæmt Þjóðminjalögum til fornleifa.
Skráningin mikilvæg
Gunnar Bollason, sem þá starfaði hjá
Þjóðminjasafninu, hóf verkið og segir það
hafa verið mjög mikilvægt að hefja skrán-
inguna í garðinum vegna hins mikla
fjölda minningarmarka sem þar er að
finna. „Þarna eru flestar gerðir minning-
armarka sem reist voru á 19. öld og eru
formgerðir þeirra fjölmargar. Járnkrossar
úr steypujárni eru algengir, t.d. er þar
stærsti járnkross sem ég hef rekist á í
kirkjugörðum landsins, settur yfir frú
Guðrúnu Oddsdóttur sem var fyrst allra
grafin í garðinum árið 1838 og kallast því
vökumaður hans. Svo eru einnig einkenn-
andi fyrir garðinn háir legsteinar úr
Reykjavíkurgrágrýti og þar er líka að
finna svokallaða púltsteina sem eru þrí-
hyrndir steinar með plötu úr marmara
eða graníti á framhliðinni, auk fjölda ann-
arra gerða yngri minningarmarka.“
Skráningarverkinu var skipt í þrjá
hluta, þ.e. fyrst skyldu elstu minningar-
mörkin skráð, þá 35 önnur yngri sem tal-
in voru sérstök að einhverju leyti og að
lokum var gerð skýrsla. Við skráninguna
var horft til fjölmargra atriða, s.s. hverrar
gerðar minningarmarkið væri, úr hvaða
efni, yfirborðsáferð lýst og áletrun skráð.
Getið var um ástand þesss og það mælt
nákvæmlega upp. Einnig var hvert minn-
ingarmark ljósmyndað. Gunnar segir
skráningunni hafa verið lokið á aðventu
árið 2000 og hófst þá úrvinnsla gagna
sem síðan var birt í skýrslunni „Hólavalla-
garður, kirkjugarðurinn við Suðurgötu:
Skráning og rannsókn minningarmarka“
sem kom út í röð rannsóknarskýrslna
Þjóðminjasafns árið 2002.
Skýrslan leiðir í ljós að ástand minning-
armarkanna er á heildina litið nokkuð
gott, þó sum þeirra þurfi mikilla lagfær-
inga við. Helsta verkefnið er að hreinsa
steinana og huga að forvörslu á pott-
járnskrossunum. Einnig eru grindverk úr
steypujárni oft illa farin, en minjarnar úr
steypujárninu eru með þeim merkari í
garðinum og hefur KGRP gert mikið átak
undanfarið í að lagfæra pottjárnsverkin.
Gönguferðir og fræðsla
Gunnar segist hafa kynnst garðinum
vel við þessa vinnu og hann hafi snemma
gert sér grein fyrir því hversu merkilegur
garðurinn er. „Ég hef stundum sagt að
gönguferð á milli minningarmarkanna sé
eins og að ferðast um tímann. Fólk kynn-
ist bæði stefnum í arkitektúr, list- og tákn-
fræði, persónusögu sem og ættfræði.
Garðurinn er auk þess einstaklega gróinn
og plöntutegundir á annað hundrað.“
Þegar skráningunni lauk kviknaði áhugi
hjá KGRP og Þjóðminjasafninu á því að
efna til göngu um garðinn fyrir almenn-
ing og leiddi Gunnar nokkrar slíkar árið
2001. Áhugi borgarbúa var mikill og
mættu t.d. 80 manns í fyrstu gönguna.
Með nýjum Þjóðminjalögum frá 2001
færðust þessi verkefni, og Gunnar með,
til nýrrar stofnunar sem heitir Fornleifa-
vernd ríkisins. Sú stofnun tók að sér að
flokka öll minningarmörk í garðinum eftir
minjagildi og er nú unnið að því verkefni
sem er mjög umfangsmikið og tengist
deiliskipulagi garðsins sem nú er verið að
vinna að.
Þá ætla KGRP að koma upp skiltum í
garðinum með fræðslu fyrir vegfarendur,
auk þess sem unnið er að hellulagningu
göngustíga sem gerir garðinn opnari og
skemmtilegri fyrir gesti. „Til stendur að
efna til fleiri gönguferða um garðinn því
kynning og aukin þekking á garðinum er
lykillinn að því að borgarbúar kynnist bet-
ur þessari perlu í miðborginni eins og ég
kýs að kalla garðinn,“ segir Gunnar að
lokum.
Listaverk eftir Rúrí reist í Gufuneskirkjugarði
Ferðast um tímann
-Hólavallagarður, kirkjugarðurinn við Suðurgötu
Úr kirkjugarðinum við Suðurgötu.
Mynd: Fornleifavernd ríkisins/Gunnar Bollason
Tillaga að verðlaunaverkinu „Hlið“ eftir Rúrí.
Rúrí á vinnustofu sinni með sýnishorn af
kínverska granítinu og handsmíðaðan kín-
verskan hamar sem notaður er til að hamra
steininn. Ljósm.: HGG.