Morgunblaðið - 30.12.1954, Blaðsíða 7

Morgunblaðið - 30.12.1954, Blaðsíða 7
: Fimmtudagur 30. des. 1954 MORGUISBLAÐIÐ Tensiratnii milli óstor konunnar cw stnrfs mannsins Bófc Marie Hamsun, „Regnboginn", et hrífandi lýs'mg á sambúð hennar og híns mikla rithöfundar í Bók Marie Hamsun er lýsing á lífi og sambúð og mætti einna helzt líkja henni við áhrifamik- inn sorgarleik. Bókin er hríf- andi, þar gætir engrar til- finningasemi. Stundum er kaldranalegur og jafnvel óhugn- anlegur blær yfir frásögninni, stundum er frásögnin viðkvæmn- isleg og jafnvel sársaukafull, og einmitt þessvegna samræmist hún fyllilega efninu. Sagt er, að hjón lagi sig oft hvort eftir öðru og líkist hvort öðru mjög að lok- um. En bók Marie Hamsun er fyrst og fremst saga tveggja mjög ólíkra skapgerða, sem þreyta lífs- skeiðið saman í öllum þess eldingum og þrumuveðri. En árin færa jafnvel þau hvort nær öðru og eins og hún skrifar svo fallega og viðkvæmnislega í bók sinni, fetar hún bókmenntalega í fót- spor síns elskaða óvinar eða síns óvinveitta elskhuga. BEGNBOGINN MILLI LÍFSINS OG DAUBANS Það er hátt til lofts og vítt til veggja í frásögninni. Ástarsaga og hjónabandssaga (seni bæð'i er og er ekki hið saran), lýsing á snillingi og hversu dýrkeypt það er að hafa snilligáfu til að bera og að lokum: Regnboginn milli lífsins og dauðans. Æskuárin, fullorðinsárin og ellin, þegar dauðinn smám saman sýgur síð- ustu bleiku lífsdropana úr hinum deyjandi manni. Bókin fjallar ekkert um það, er margir hafa vafalaust velt fyrir sér og ef til vill þarfnasí nokkurrar skýringar: Afstöðu þessa mikla rithöfundar til Hitl- ers og Quislings, hvernig hann flæmdist af frjálsum vilja eða ginntur, inn í svik gegn föður- landi sinu. Marie Hamsun mun rita um síðustu 10 æviár Hamsuns í öðru bindi þessarar bókar. Það er ekki sennilegt að henni takist að ráða þá gátu, sem er ekki sú torráðnasta en áreiðanlega sú átakanlegasta, er norskt bók- menntalíf vorra tíma hefir glímt við. En það skiptir heldur ekki svo miklu máli. Það, sem hún ritar um í „Regriboganum" hefði enginn annar getað bjargað frá að falla í gleymskunnar djúp. og henni hefir heppnazt að gefa frá- sögn sinni mannlegan og persónu- legan blæ, sem hefur bókina langt upp fyrir að vera annáll eða œvisaga og skipar henni í flokk með lifandi bókmenntum. • • * „Nei! Hamingjan hjálpi mér, - FRÍÐLEIKINN SVO LÍTILS VIRÐI? þeirra, er orsakaðist af ofsalegri, ósanngjarnri afbrýðisemi hans, skrifar hún: „Þetta var sá fyrsti og varð ekki sá síðasti. Ást okkar var enginn barnaleikur. Stundum fannst mér við vera krossfest." Hann var henni sammála. Hamsun fær áfbrýðisemiskast í annað sinn og Marie segir við hann: „Ef þessi afbrýðisemi held- ur áfram að vera slíkt vandamál og endurtekur sig sí og æ, verðum við aldrei samrýmd." Hamsun flýtir sér að svara: „Það er ekki til neitt, sem heitir samrými í ástinni." til hann skolar rithöfundinum að heiman. Hann býr í ódýru háa- loftsherbergi eða á matsöluhúsi úti á landi. Þá getur hann loks skrifað í næði. Hann byggir lítið hús í garðinum sínum, hljóðein- angrað, langt frá öllu og öllum, en venjulega rekur starfið hann út í píslargönguna löngu, kross- festingu listarinnar, er einna helzt má líkja við þá krossfest- ingu, sem ástin er henni. En undir eins og hann er farinn, iðrast hann, og bréfin streyma til