Morgunblaðið - 08.05.1957, Side 9

Miðvikudagur 8. maí 1957
MORGVWBT 4ÐTÐ
9
HERMAN BANG
— 100 ára afmœli —
HINN mikli danski bókmennta-
fræðingur og gagnrýnandi, Georg
Brandes, sem hefir haft úrslita-
áhrif á bókmenntir í Danmörku
eftir 1870, öfundaði stundum þá
rithöfunda, sem gátu skrifað á
móðurmáli sínu fyrir stærri les-
endahóp en þann, sem er að finna
í landi á stærð við Danmörku,
hversu mikil sem lestrarlöngun
Dana kynni að vera. Þó hefur
þetta land, sem í dag er byggt
af aðeins rösklega 4 milljónum
íbúa, borið gæfu til að ala rit-
höfunda, sem átt hafa þátt í því,
að færa út takmörk landsins og
kynna menningu þess erlendis.
H.C. Andersen, hið snjalla ævin-
týraskáld, hafði þegar fyrir and-
lát sitt 1875 komizt svo langt,
að bækur hans höfðu verið þýdd-
ar á fjölda erlendra mála, og
frumlegar hugsanir heimspekings
ins Sörens Kirkegaard’s eru nú
nú þekktar í öllum menningar-
löndum.
Þessi stóru nöfn tvö í bók-
menntasögu nítjándu aldar mega
samt ekki fella í gleymsku aðra
danska rithöfunda, sem kunnir
hafa orðið í útlöndum af þýðing-
um á erlend mál og enn þann
dag í dag eru mikið lesnir í heima
landi sínu. í hópi slíkra höfunda,
sem kunnir eru um Evrópu, er
Herman Bang, en Danir minnast
100 ára afmælis hans í þessum
mánuði í þakkar skyni fyrir þann
skerf, sem hann lagði til danskra
bókmennta.
★
Herman Bang fæddist 20. apríl
1857. Faðir hans, taugaveill og
þunglyndur prestur, dó skömmu
áður en sonurinn lauk stúdents-
prófi. Þegar á unga aldri var
hann sannfærður um það, að
hann væri kominn af einni elztu
aðalsætt landsins og honum
fannst hann vera síðasti úrkynj-
aði kvisturinn á eldgömlum
stofni, og sér vera fyrirhugað að
deyja ungur. í Kaupmannahöfn,
þar sem Herman Bang skyldi
leggja stund á hagfræði, var hann
til heimilis hjá afa sínum, Oie
Bang, sem var vel efnaður
læknir. Á náminu hafði hann
engan sérstakan áhuga, heldur
beitti hann allri þeirri miklu at-
orku, sem var höfuðeinkenni á
skapgérð hans, að því að búa sig
undir inntöku í Konunglega
leikhúsið. Þýzki rithandarfræð-
ingurinn Langenbruch taldi sig
ekki hafa séð þróttmeiri skrift en
rithönd Bangs, síðan Napoleon
leið. — En tilraunin við Konung-
lega leikhúsið fór samt út um
þúfur, því að hæfileikar hans til
að færa leikræna skynjun sína til
lifandi sköpunar hrukku ekki til.
1877 lézt forsjármaður hans, og
Herman Bang lagði þá námið á
hilluna fyrir fullt og allt, til að
geta unnið fyrir sér sem blaða-
maður og rithöfundur.
NATÚRALISMINN OG FRÖNSK
ÁHRIF
Herman Bang, sem átti eftir að
verða dæmigerður fulltrúi
natúralismans í Danmörku, sneri
sér á námsárum sínum — sem
eðlilegt var — að Frakklandi, þar
sem gagnger endurnýjun i bók-
menntunum hafði þá einmitt
orðið. í ritgerðasafninu Raun-
Herman Bang
var frábær upplesari.
sæisstefna og raunsæismenn
(Realisme og Realister), sem
hann gaf út 1897 aðeins 22 ára að
aldri, gefur hann hrífandi lýs-
ingar á Balzac, Flaubert og Zola,
sem síðar urðu honum mikils
virði ásamt Concourt-bræðrum
og Guy de Maupassant. Af norr-
ænum rithöfundum urðu Daninn
Vilhelm Topsöe og Norðmaðurinn
Jónas Lie lifandi skáldskapar-
lindir.
