Morgunblaðið - 02.03.2006, Page 31

Morgunblaðið - 02.03.2006, Page 31
Ljósmynd/Keith Bedford við stjórnendur Alcoa um byggingu álvers á Norðurlandi í New York í gær. MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 2. MARS 2006 31 Að undanförnu hefur fariðfram mikil umræða hér álandi og í nágrannalöndumum réttindi samkyn- hneigðra gagnvart hjónabandi og fjöl- skyldumyndun og um afstöðu trú- félaga til þeirra. Sumir málsvarar evangelísk- lútersku kirkjunnar hafa þá vitnað í tiltekna ritningarstaði þar sem talað er um hjónabandið sem samband karls og konu. Einnig hefur ver- ið haldið fram sögu- legum rökum í þá átt að taka beri sérstakt tillit til lútersku kirkjunnar á Íslandi þegar löggjafinn setur lög um hjóna- bandið í nafni okkar allra. Í þessari grein eru rifjuð upp nokkur atriði hugmynda- sögunnar sem kunna að vekja menn til frekari umhugsunar um þessi mál. Biblían er fjölbreytt rit Biblían er sem kunnugt er trúar- bók kristinna manna og Gamla testa- mentið er jafnframt trúarbók Gyð- inga. Rit Biblíunnar eru færð í letur fyrir nokkrum þúsöldum í tilteknu umhverfi og samfélagi. Þau end- urspegla þetta umhverfi og þetta samfélag eins og eðlilegt er, en jafn- framt ber þó að hafa í huga að sam- félagið breyttist talsvert og færðist til á löngum ritunartíma. Þess vegna fer því fjarri að Biblían sé eins og einn maður hafi skrifað hana; misræmi er talsvert í boðskap og tóntegundum innan þessa mikla rits, enda eru við- fangsefnin líka fjöldamörg og af ólík- um toga, allt frá siðapredikunum til hernaðar og frá kraftaverkum til dæmisagna. Þessi mikla fjölbreytni á sinn þátt í því aðdráttarafli sem Biblían hefur haft í sögu hugmyndanna og inn- byrðis baráttu; hún á vafalaust sinn þátt í því að kristin trú hefur orðið svo útbreidd og öflug sem raun ber vitni. Þar geta flestir fundið eitthvað við sitt hæfi, hvort sem þeir hrífast af hern- aðarsnilld eða fræknleik, trúarhita eða yfirnáttúrlegum fyrirbærum, snjöllum sögum eða fágætum siða- boðskap. Þar sem Biblían er jafn- framt trúarrit sem skiptir fólk miklu hefur fjölbreytileikinn líka orðið til þess að menn hafa löngum stundað þá íþrótt að vitna í Biblíuna málstað sín- um til stuðnings, bæði í stóru og smáu. Hefur þá oftar en ekki viljað við brenna þegar deilur verða með mönnum að báðir aðilar hafa getað fundið rök fyrir máli sínu í þessari miklu bók. Jörðin flöt, föst og í miðjunni Á allnokkrum stöðum í Biblíunni er talað um að jörðin sé flöt og standi á stólpum (1. Sam. 2:8; Job 9:6; Job 38:4-6; Sálmar 75:4; Orðskviðir 8:29; og víðar). Þetta hefur verið full- komlega eðlilegur talsmáti á rit- unartímanum í landluktu og til- tölulega einangruðu samfélagi fyrir botni Miðjarðarhafsins. Engu að síð- ur vissu menn betur annars staðar á sama tíma, til dæmis í forngríska menningarheiminum þar sem menn bjuggu við sjó og stunduðu siglingar og önnur ferðalög, en þá verður lögun jarðar nánast sýnileg berum augum ef menn hafa þau opin. En þeir sem tóku Biblíuna bókstaflega héldu áfram að trúa á flata lögun jarðar löngu eftir að upplýstir sæfarendur og ferðalangar voru farnir að nýta sér kúlulögunina í ferðum milli staða. En síðar meir hvarf þó flata jörðin úr hugmyndaheimi manna og þeir munu vera harla fáir nú á dögum sem halda henni fram af alvöru. Hitt er vert um- hugsunar að hún hvarf án neinna verulegra átaka þrátt fyrir það að bókstafur Biblíunnar hafi staðið óhagganlegur. Er engu líkara en menn hafi tekið þann skynsamlega kost að gleyma honum þegjandi og hljóðalaust. Einnig stendur í Biblíunni að jörðin sé föst og sólin snúist um hana (m.a. Jósúa 10:12-13; 1. Króníkubók 16:30; Sálmar 93:1; Orðskviðir 8:29; og víð- ar). Þegar Biblían var skrifuð var þetta almenn skoðun jarðarbúa fyrir utan nokkra forngríska sérvitringa, enda kemur það vel heim við daglega reynslu eða upplifun. Hins vegar