hennar, tryllingsleg, innileg og iðrunarfull, örvæntingin og hatr- MARIE HAMSUN, ekkja Knuts Hamsun, hefir nýlega gefið út bók, „Regnbogann", þar sem hún gefur hrífandi lýsingu af sambúð sinni og hins mikla rithöfundar — bókin er jafn- framt mikill skerfur til sálfræðilegrar lýsingar hinns skáld- lega innblásturs og til skilnings á þeirri togstreitu, er skap- ast milli ástar konunnar og starfs mannsins, einkum þegar maðurinn er gæddur snilligáfu. Hér á eftir fer ritdómur dr. phil. Hákon Stangerups, rithöfundar, bókmenntafræð- ings og gagnrýnanda, er flestum íslendingum er kunnur. SKYNSEMISPOSTULINN VAR SJÚKLEGA VIÐKVÆMUR Þetta var sannleikur, a.m.k. um rithöfundinn, er var svo sjúk- lega viðkvæmur og varnarlaus fyrir miskunnarlausum örvum sársaukans. Hinn stórkostlegi Hamsun, maðurinn, skynsemis- postulinn, er lofsöng hið frum- stæða líf bændanna, hafði ekki sterkar taugar. Sennilega eru allir rithöfund- ar þannig, en nokkrum tekst þó að leyna því og lifa venjulegu hversdagslífi, en glíma við sjálfa sig aðeins í hug og hjarta. Það gat Hamsun ekki. Hann er á valdi innblásturs síns. Þegar innblást- urinn kallar má ekkert trufla hann eða ónáða. Leyndardómur sá, er hann á sameiginlegan með Jóhannesi V. Jensen: Að lofa at- hafnalífið og lífið úti í náttúrunni á kostnað vanagangs menningar- lífsins og vera jafnframt rithöf- undur og skáld, lýsir hann sjálfur svo snilldarlega: ,,Rithöfundar- starfið fyrirlít ég svo innilega, að það eina, sem heldur í mér lifinu, er einhvers konar heilagur andi, er kemur yfir mitt auma gráa höfuð öðru hverju." • • • Bók þessi er sannarlega mikill skerfur til skilnings á innblæstri hins skáldlega anda. Við sjáum hvað þér eruð snotur!" varð Knut I manninn kveljast undan fargi Hamsun að orði, er hann í forsal norska þjóðleikhússins rakst á ið á fargi starfsfýsnarinnar ná tökum á honum. Þegar bókinni er lokið, færist ró yfir hann. Nú kem ég heim, segir hann glaður og ánægður, og svo ketnur elsk- huginn og faðirinn heim og hefir meðferðis gjafir, skemmtun, birtu og hamingju — þangað til næsta bók tekur að brjótast um í hug hans. Það er ekki að furöa, þó að hún óski að lokum: At'iems að það væri engin næsta bók. aöeins að þetta væri sú síðasta! Hjalmar Söderberg var sá, sem ritaði þessi fögru og Vi&Ufle&u orð: „Ást konunnar og slarf mannsins eru óvínir'frá upphafi." Þetta er enn sannara um rithðf- undinn og þann sem liann ann. Þegar hann loksins sleppir hend- inni af ritstörfunum og hðfir ekkert, sem mirmir hana á sam- líf þeirra, engar fyrirmyndir. Heimur sá, er hann lýsir verður til og skýrist í hinum víðfeðma geim hugar hans og hjarta. En hvers virði er hún honum þé? Hann ritar í einum af smum fyrstu hrífandi bréfum: „Þú get- ur gert mig að konungi." Eftir margra ára reynslu ritar hún um þessi orð hans: „Það var í rit- höfundastöríunum, er hann oft talaði um með fyrirlitningu — en nefndi samt í sömu andránni þann heilaga anda innb'.ástursins, er yfir hann kæmi — er hann fann þá djúpu gleði, -sem hægt er að nefna hamingju. En ást mín heyrði h'ka til því andrúmslofíi, er hann varð að lifa í til að vera raunverulega hamingjusarmr-. En ég skildi, að ekkert gat vegið upp á móti því, ef starf hans ekki gekk að óskum. Sú hamingja, er ég gat veitt honum, var aðeins meðal, ekki markmið. En var.