Með skáldsögunni Glataðar kyn-
slóðir (Haablöse Slægter) 1880,
sem er natúralísk erfðasaga með
lögmáli úrkynjunar að uppistöðu,
tryggði Herman Bang sér rithöf-
undarnafn, og í list sinni sór hann
sig í ætt við hina frönsku læri-
meistara sína. 'En áhrifa þeirra
gætti ekki síður í næstu bóksögu
hans Fædra (1883), sem minnir á
Concourt-bræður.
Veigamestu verk sín skrifaði
Herman Bang á árunum 1886—
1890. Bóksögur hans frá þessu
tímabili, „Stuk“ (1887) og „Trine'-
(1889), — sem er að nokkru leyti
dönsk hliðstæða við ,La Débácle'
eftir Zola, — eru síðri en margar
smásögur, þar sem listræn sérein-
kenni hans koma fram á hnitti-
legastan hátt. Mannlýsingar hefir
Herman Bang tæpast látið eftir
sig snjallari en í „Ved Vejen“ (í
safninu „Stille Existenser"). Aðal
persónan, Kathinka Bai, er einn
þeirra slyppu vesalinga, sem Her
man Bang hefir mikla meðaumk-
un með og Concourt-bræður hafa
einnig lýst. Þessi meistaralega
smásaga minnir og að mörgu
leyti á Emmu Bovary eftir Flau-
bert og „Une Vie“ eftir Maupass-
ant. Andstæðan við hina fíngerðu
Kathinku er maður hennar, sjálfs
elskur, óheflaður stöðvarstjóri,
sem Herman Bang fyrirlítur. —
Leiftrandi stíll höfundar og hár-
fínar vísbendingar, sem hann
hafði lært af Jónasi Lie, njóta
sín e. t. v. betur í þessari stuttu
harmsögu en nokkru öðru verki
hans. 1 smásögunum „En dejlig
dag“ og „Irene Holm“, sem eru
harmsögur og gamansögur í senn,
staðfestir Bang enn á ný stíl-
snilld sina og hversu honum er
hugleikið hið bága hlutskipti,
þjáningin og auðmýkingin.
LEIKSTJÓRI OG UPPLESARI
Enda þótt Herman Bang fengi
ekki að sjá æskudraum sinn ræt-
ast um að verða leikari, gat hann
síðar glaðzt yfir því í viðurvist
leikhúsgesta að verða viðurkennd
ur frábær leikstjóri og upplesari,
sér í lagi eigin verka. Hann
ferðaðist um mörg lönd Evrópu
Bjarni H. G. Pálmason
skipstjóri
1 GÆR var til moldar borinn
Bjarni H. G. Pálmason, skip-
stjóri, Hávallagötu 25, hér í bæ.
Sú sorgarfregn barst hingað til
lands sunnudaginn 28. apríl, að
góðvinur minn Bjarni Pálmason,
skipstjóri, hefði veriS í skyndi
kallaður burtu úr þessu jarðlífi
daginn áður. Hafði hann andazt
eftir uppskurð í Bispebjerg-
spítala í Kaupmannahöfn. —
Nokkrum dögum áður hafði hann
látið skipi sínu úr höfn hér á
landi, og vissu menn þá ekki, að
hann kenndi sér sérstaks meins,
enda var hann ekki þannig gerð-
ur, að hann flíkaði sliku á al-
mannafæri. Nú hafði hann sjálf-
ur látið úr höfn þessa heims og
haldið inn á óravegu eilífðar-
innar. — Svo skjótt hafði „sól
brugðið sumri“, svo hratt hleyp-
ur líf manns í greipar dauðans.
f önnum dagsins hættir okkur
við að sjást yfir þá staðreynd,
að það er aðeins skamma stund,
sem okkur er það léð, að dvelja
í þessum heimi, og það meira að
segja mjög skamma stund, aðeins
andartak, á mælikvarða tímans.