áttu þessir ritningarstaðir mikinn þátt í þeirri hörðu deilu sem varð í upphafi nýaldar þegar menn eins og Kóp- ernikus og Galíleó töldu sig geta sýnt fram á með óyggjandi rökum að jörð- in snýst um möndul sinn og gengur jafnframt á braut um sól. Það tók Vest- urlandabúa nokkrar aldir að jafna þessa deilu og hef ég lýst því svo að kirkja og vísindi hafi að lokum sæst á að hafa sem minnst af- skipti af landareignum hvor annars. En þeir Vesturlandamenn munu fáir nú á dögum sem halda því fram í al- vöru að jörðin sé föst í miðju alheimsins og sólin á braut kringum hana. Menn hafa blátt áfram hætt að líta á Biblíuna sem heimild um þetta enda fjalli kjarninn í boðskap hennar um allt aðra hluti. Sköpun og þróun Íslendingar þekkja flestir sköp- unarsögu Biblíunnar sem finna má í upphafi hennar í Fyrstu Mósebók. Hún er að sjálfsögðu barn síns tíma eins og þau atriði sem þegar hafa ver- ið rakin. Á 18. og 19. öld fóru rann- sóknir í líffræði og jarðfræði að benda til þess að ekki bæri að taka þessa sögu bókstaflega. Sú framvinda leiddi að lokum til þess að breski nátt- úrufræðingurinn Charles Darwin setti fram þróunarkenninguna í frægri bók um Uppruna tegundanna, sem kom út á ensku árið 1859 og hef- ur nýlega verið þýdd á íslensku. Bók Darwins var studd rækilegum gögn- um og athugunum hvaðanæva af jörð- inni og sett fram með glöggum og þungum rökum. Hún sætti engu að síður harðri andstöðu af hálfu þeirra sem vildu heldur halda áfram að trúa sköpunarsögunni. En framvinda nátt- úruvísindanna hefur allar götur síðan rennt frekari stoðum undir þróun- arkenninguna og má nú heita ógern- ingur að stunda náttúruvísindi nema styðjast við hana beint eða óbeint. Flestir þeir sem vilja nú á dögum sætta þróun og sköpunarsögu kjósa þá leið að líta á vitnisburð Biblíunnar um þetta sem líkingamál; trúar- brögðin hafi einfaldlega ekkert um það að segja sem vísindin hafi skorið úr um. Með öðrum orðum eru þeir harla fáir, að minnsta kosti austan Atlantshafsins, sem taka á annað borð mark á vísindum nútímans og reyna jafnframt að líta á sköp- unarsögu Mósebókar sem heimild um náttúrufræðileg efni samkvæmt bók- stafnum. Hver á hjónabandið? Hér er líka skylt að minna á að ým- islegt af því sem við tengjum kannski kristni og kirkju nú á dögum er í rauninni miklu eldra með mönnum en þessi tilteknu trúarbrögð sem algeng- ust eru á Vesturlöndum nú á dögum. Þetta á til dæmis við um hjónabandið sem félagslega stofnun því að hjóna- band og einkvæni er miklu eldra en trúarbrögð nútímans og jafnvel jafn- gamalt manninum sjálfum. Við Ís- lendingar vitum líka mætavel af Ís- lendingasögunum að hjónabandið er eldra en kristnin í sögu okkar. Þannig veit ég ekki til að neitt skorti á að við hugsum okkur Njál og Bergþóru sem hjón þó að þau hafi verið heiðin sam- kvæmt sögunni. Trú þeirra vefst eng- an veginn fyrir okkur í því viðfangi þótt að vísu megi vel vera að lýsingin á þeim beri nokkurn keim af kristn- um penna. Siðfræði og samkynhneigð En ekki er nóg með það að við höfnum Biblíunni sem heimild um náttúruvísindi heldur getur hið sama átt við um ýmis siðfræðileg efni, eink- um þó eins og um þau er fjallað í Gamla testamentinu. Má ljóst vera að þau skrif mótast af reynsluheimi þeirra sem halda á pennanum ekkert síður en það sem áður var rakið um náttúru og umhverfi. Þannig blasir til dæmis við að höfundar Gamla testa- mentisins hafa ekki spurnir af neinu jákvæðu sem geti fylgt samkyn- hneigð; um slíkt eru helst höfð orð eins og „viðurstyggð“ í íslensku þýð- ingunni. Hins vegar lýsa rit Forn- grikkja eins og Platóns og Saffóar frá Lesbos allt öðrum viðhorfum frá svip- uðum tíma en í öðru samfélagi þar sem Vesturlandabúar eiga menning- arlegar rætur ekkert síður en í sam- félagi Biblíunnar. Kirkjur Vesturlanda standa nú enn einu sinni á krossgötum vegna nýrrar og breyttrar þekkingar