Orð og tunga - 01.06.2011, Síða 69

Orð og tunga - 01.06.2011, Síða 69
Guðrún Kvaran: Hallgrímur Scheving og tökuorðin 59 frá því snemma á 17. öld en hin um dessast frá lokum 18. aldar. Ekkert bendir til þess hjá ÁBIM að dessa sé tökuorð heldur tengir hann hana sögninni að detta. Sögninni dikta er bætt við á spássíu hjá HSch en engin merking er við hana né heldur orðið diktur. Því er ekki unnt að geta sér til hvaða merkingu hann hafði í huga. BH gefur bæði merkinguna 'dictare, siger en til der skriver, dicterer' og ‘fingere, commentari, digter, sætter op'. Við nafnorðið gefur BH einnig tvær merkingar 'commentum, en Logn, en Digt' og 'poema, et Digt'. Hjá ÁBIM er merking sagnarinnar sögð: 'semja, yrkja; skrökva upp; mæla fyrir;' og nafnorðsins 'kvæði; upplogin frétt'. Hann telur orðin líklegast tökuorð úr miðlágþýsku enda bæði gömul í íslensku. Elsta dæmi í Rm er frá miðri 16. öld. Hjá HSch stendur: „ditta að einu; ísl. gjöra við, lagfæra". Hjá BH er gefið sambandið ditta að og merkingin sögð 'tætter, tilstopper Sprækker og Aabninger'. ÁBIM skrifar sögnina með -y- í merkingunni 'lagfæra, lappa upp á; troða í, þétta'. í Rm er hún bæði fletta með -i- og -y- og eru elstu dæmi frá miðri 17. öld. Öll eru þau um að ditta að e-u. Engin merking var gefin við dofníngi hjá HSch. BH segir að dofníngi sé dofinn maður, þ.e. 'en uvirksom; it. slov, dum'. ÁBIM gefur bæði orðið dofningi og dofnungur í merkingunni 'sljór og daufgerður maður'. Rm hefur hvoruga myndina en dæmi eru í Tm. Samkvæmt ÁBIM er orðið leitt af sögninni dofna 'verða dofinn eða daufur' og telur hann það ekki eiga sér samsvörun í dönsku. Líklegra er þó að að baki liggi nafnorðið dovning (sbr. ODS) í merkingunni 'latur maður'. Við dokka skrifar HSch: „ísl. tvinnahespa, tvinnabenda". Sama merking er hjá BH og vísað er í danska orðið dukke. ÁBIM tengir nokkrar merkingar orðinu dokka: 'klampi undir þóftu; samanvafin garnhespa; (leik)brúða; tás í vindu eða spili; tstúlka, kona (vísast hálfkenning)'. Elsta dæmi um merkinguna 'tvinnakefli, tvinnahespa' í Rm er frá því snemma á 19. öld. Danska orðið dukke, sem BH vísar til, merkir annars vegar 'brúða' og hins vegar 'þráðarhespa eða -knippi'. Dúkka er tökuorð í íslensku um brúðu og er aðlagað í rithætti danska orðinu. ÁBIM bendir á að ein merking orðsins dokke í nýnorsku sé 'hör- eða banddokka' og hugsanlegt að dokka í íslensku um tvinnahespu sé þaðan komin. Orðið dokke virðist ekki til í dönsku sbr. ODS. Orðið doppa skýrir HSch: „d. Doppe; ísl. málmbóla". Svipuð lýs- ing er hjá BH. ÁBIM gefur fleiri merkingar en telur orðið tökuorð úr miðlágþýsku doppe 'hylki, skál; málmbóla'. Orðið í merkingunni 'málmbóla' er gamalt í íslensku og elstu dæmi í Rm eru frá 16. öld.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168
Síða 169
Síða 170
Síða 171
Síða 172
Síða 173
Síða 174
Síða 175
Síða 176
Síða 177
Síða 178
Síða 179
Síða 180
Síða 181
Síða 182
Síða 183
Síða 184
Síða 185
Síða 186
Síða 187
Síða 188
Síða 189
Síða 190
Síða 191
Síða 192
Síða 193
Síða 194

x

Orð og tunga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.