það bá eitthvað annað, sem hann sjálfur hafði sagt? Og "það svo skáldlega: Að cg gæ'ti gert hann að konungi." NÓBELSVERRLAUNIN Það gengur á mörgu, en átik- anleg og allt að því skringileg atvik koma fyrir við og við. Þeg- ar hún kemur og segir honum, að hann hafi fengið 'oókmennta- verðlaun Nóbels dynur yfir höfuð hennar þrumuræða um þann haiður, sam veittur sé hinum öidnu: „Ileiðurinn katmir íeitur og hsimskulegur til hins gamlp manns, til ollinnar. hins Ijótasta, óþarfasta og hræðilegasta af öílu, sem er verra en'djaiði.m!" Hann læíur samt til leiðast ej fara til Stokkhólms, og hún ú að fá nýj- an dýran kjól. Hann er oi' íleginn í hálsinn, segir Hamsin ösku- vondur, hún verður að kaupa svart tjull og festa það í hálsmál- ið á þessum fallega kjól. Nóbels- verðlaunaliöfundurinn hjálpar unga leikkonu, sem átti að leika hlutverk í einu af leikritum hans. Hún var 26 ára gömul þá og hann 49. Hún hafði enn ekki getið sér neinnar frægðar, sem leikkona, en hann var þegar frægur rithöf- hans en jafnframt hrífast af hon- um. Hugmyndirnar sækja að hon- um, hann verður að skrifa bæk- urnar, hann muldrar undarleg nöfn, kallar hana Rósu í staðinn fyrir Marie, er ýmist innilega kát- ur eða næstum illgirnislega önug- ur og jafnvel auðvirðilega smá- undur. Unga konan svaraði í fáti, munasamur. Meðan hann situr við að rithöfundurinn hefði fyrir- mannlegan hliðarsvip". Hann varð ástfanginn af henni við fyrstu sýn og sleppti henni ekki úr augsýn eftir þetta. Hann færði henni vín og blóm, bauð henni út með vinum sínum úr heimi bókmenntanna og ját- aði henni ofsalega ást sína eftir fáeina daga. Þetta var hamingjan sjálf holdi klædd — en það sýndi sig fljótt að hamingjan var engin ládeyða, sambandið á milli þeirra rofnaði aldrei, innileiki þess varð veittist, en það gekk á ýmsu, eld- heitri ást og ofsafengnum deilum. KROSSFESTING ÁSTARINNAR Bréfum hans rignir yfir hana og í bókinni úir og grúir af hin- um dásamlegu bréfum hans, ýmist eru það eldheitar ástar- játningar eða þrumuræður. Eftir ritstörf, má ekki tala við hann. ekkert hljóð má trufla hann, og þegar hann skyndilega vaknar upp frá vinnu sinni, á hún að vera í sama hugarástandi og þeg- ar hann hvaff henni inn í skáld- heiminn. E£ hún er það ekki rign- ir ásökunum yfir hana, ef renni- gluggatjöldin hanga skakkt, er hún óttaleg subba, ef hana lang- ar í nýjan kjól eftir átta ár, hgg- ur við að hún geri hann gjald- þrota. Ef hún ekki hlifir honum við vandamálum hversdagslífs- ins, lætur hann óspart óbeit sína í ljós, ef hún ekki lætur hann taka þátt í þeim, er hún ráðrík og drottnunargjörn. Þannig er það, þegar hann er að byrja á nýrri bók. KROSSFESTING LISTARINNAR Órói hugans vex ems og íyrsta mikla áreksturinn á milli catnsfall í Ieysingum, þangað "tíma til að fara í gönguferð með Marie, verður hún að sætta sig við, að hann.gleymi henni, muldri sundurlaus orð og grípi hvað eftir annað til vasabókarinnar til að skrit'a niður hugdettur slnar. Allt i einu rennur upp fyrir honum nærvera hennar og hann beinir athygli sinni áskertri að henni. ENGAR íFXRIRMYNDIR Hún lýsir af rnikil:i næmni, hversu íullkomleaa aðareindiv ¦\ . . . *~. ^, eru með hpnum heimur raun-. veruleik3ns og heirnur hugar- iiugsins. Nýjar bækur hans les hún alltaf full undrunar. Þor er , henni sjálfur að festa það! í Stokkhólmi kynnist hún honum í fyrsta skipti sem ræðumanni og samkvæmismanni. Eftir