og nýrra við- horfa í samfélaginu. Enn á ný er bók- staf Ritningarinnar teflt fram gegn nýjum hugmyndum sem þróun sam- félagsins hefur leitt af sér, að þessu sinni um réttindi og stöðu samkyn- hneigðra. En við vitum ýmislegt um samkynhneigð sem var ekki þekkt þegar Biblían var skrifuð. Við vitum til dæmis að fólki er kynhneigð ekki sjálfráð eftir að komið er á fullorð- insár og að henni verður ekki breytt með neinum þekktum ráðum sem við teljum sæmandi. Við vitum líka að út- breiðslu samkynhneigðar eru tak- mörk sett og hún getur því aldrei orð- ið nein ógnun við valdakerfi þar sem lýðræði ríkir. Við vitum að kynhneigð annarra þarf ekki að koma okkur neitt við ef rétt er á haldið og við höf- um lært að meta þann mannauð sem skapast af því að hver og einn fái að þroska sig í þeim samskiptum við aðra sem hann sjálfur kýs, en í því viðfangi er ástin einmitt eitt sterkasta aflið. Margt af þessum hugmyndum okkar má kannski einmitt rekja til boðskapar kristninnar um mannúð, kærleika, mannréttindi og jafnrétti. Margir telja að þess konar hug- myndir séu í raun kjarninn í boðskap kristninnar og bókstafur sem ekki tengist honum eigi að víkja ef mis- ræmi kemur upp í skilningi okkar á mismunandi ritningarstöðum. Lokaorð Ég dreg nú saman það sem hér hefur verið rakið: Bókstafur Biblíunnar getur ekki talist þungvæg rök í umræðu um mál sem kvikna af róttækum breytingum sem orðið hafa á þekkingu og sam- félagi frá því að Ritningin var skrifuð. Boðskapur hugmyndasögunnar bendir ekki til þess að skynsamlegt sé fyrir kirkjur Vesturlanda að reyna enn einu sinni að fara leið bókstafsins í slíkum málum. Hjónabandið sem stofnun tilheyrir ekki einum trúarbrögðum frekar en öðrum, heldur er það nánast sameign mannkynsins. Hugmyndir okkar um samkyn- hneigð hafa gjörbreyst á síðustu ára- tugum, bæði í ljósi þekkingar og reynslu, og jafnframt undir áhrifum frá hugmyndum okkar um mannrétt- indi og jafnrétti. Má raunar vel vera að rekja megi slíkar hugmyndir til þeirra þátta í kristinni siðfræði sem skapa kristninni ef til vill sérstöðu meðal trúarbragðanna. Ég gerði í upphafi greinarinnar lít- ið úr þeirri íþrótt manna að finna rök fyrir málstað sínum í ritningarstöðum sem hafa kannski lítil tengsl við meg- inboðskap Biblíunnar eins og flestir skilja hann. Hins vegar gegnir öðru máli um þá staði sem kristalla þennan boðskap og gera Ritninguna einmitt að merkilegu og sérstæðu verki í sögu mannsandans. Þess vegna leyfi ég mér að ljúka þessu með tilvitnun í frægan stað hjá guðspjallamanninum Matteusi (7:12). Það er engu líkara en að sá sem heldur á pennanum geri sér sjálfur grein fyrir því að þetta vegi þyngra en flest annað: Allt sem þér viljið, að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra. Þetta er lögmálið og spámenn- irnir. Hugmyndasagan og hjónabandið Eftir Þorstein Vilhjálmsson ’Bókstafur Biblíunnargetur ekki talist þungvæg rök í umræðu um mál sem kvikna af róttækum breytingum sem orðið hafa á þekkingu og sam- félagi frá því að Ritningin var skrifuð. ‘ Þorsteinn Vilhjálmsson Höfundur er prófessor í vísindasögu og eðlisfræði við Háskóla Íslands. ðið sl. seg- a túlk- nsku danna ilum í mt að mið kið Ís- Evr- fyr- tað gar ipu- ng- ysur útrás- na víða um lönd. Það kann að vera að á einhverjum afmörkuðum svæð- um séu ráðgjafarfyrirtæki notuð en það fer þá ekki hátt. Íslensk fyrirtæki og hið op- inbera eru langt á eftir grann- ríkjum okkar í almannatengslum, samskiptatækni nútímans og skipulagðri upplýsingastarfsemi sem á ensku nefnist „public rela- tions“. Erlend fyrirtæki og bankar eru mjög meðvituð um hversu mikilvægt það er að stunda skipu- lögð almannatengsl og upplýsinga- miðlun. Við getum tekið Alcoa Corp. sem gott dæmi en það notar nánast aldrei auglýsingar heldur leggur mikla áherslu á faglega vinnslu og dreifingu upplýsinga og frétta. Alcoa