Morgunblaðið - 13.07.1955, Qupperneq 9

Miðvikudagur 13. júlí 1955
MORGUNBLAÐIB
I
Hlaupið
ummerkin
MENN hafa veitt því eftirtekt,
að eldfjallið Katla gýs með nokk-
Uð reglulegu millibili. Eldgos
Urðu í Kötlu á árunum 1755, 1823,
1860 og 1918. Þessvegna hafa jarð
fræðingar búizt við gosi úr Kötlu
einhvern tímann á árunum 1955
í—1960.
Þegar jökulfarar lögðu upp á
Mýrdalsjökul í síðustu viku júní
mánaðar, fimm í hóp, vildu þeir
ekki setja tjaldbúðir sínar á gos-
Svæðinu, en tjölduðu hér um bil
fjórum km. vestan þeirra. í fyrri
viku átti ég tal við Jón Eyþórs-
son veðurfræðing, formann Jökla
rannsóknarfélagsins. Komst hann
að orði á þá leið, að um margar
aldir hefði eldfjallið Katla verið
ógn og skelfing nærsveitanna.
Vísan sem ort var um Kötlugos-
ið 1755 er í fersku minni enn í
dag, en þar segir svo:
Undur yfir dundu,
upp úr Kötlugjá.
Um jörð og grænar grundir
svo grátlegt var að sjá.
Sautján hundruð fimmtíu og
fímm.
Voðalegar vikur þrjár
varaði plágan dimm.
Þegar Katla fór að bæra á sér
í lok júnímánaðar voru túnin að
verða fullsprottin þar eystra,
grængresið beið sláttumannsins
og geta allir skilið þá tilfinningu
bændanna er þeir hugsuðu til
þess að gróðurinn gæti hulizt kol-
svörtu öskulagi á nokkrum
klukkustundum.
Á síðasta Alþingi flutti þing-
snaður Vestur Skaftfellinga, Jón
Kjartansson, tillögu um, að jarð-
fræðingar og jöklafræðingar
landsins fylgdust með öllum um-
merkjum á Mýrdalsjökli, í því
skyni, að gera sér grein fyrir,
hvort menn gætu búist við elds-
umbrotum þar.
En á árunum 1940—1946 gerðu
þeir Steinþór heitinn Sigurðsson
og Jón Eyþórsson athuganir á
Mýrdalsjökli eða á Kötlusvæðinu,
en fram að þeim tíma hafði eng-
inn komið þar, er lýst gæti gos-
svæðinu í jöklinum. Eggert Ólafs
son gerði á sínum tíma árangurs-
lausar tilraunir til að lýsa Kötlu-
svæðinu og brezki fjallgöngu-
maðurinn Watts fór þangað sum-
arið 1874. Báðir komust þeir alla
leið upp á jökul, en gátu engar
ákveðnar athuganir gert sakir
illviðra. Jökulfararnir lögðu upp
í rannsóknarför á Kötlusvæðið í
Mýrdalsjökli laugardaginn 18.
júní frá Reykjavík.
Áður höfðu þeir verið í rann-
sóknarför til Grímsvatna. Farar-
stjóri í þessum Mýrdalsjökuls-
leiðangri var Sigurjón Rist, vátns
mælingamaður Raforkumálaskrif
stofunnar. Aðalverkefni þeirra á
Mýrdalsjökulinn var að mæla
þykkt jökulsins.
Þá mælingu framkvæmdi
franski sérfræðingurinn J. Mar-
tin, en mælingartækin fengu þeir
að láni frá E.P.F.-stofnuninni í
París. Frakkinn Martin er kunn-
ur af mælingum á Grænlands-
jökli.
Dagana 22. og 23. júní voru
gerðar þykktarmælingar á Kötlu
svæðinu og virtist jökulþykktin
vera 400—600 m. eftir lauslegum
reikningi. Föstudaginn 24. júní
var farið norður skriðjökulinn,
er liggur frá Mýrdalsjökli niður
á Mælifellssand og mæld jökul-
þykktin þar.
Laugardaginn 25. voru gerðar
þykktarmælingar rétt sunnan við
Kötlukvosina. Þoka var á þann
dag og mjög lítið skyggni. Um
hádegið varð vart við jarðskjálfta
kippi á mælitækjunum, en ekk-
ert óvanalegt sást eða heyrðist á
Mýrdalsjökli þann dag.
Eftir hádeei tók að rigna og
hélzt stórricming bann dag allan
fram á nótt.