hina miklu veizlu í tiie'ni af afnend- ingu verðlaunanna. fer hann á rall með Albert Engström og ksmur mjög kátur heim að álið- i,m nótíu. Næsta ¦morgu'.i vaknar hann i rúmi -s-'tiu í <íuiíum sam- kvæmisklreðnaði. iriói og hv tt, en bindislaus: — íjjúfasta; ha.i É'g legið hér alla nóttina bindislaus? verður Hamslin að orði. Bók Marie ¦Hanisnn wn ást konunnar og starf niannsins. um þetta mikla og erfiða hkitverk, I að vera gift snillingi, lýkur með dauða Hamsuns þriðjudaginn 19. febr., 1952. Hún ætlaði að lyfta, höfði hans af koddanum, en hann^ sagði: „Gerðu þetta ekki, Marie/ nú dey ég." Þessi urðu hans síð-': ustu orð, hann svaf í tvo sólar-i hringa og hvarf kyrrlátlega dauð- anum á vald. „Þá var ferðalang- urinn kominn á áfangastað", rit-.' ar hún og lýkur bókinni með... þessum orðum: „Það var ekki alltaf að vera þér samstiga, ástin mín. Stundum ; varst þú að biða mín-og stundum varo ég að bíða þín og stundum villtumst við hvort frá öðru. En við fundum alltaf hvort annað að lokum. Vertu sæll, Knut minn, og þökfo fyrir samfylgdiná." Kakon Stangerup. Það sem snerkHegad' ar við Trollki Miðfjarðarnesi, Langanes- strönd, 16. des.: — í MORGUNBLAÐINU frá 13. okt. s.l. er stutt grein um Tröllkonu- hlaup, í smágreinaflokki, sem „Velvakandi" skrifar. Af þvi að mér fannst kenna ókunnugleika í þessari frásögn, datt mér í hug að senda blaðinu nánari lýsingu á þessum stað, sem er einkenni- . legur. Það, sem mér þykir merki- legast við Trollkonuhlaup, er ek'ki sagan um skessurnar þó hún sé góð og gild, heldur staSurinn sjálfur. í bláðinu segir: „Þar rann Sandá milli tveggja kletta, sem eru hver á móti öðrum og þar er áin örmjó." — Þetta efu ekki venjulegir klettar, heldur trölls- legir grjótgarðar líkt og hlaðnir væru, sem ganga fram úr bökk- unUm báðummegin árinnar og lítur út fyrir að þeir hafi ein- hvern tima náð saman og verið heill veggur eða steinbogi yfir ána. Það, sem sézt af þessum eggjum, sem er tötuvert, einkum annarsvegar við ána, virðist sins ¦g slétt kiofið og sem næst eða .iveg lóðrétt báðar hliðar, þó íIutíu vera einhver missmiði á annari hliðinni á öðrum bessum veggjarparti, eftir því, sem ná- .curmugur maður heíir sagt mér, ;em ég var að spyrja um þetta, sagði hann líka niðri í vatninu f inni sæist fyrir veggnum og er hann sennilega heill undir Vflthr inu, en þarna er mikill síraumur cg æðimikið vatn í ánni. Mos- fellskvísl, sem nefnd er í blaðinu, rennur í Sandá litlu utaren hefir engin áhrif á útlit Tröllkonu- hlaupsins. Það eru um 40 ár síti- an ég var kunnugur þarna, en hefi spurt kunnuga menn til að víta fyrir víst að ég myndi rétt og ber frásögn þeirra saman við" þetta, sem ég hefi skrifað. Væri;' Tröllkonuhlaup nærri alfaravegi, ¦ borgaði sig fyrir ferðamenn að sjá staðinn. Ea svo er nú ekkí.' Ég sendi þessa lýsingu á staðn- ' um, sem gæti verið nákvæmari ' ef staðurinn væri skoðaðuf, ' vegna þess að ég býst við' að „V'el : vakandi". hver sem hann er, hafi'" ekki vitað snnað merkilegt við ' Trollkonuhlaup . en söguna tim skessurnar. ' n Vinsamlegast, : a Tryggvi Hjartarsori. Við miðbæinn í Hafnarfirði, ' verðttr til leigu 14. maí 2ja herb. íbúð Tilboð, er greini fyrirfram- .[ , greiðslu, fjölskykhistærð og\ aivinnu, sendist afgr. Mbl. ; fyrir 4. jan., merkt: „Tvö ár — 352".

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.