En þegar válegar fregnir berast,
þá er eins og timans hjól stanzi,
og raunveruleikinn þrengi sér að
vitund okkar, og raski andvara-
leysi hversdagslífsins. Mannleg
örlög eru á margvíslegan hátt
saman slungin, og sjaldan þekkj-
um við samferðamenn okjrar til
neinnar hlítar. Margir eru einnig
mjög dulir, og láta aldrei uppi
hug sinn allan, og kannske sizt
það, sem áhyggjum veldur. „Hug
ur einn það veit, er býr hjarta
nær, einn er hann sér um sefa“.
Svo hygg ég einnig hafi verið um
góðvin minn Bjarna Pálmason.
Kynning okkar Bjarna hófst
ekki að ráði fyrr en hann var
kominn yfir miðja ævi, þótt ég
hefði löngu fyrr nokkurn kunnug
leika af honum, og við hvor af
öðrum. Hann fór sínar eigin göt-
ur og var sjálfstæður í skoðun-

um sínum og dómum og blandaði
ekki geði við marga. En hann
varð hverjum manni, sem þekkti
hann, mjög kær, því drengskap-
ur hans og vinfesti brást aldrei
og hann var hverjum manni
traustari og hjálpsamari, ef um
það var að ræða. Stórbrotinn var
hann, ekki aðeins á velli, með
hæstu mönnum og vel þrekinn,
heldur einnig í alh-i skapgerð
sinni og framgöngu. Það mun
líka reynast svo, nú þegar hann
er horfinn af sviðinu, að allir
sem nokkur kynni höfðu af hon-
um sakna hans, því hann var
sérstæður að mörgu leyti, og skar
sig úr öðrum mönnum.
Bjarni H. G. Pálmason var
fæddur 10. september 1887, á
Breiðabóli í Skálavík í Norður-
ísafjarðarsýslu, sonur Pálma
Bjarnasonar bónda og Kristínar
Friðbertsdóttur. Hann byrjaði
15 ára róðra á árabátum og síðar
á mótorbátum og var formaður
í Bolungarvik í 4 ár. Hann flutt-
ist 22 ára til Reykjavíkur og gerð
ist þá háseti á togara. Gekk 1914
í Stýrimannaskólann og tók þar
farmannapróf 1915. Bjarni byrj-
aði 1917 að sigla á kaupskipum
og var þá um eins árs skeið stýri-
maður á dönsku skipi. Eftir það
sigldi hann mest sem stýrimað-
ur á íslenzkum skipum, og síðan
1940 hefur hann lengst af verið
skipstjóri, síðast með m.s. Kötlu.
Bjarni kvæntist 26. september
1931, Salóme, dóttur Jóns Jóns-
sonar útvegsbónda og kaup-
manns í Súðavík og konu hans
Margrétar Bjarnadóttur. Þeim
hjónum varð ekki barna auðið,
en tóku kjördóttur, sem þau ólu
upp, og auk þess hafa þau alið
upp 3 önnur börn. — Með þeim
hjónum var hið ástríkasta hjóna-
band, enda voru þau mjög sam-
hent. Reyndist Salóme manni sín-
um traustur lífsförunautur og
stoð og stytta jafnt í meðlæti
og þegar á móti blés. Eftir langa
sambúð er því söknuður hennar
sár, og ástvinarmissirinn mikill.