En á h"; ‘'-"'■''Ui .rarð hlaupi*
í Múla1' cviim í,
sunnuda^
úr Mýrdalsjökli og
í jöklinum eftir jboð
Umsagnir jökulfaranna
Bdward Crankshaw:
Stefna Krúsjeffs í landbúnaðar-
málum hefir beðið algert skipbrot
Þetta hefir skýrast komið í Ijds
í baltnesku löndunum
Á myndinni eru, talið frá vinstri: Sigurjón Rist, Jón Eyþórsson,
Guðmundur Jónasson, J. Martin og Jón Kjartansson, sýslumaður, I
sem kom á móti jökulförunum að Sólheimum, þegar þeir voru
nýkomnir af jöklinum. — Ofan á snjóbílnum er regnmælir.
ur sæmilegt á jöklinum og var
farið til mælinga norðan við
Kötlukvosina. Skyggni var þá
mjög lélegt. — Að loknum mæl-
ingum var haldið til tjalda og
hafði þá snjóbilsstjórinn, Guð-
mundur Jónasson, loftskeytasam-
band við Vestmannaeyjar, en þá
fengu leiðangursmenn á jöklin-
um fyrst fregnir af hlaupinu í
ánum.
Þoka og rigning var á jöklin-
um og töldu leiðangursmenn því
þýðingarlaust að fara austur af
jöklinum, til þess að athuga verks
ummerkin eftir hlaupið enda
töldu þeir víst að hlaupið hefði
átt upptök sín úr lóni í Huldu-
fjöllum.
Hitt mun vera einsdæmi að stór
hlaup komi úr Mýrdalsjökli án
þess að gos verði í Kötlu. Leið-
angursmenn óku þvi niður af
jöklinum niður að Sólheimum á
mánudagsnóttina.
SAMTAL VIÐ SIGURJÓN RIST,
SEM ÞVERTEKUR FYRIR, AÐ
SPRENGINGARNAR Á JÖKL-
INUM GETI HAFA VALDIO
HLAUPINU.
Orðrómur gaus upp um það
austur í Skaftafellssýslu, að
mælingamennirnir hefðu orðið
til þess að vatnsmagn ánna
margfaldaðist, vegna þess að
menn vissu þar að jökulfar-
ar hefðu framkvæmt spreng-
ingar á jöklinum, en sprenging-
arnar hefðu orsakað jökulhlaup-
ið. Er ég orðaði þetta við Sigur-
jón, kvað hann að þess konar get-
gátur væru algjörlega úr lausu
lofti gripnar, því þó þeir hefðu
sett nokkur kíló af dynamiti ofan
í jökulinn í mælingarskyni væri
alveg útilokað, að þær spreng-
ingar gætu komið nokkru róti á
hið mikla jökulþykkildi, sem þar
er fyrir hendi.
Til þess að ganga úr skugga um
öll verksummerki eftir hlaupið,
fór Sigurjón við þriðja mann upp
á Kötlujökulinn á mánudaginn
og kom aftur til byggða eftir 30
klst. göngu. Fylgdarmenn hans.
voru þeir Sigurjón Böðvarsson
frá Bólstað og Ragnar Þorsteins-
son frá Höfðabrekku. Hafði Jón
Kjartansson útvegað Sigurjóni
þessa fylgdarmenn. En í flugvél,
sem þeir dr. Sigurður Þórarins-
son og Pálmi rektor Hannesson
fóru yfir Mýrdalsjökul eftir
hlaupið, sáu þeir, að komnar voru
tvær kringlóttar kvosir í jökul-
inn, sem þeir gátu ekki gert sér
grein 1”,e stórar væru úr
M i p;st
■*<? »•«'*
rúmmál þessara kvosa. En áður
hafði hann haft tækifæri til að
athuga, hve mikið vatnsrennsli
var í ánum Múlakvísl og Skálm
á meðan á hlaupinu stóð.
Þegar upp á jökulinn kom, fóru
þeir félagarnir, Sigurjón Rist og
fylgdarmenn hans niður í skál-
arnar, er reyndust vera mjög
reglulegar í lögun, hin stærri
800—1000 metrar að þvermáli og
er hún 80 m á dýpt. En rúmmál
hennar var 20 millj. teningsmetra
en 7—-8 millj. teningsmá var rúm
mál hinnar minni.
Koma þessar mælingar nokk-
urn veginn heim við vatnsrennsli
ánna, er reyndist vera eftir mæl-
ingu Sigurjóns 20 millj. teningsm.
er hjóp fram úr Múlakvíslinni
og 7—8 millj. teningsm. í Skálm.
Er minni kvosin nokkru norðar
í jöklinum en stóra kvosin.