sparar hvorki fyr- irhöfn né fjármagn í þeim efnum. Microsoft er annað dæmi um fyr- irtæki sem eyðir litlu fé í auglýs- ingar en sparar ekki neitt þegar að almannatengslum kemur. Erlendar ríkisstjórnir nota skipulega almannatengslafyr- irtæki í borgum eins og London, Washington, New York, Beijing og víðar til að styrkja ásýnd lands síns eða ná til ákveðinna hópa eins og fjárfesta. Danmörk er í hópi landa sem verja mestu í slíkt í Bandaríkjunum. Nýverið gerði samstarfaðili KOM almanna- tengsla í Washington könnun með- al fjárfesta og verðbréfafyrirtækja í Washington og New York um hve mikið þessir aðilar vissu um ís- lenska fjármálamarkaðinn og fjár- festingarmöguleika á Íslandi. Út- koman var sú að nánast enginn hafði minnstu hugmynd um ís- lenska markaðinn, fjárfesting- arkosti eða annað í þeim dúr. Er ekki tímabært að leiðrétta þetta? Ég hef oft spurt sjálfan mig af hverju ríkisstjórnin, bankarnir og önnur fjármálafyrirtæki leggist ekki á eitt og hefji skipulega al- mannatengsla-, kynningar- og fræðsluherferð í Bretlandi, Dan- mörku, Noregi og Svíþjóð til að styrkja ímynd og ásjónu Íslands, sem verðugs þátttakanda í at- hafna- og fjármálaheimi álfunnar. Við þurfum líka að bæta stöðuna í Washington og New York sem er þungamiðja fjármálalífs heimsins. Það gengur ekki lengur að láta eins og ekkert sé í þessum efnum. Þeir fiska sem róa. varað? og ngt á kkar - ðri Höfundur hefur rekið almanna- tengslafyrirtækið KOM ehf. í 20 ár. KOM hefur unnið að almanna- tengslum bæði innanlands og er- lendis frá upphafi. auð- ver tu held rík- u um hvort ækk- m í s r nd lyrði ð með m- Það ús- - við ar- þessi in- and- m æði ega. því að INGIBJÖRG Sólrún Gísladótt- ir, formaður Samfylking- arinnar, segir á vefsíðu flokksins að hún telji Húsavík vera bestan kost út frá atvinnu- og byggðasjónarmiðum, ef af álvers- framkvæmdum verður á Norður- landi. Einnig telur hún að skyn- samlegt sé hjá Alcoa að beina sjónum að Húsavík vegna þeirra jarðvarmavirkjana sem hægt er að ráðast í á Þeistareykjum og við Kröflu. Hún telur að aðrir virkjunar- og staðsetningarkostir séu mun við- kvæmari út frá umhverfissjón- armiðum. Hugmyndir Alcoa um stærð álversins gefi hins vegar til- efni til að óttast það að jarð- varmavirkjanir dugi ekki til og þ.a.l. þurfi að ráðast í umdeildar vatnsafls- virkjanir. Ingibjörg Sólrún leggur á það mikla áherslu að fram fari nákvæmt mat á hvaða virkjunarkosti sé hægt að sætta sig við út frá umhverf- issjónarmiðum, og minnir á að vítin séu til að varast þau og að við meg- um ekki lenda aftur í þeirri stöðu að efna til afdrifaríkra átaka um nátt- úru og umhverfi landsins. Hætt við Straumsvík og Helguvík Ingibjörg segir að ef álver verði reist á Bakka geti ekki orðið af stækkun álversins í Straumsvík og byggingu álvers í Helguvík þar sem þessar þrjár framkvæmdir rúmist ekki inn- an skuldbindinga okkar í loftslags- málum Kyoto-bókunarinnar né held- ur samræmist þær þeirri áherslu sem við hljótum að leggja á stöð- ugleika í hagkerfinu og rekstrarskil- yrði annarra atvinnugreina. Því gætu ný álver orðið til þess að auka einhæfni íslensks atvinnulífs til ómælds skaða fyrir framtíðina. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar Telur Húsavík besta kostinn fyrir álver 1. mars er opið bréf til m bréfritari fer þess á up Íslands frá störfum. herra Karls Sigurbjörns- ndið, en biskup vék meðal kun í Dómkirkjunni og ammála biskupi vill hann, tti sínu. Ég tek ekki und- ir þessa kröfu bréfritara. Vegna ágreinings bréfritara við biskup vil ég árétta, að ég stend að því frumvarpi, sem liggur fyr- ir alþingi um réttarstöðu samkynhneigðra og kýs, að það nái óbreytt fram að ganga, eins og stjórn- arflokkarnir samþykktu að tillögu ríkisstjórn- arinnar. son réfi svarað Höfundur er kirkjumálaráðherra.

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.