Mannleg örlög verða okkur oft
lítt skiljanleg, og dauðinn er hinn
mikli leyndardómur alls lífs hér
á jörðunni. Þegar vinirnir hverfa
setur okkur hljóða og við hugs-
um oft, hvi varð honum ekki
lengra lifs auðið? Bjarni Pálma-
son var starfssamur maður, er
aldrei féll verk úr hendi frá því
hann var á barnsaldri.
Hann hafði hugsað sér í náinni
framtíð að létta af sér skyldu-
störfunum, og unna sér nokkurr-
ar hvíldar. Og við vinir hans og
kunningjar hugsuðum gott til
þess, að hafa hann oftar í okkar
hópi, en verið hafði, því glaður
var hann og reifur á vinafund-
um og hrókur alls fagnaðar. Það
er víst, að þær stundir er við
áttum með honum, og hinni
ágætu konu hans, á sumrin, er
hann tók sér stutt frí frá störf-
um, sumarkvöldin i sveitinni hjá
þeim verða okkur öllum ógleym-
anleg meðan við lifum.
Ég vil leyfa mér fyrir hönd
okkar allra, sem áttum því láni
að fagna að kynnast þessum
drengskaparmanni, að þakka hon
um fyrir allar samverustundirn-
af. Minningarnar lifa þótt mað-
urinn deyi, því „— eftir situr svip
ur stór — samt í flestra minn-
um“.
Ég vil votta konu hans, börn-
um og allri fjölskyldunni, inni-
legustu samúð og hluttekningu
við fráfall hins góða manns og
ástríka og umhyggjusama heim-
ilisföður.
Egill Sigurgeirsson.
★ ★ ★
Kveðja frá vinum í Keflavík.
Hniginn er þinn heilladagur,
hér á jörðu manndómsfagur,
hjartans göfgi og hetjubragur
hlutverk lífsins unnu glæst.
Á hættusömum hafsins vegi
höndin trausta stýrði fleyi,
blessun Drottins brást þér eigi,
baráttan þá reyndist stærst.
— O —
Um áratugi marga við áttum
með þér kynni,
þú okkur varst sem bróðir í
mannkærleika og tryggð
því ætíð var hið góða að verki
í sálu þinni
þar vakti Drottins andi í sannri
lífsins dygð.
Þær innilegu þakkir sem okkar
hjörtu geyma
fá orðin hvergi túlkað til hlítar,
vinur kær,
en Drottinn les í hugann, þar
heitar bænir streyma
til hans sem allt hið góða á
himnum launað fær.
og var um skeið búsettur í Þýzka
landi, þar sem hann var bezt
skilinn fyrir utan heimaland sitt,
og hann komst m. a. s. á skyndi-
ferðum sínum allt til Rússlands
og Ameríku. Honum auðnaðist
að sjá meistaraverk sín, sem
snemma voru til í hollenzkum
þýðingum, koma út í Þýzkalandi,
Frakklandi, Englandi, Rússlandi
og ítalíu, og þótt hann fengi
smám saman að njóta ánægjunn-
ar af góðum ritlaunum var fjár-
hagurinn aldrei beysinn, því að
góðgerðasemi hans átti sér eng-
in takmörk. Þetta örgeðja — og
e. t. v. iðnasta skáld Dana —,
lét þurfamenn aldrei frá sér fara
án þess að veita þeim úrlausn.
Um 1894 dvaldist Herman
Bang í París. Er hann hafði að-
stoðað hina frægu Madame Ré-
jane við æfingar á „Brúðuheim-
ilinu“, var hann fenginn sem
leikstjóri að Théatre de l’Æuvre,
hinu fræga leikhúsi Lugné-Poes,
þar sem leikin voru verk eftir
hina miklu norrænu leikritahöf-
unda, Ibsen og Björnson. Oft var
hann einnig leikstjóri í Kaup-
mannahöfn og fórst það ágæt-
lega, eldfjör hans og ákafi smit-
aði leikarana.