Þegar þeir dr. Sigurður og
Pálmi flugu í flugvél Björns Páls
sonar yfir jökulinn, þá sáu þeir
glitta í vatn í sprungum þeim,
er þá voru opnar í botni sigkvos-
anna. Og fullyrðir Sigurjón Rist,
að þar hafi verið um að ræða
grunnvatn í jöklinum. Hið eigin-
lega Kötlusvæði, segir Sigurjón
að sé skeifulöguð slétta austan á
jöklinum, en austur af þessari
sléttu flæðir Kötluskriðjökullinn.
Nýrzt á þessari sléttu eru ketil-
sigin.
Ég fyrir mitt leyti, segir Rist,
neita því alveg, að þessar tiltölu-
lega lítilsverðu sprengingar, sem
á jöklinum voru framkvæmdar,
hafi á nokkurn hátt verið þess
megnugar að koma þeirri hreyf-
ingu á jökulinn að af því stafi
hlaupin. Ég mældi upp allar kvísl
arnar sem komu í Múlakvíslar-
farveginn undan Höfðabrekku-
jökli, en í Skálm kom vatnið ofar
fram úr jöklinum. í mælingunum
studdist ég að mestu við upplýs-
ingar frá bílstjóranum Brandi
Stefánssyni í Vík, sem kom að
Múlakvísl meðan á hlaupinu stóð.
Jökulskálarnar, sem voru ný-
myndaðar, reyndust vera alsett-
ar sprungum, svo að Rist og fé-
lagar hans urðu að feta sig áfram
niður þær í böndum. Sprungurn-
ar eru ekki lóðréttar heldur eru
þær skásettar inn í jökulvegg-
ina, svo að Rist gat ekki með góðu
móti komið hitamælum niður í
þær, er hann hugsaði sér að mæla
hitann í vatni sprungnanna.
GÝS KATLA BRÁÐLEGA?
Ég spurði Jón Eyþórsson hvort
! hann teldi að hlaupin í Múlakvísl
iog Skálm bæ:u . „tt um það að
FYRIR viku viðurkenndi Krus-
jeff á landbúnaðarráðstefnu
í Ríga, að þjóðnýting landbún-
aðarins í baltnesku löndunum
hafi farið út um þúfur. — Ræða
hans varpaði nökkru Ijósi á land-
svæði, sem hulið hefir verið
leyndardómsfullum þokumekki í
mörg ár — eða síffian Rússar
lögðu baltnesku löndin undir
herveldi sitt. Þessi óhamingju-
sömu lönd hafa þjáðst mjög þau
15 ár, sem Rússar hafa haft þar
öll völd í sínum höndum. 1940
réðust Rússar á þessi lönd og
tóku þau herskildi, og frá þeim
tíma hafa þeir gert allt til þess
að svínbeygja þau undir veldi
sitt. 1941 tóku Þjóðverjar þessi
lönd af Rússum, en við ósigur
þeirra voru þau látin „hoppa inn
í Sovétsamveldið“. Síðan hafa
þessi lönd aðeins verið lítill hluti
af rússneska heimsveldinu. Lítið
hefir verið um þau í fréttum og
mjög erfitt að afla upplýsinga
um, hvað þar hefir verið að ger-
ast undir Ráðstjórn.
KOMMÚNISMA AÐ BRÁÐ
Ræða Krusjeffs sýndi, svo aS
ekki verður um villzt, hvernig
þessi prýðilegu landbúnaðarlönd
hafa orðið kommúnískum kenni-
setningum að bráð, ef svo mætti
að orði komast. Lettland var að
vísu aldrei merkilegt landbún-
aðarland. En Litháen og Eistland
voru þeim mun meiri landbún-
aðarlönd, og raunar voru þau
hálfgert forðabúr fyrir Rússland
keisaratímans. Einkum voru þar
prýðileg mjólkurbú, auk þess
sem svínaræktin var á sérlega
háu stigi. Á milli stríðanna var
samvinnustefna eftir skandinav-
ískri fyrirmynd mjög sterk í báð-
um þessum löndum.
TIL SÍBERÍU
Það er þessi fyrirmyndarland-
búnaður, sem Rússum nú hefir
tekizt að leggja í rúst. Það var
ekki nóg með það, að breytt væri
úr samvinnustefnu í þjóðnýtingu
heldur voru allir helztu bændur
þessara landa fluttir þrælaflutn-
ingi til Síberíu. Nú iðrast Krus-
jeff þessara gerða fyrirrennara
síns.
„Baltnesku löndin“, sagði
hann, „hafa löngum staðið
framarlega í búfjárræktun.
En þó hefir það verið látið af-
skiptalaust, að mjólkurfram-
leiðsla landanna hefir stór-
lega minnkað og svínaræktin
stendur höllum fæti, enda illa
skipulögð“.
En hann varpar ekki fram
þeirri spurningu, hvort ekki só
hægt að breyta þeirri stefnu, sem
ríkt hefir í landbúnaðarmálum
þessara landa, svo að betri ár-
angur megi nást. Nei, í stað þess
lýsir hann því yfir, að hann ætli
að halda áfram núverandi stefnu
og leggja áherzlu á ræktrm
maískorns til fóðurgjafar, jafn-
vel í þeim norðlægu löndum, þar
sem bændurnir gátu einungis
rekið mjólkurbú sín með því að
flytja inn fóðurvörur.
EF . . .
Ef Sovétleiðtogarnir hefðu
einhvern hug á að bæta úr því,
sem aflaga fer í landbúnaðarmál-
um Sovétþjóðanna, þá hefðu
þeir fyrst átt að snúa sér að
baltnesku iöndunum. Þar koma
gallar rússnesku stefnunnar í
landbúnaðarmálum bezt fram, —
og þar er ekki minnst ástæða til
lagfæringar.
ENGIN STEFNUBREYTING
Fullvíst má telja, að Rússar
þurftu ekki að bíða neinn álits-
hnekki, þótt þeir hefðu fikrað sig
áfram og reynt nýja landbúnað-
arstefnu í baltnesku löndunum.
Full ástæða er til þess, að með-
höndla þessi lönd á annan veg
en mörg önnur, sem heyra rúss-
neska heimsveldinu til. Bæði
mannúðar- og efnahagslegar
ástæður. Baltneskir bændur hafa
sínar eigin hugmyndir um land-
búnað og eru mun duglegri og
kartnari en t. d. bændurnir í
Stóra-Rússlandi. En reynsla und-
anfarinna 10 ára hefir sýnt, að
rússneskir ráðamenn hafa meiri
hug á að fylgja dauðum bókstaf
og gömlum kreddum en slaka á
klónni og reyna nýjar leiðir. Þeir
fórna jafnvel góðum framleiðslu-
afköstum fyrir stefnuna. Ræða
Krusjeffs sýnir, að engrar stefnu-
breytingar er að vænta í þessum
efnum.
Enda þótt Krusjeff hafi viður-
kennt, að samyrkjubúskapur
hans og félaga hans hafi gersam-
lega farið út um þúfur í balt-
nesku löndunum, hefir hann eng-
in úrræði önnur en herða á þjóð-
nýtingunni og reka bændurna i
enn ríkari mæli inn í agrogord-
bændaþorpin, þar sem þeir búa
saman, eins og iðnaðarverka-
menn — og eru reknir út á akr-
ana sérhvern dag.
(Observer •—
Öll réttindi áskilin).
hans áliti að búast mætti við að
Katla gysi innan skamms.
Fjarri fer því, sagði Jón að
nokkuð væri hægt að fullyrða
að svo komnu um hvaða útlit er
á því hverju fram vindur um
Kötlu í náinni framtíð. En eitt
höfum við haft upp úr krafsinu,
sagði hann.
Nú vitum við með nokkurn-
vegin vissu hvar gosin koma upp
úr jöklinum. Og svipað gerist þar
og í Grímsvötnum, þegar Skeið-
ará hleypur. Ef til vill verður
aðalhlaupið vægara af því tals-
vert mikið vatnsmagn kom úr
jöklinum um daginn og hefur
þetta vatnsmagn tæmzt úr jökl-
inum.
En viðbúið er, sagði Jón, að
enn þurfi ítarlegar rannsóknir á
Kötlujöklinum til þess að állar
gátur hans viðvíkjandi hlaupun-
um og öðru verði ráðnar til fulls.
V. St.
Atk væðag re iðsla um
framfíð Saar-héraðs-
ins í hausf
BONN, 11. júlí: — Þeir þrír
stjórnmálaflokkar í Saar-hérað-
inu, sem fylgjandi eru sameiningu
héraðsins við Vestur-Þýzkaland,
hafa í flugriti dregið í efa, að það
fyrirkomulag, er verður á „þjóð-
aratkvæðagreiðslu“ um • framtíð
Saar-héraðsins, tryggi, að at-
kvæðagreiðsla þessi verði fullkom-
lega frjáls. Þessir þrír stjórnmála
flokkar eru ekki opinberlega viður
kenndir. Segja þeir, að atkvæða-
greiðslan tryggi engan veginn, að
íbúarnir fái raunverulega að ráða
framtið héraðsins. Ráðgjafanefnd
Vestur-Evrópu bandalágsins kem-
j ur saman til fundar í næstu viku
; til að ganga endanlega frá undir-
búningi atkvæð°—-iðslunnar sem
á «ð fara fmiðjan r’-‘''"r
. . .iítUSl.