★OoOá
Sem einkunnarorð fyrir Hvíta
húsinu (Det hvide Hus) 1898 not-
aði Herman Bang þessi orð Ge-
org’s Hirschfeld’s: „Die Kindheit
ist der Grundton fvir das ganze
Leben“ —. 1 þessari sögu og í
Gráa húsinu (Det grá Hus) 1991
eru í listrænum búningi sagðar
endurminningar frá bernskuheim
ilinu og heimilinu hans afa.
1904 og 1905 komu út tvær
miklar skáldsögur með sterkum
einkennum höfundarins, Mikael,
sem gerist í listamannahverfi í
Paris, og De uden Fædreland um
kynvilltan fiðlusnilling og hina
síförulu listamenn, sem Bang
hafði betri aðstöðu til að skilja
en nokkur^ annar. Einmana —
eins og svo margar af þeim per-
sónum, sem hann hafði lýst í rit-
um sínum, — lét hann líf sitt.
Hann veiktist í svefnvagni á
upplestrarferð í Ameríku og and-
aðist á sjúkrahúsi í smábænum
Ogden 29. janúar 1912.
★OoO^
Skipun Bangs á bekk með
natúralistum, andlegur skyldleiki
hans við hina miklu frönsku rit-
höfunda og impressjónískur stíll
hans, sem var að mörgu leyti
nýjung í dönskum bókmenntum,
hafa að nokkru stuðlað að því,
að sézt hefir yfir, hvað hann á
H. C. Andersen að þakka. Alveg
eins og natúralistarnir elur hann
í brjósti sér miskunnarlausa
kröfu um sannleika og lífsvið-
horf hans er drungalegt og litað
harmi þess ömurleika og von-
leysis, sem síðasta afstyrmi fornr
ar ættar hlýtur að finna til and-
spænis lífinu og öllum hrotta-
skap þess. En í eiginlegri með-
aumkun sinni með smælingjum
og hornrekum, hinum fálátu sál-
um og harmgráum hversdagsleik
þeirra og hnittilega illkvittnum
skilningi á þeim mannskepnum,
sem hann umvefur fyrirlitningu,
er hann frábrugðinn hinum ó-
brotnu natúralistum og lækn-
ingaviðhorfi þeirra til mannlegra
þjáninga.
Hún sem var þín gæfunnar
góða dís í heimi
og gaf þér dýpstan unað um
liðinn heilladag,
nú hljóti blessun sanna, i hennar
hjarta streymi
guðs himinbjörtu geislar, er
hljómar sorgarlag.
Við biðjum guð að blessa þá alla
sem þú unnir
og eilíf trúarvissa sé þeirra
svala lind.
Að skapa öðrum gæfu, þá lífsins
list þú kunnir
því ljómar helög minning um
þína bjöytu mynd.
— O —
Heima á Drottins dýrðar landi
djarfa hetja, laus frá grandi,
sigli í höfn þinn hreini andi
hjartans bezta kveðjan er.
Hann sem var þinn viti á sænum,
í vetrarhrið og sumarblænum,
átti svar við öllum bænum,
eilífð bjarta veiti þér.
Áhugi á þjóð-
dönsum að aukast
STARFSVETRI Þjóðdansafélags
Reykjavíkur er um það bil að
ljúka. Sem undanfarin ár hefur
félagið haft æfingar í Skátaheim
ilinu, og efnir nú til vorsýningar
þar þ. 8. maí.
Þjóðdansar eru í hávegum hafð
ir í nágrannalöndum okkar, og
stöndum við þeim þar langt að
baki. Þó virðist, sem áhugi sé
að aukast á þessari íþrótt. —
Mun fleiri hafa iðkað ísl. dansa
í vetur en áður hjá félaginu, og
þar á meðal nokkrir útlendingar,
sem hér eru við nám eða búsettir.
Helzta áhugamál félagsins er
að útbreiða þjóðdansa.
Nú gefst tækifæri til þess að
sjá bæði íslenzka og erlenda
dansa. Dansað verður í þjóðbún-
ingum.