Morgunblaðið - 15.01.1958, Blaðsíða 12

12
MORGUN BLAÐIÐ
Miðvikudagur 15. 5an. 1958.
Sigríður á Grímsstöðum
1858 — 15. janúar — 1958
Nýsköpiuiajn.og.tri kcmur ao iaodi
Rekstur Akureyrartogaranna
fullkomlega eðlilegur
Rannsóknarnefnd Ú.A. hefir iokið
störfum
UM aldamótin 1700 bjó Oddi
Guðmundsson að Furubrekku i
Staðarsveit; hann var góðia
manna um Vesturland og Húna-
þing og er talinn í beinan karr-
legg frá Sturlu lögmanni Þórðar-
syni. Oddi átti Vigdísi Helga-
dóttur, en faðir hennar og lang-
feðgar voru Skógnesingar. Helgi
sonur þeirra (f. 1698) fékk Rann-
veigar Magnúsdóttur Hrómunds-
sonar, sýslumanns í Skutulsey.
Þessi ungu hjón fengu höfuðbóiið
Vog í Mýrum (um 1725—30) og
þessi Helgi hlaut síðar nafnið:
Helgi hinn fyrsti í Vogi. Sonur
hans, Helgi annar í Vogi (d
1819), bjó þar eftir föður sinn;
þá Helgi hinn þriðji í Vogi, al-
þingismaður og dbrm. (d. 1851).
En hans son, og Elínar Egils-
dóttur frá Arnarholti, var Helgi
hinn fjórði í Vogi, f. 1822, d.
1883. Allir voru þessir langfeðg-
ar og nafnar miklir menn fyrir
sér, smiðir og framkvæmda-
menn miklir. Það mun mjög fá-
títt hér að slík töluröð hafi orðið
í mæltu máli um bændur, eins og
varð um þá langfeðga í Vogi.
Kona Helga hins fjórða í Vogi
var Soffía Vernharðsdóttir,
prests í Hítarnesi, Þorkelssonar
prests að Stað í Hrútafirði; hún
var föðursystir séra Jóhanns Þor-
kelssonar dómkirkjuprests, er-.
móðir hennar var Ragnheiður
systir Eyjólfs í Svefneyjum
Helgi og Soffía giftust 19. jújrií
1851, hann 29 ára, hún 22. Þau
eignuðust fjórar dætur og einn
son. Yngsta dóttir þeirra, Sig-
ríður, er fædd í Vogi 15. janúar
1858. Hún er 100 ára í dag.
Sigríður fæddist upp í Vogi,
við mikið fjölmenni og umsvif
á stóru heimili, sem verið hafði
eitt og sama höfðingsheimilið
langt á aðra öld. Hún ólst upp við
hin blikandi sjávarsund, fugl og
fisk og eyjargagn mikið. „Vog-
skeiðin", sem afi hennar, Helgi
hinn 3., hafði smíðað eigin hendi
af mikilli stórmennsku, flaut á
voginum og var nær aldrei dreg-
in í naust. Hún var skipa mest
eins konar hafskip Mýramanna
í suðurferðum. Þar um var kveð-
ið:
Skeiðin þýtur eins og ör
undir nítján mönnum.
Faðir Sigríðar tck ungur við
búráðum og framkvæmdum
Hann keypti hús Bjarna amt-
manns á Stapa, er hann fluttist
þaðan (1849), tók sundur húsið,
hlóð Skeiðina viðunum og flutti
suður í Vog. Þar stendur húsið
enn, sterkum stoðum, og kynm
frá mörgu að segja, blíðu og
stríðu. Það hefur staðið af sér
margar kynslóðir, geymt gleði
þeirra og erfiði og kvöl.
Hinn 11. marz 1869 héldu marg
ir næturgestir frá Vogi, en bóndj
sjálfur fylgdi þeim langt á leið,
á miklum hesti og traustum
Helztur fyrirmanna var Jóhann-
es sýslumaður í Hjarðarholti og
kvaddi húsfreyju með virkt og
þökkum. Hvorugt hefur grunað
að bæði þau yrði andvana hið
sama kvöld. Voðahríð brast 4;
sýslumaður varð úti við annan
mann hjá túngarði sínum. Bónd-
inn í Vogi komst ekki heim, en
náði nauðulega mannahúsum;
hesturina stóð skyndilega kyrr
við bæjarþil. En húsfreyjunni í
Vogi blæddi út i rekkju sinni um
kvöldið. Föðurbróðir minn, sem
þá var þar unglingsmaður og
bjargaði fénu í hús, hann sagði
mér frá þessu, þá á áttræðisaldri,
og táraðist enn af sorg við slíka
tilhugsun. Hinn göfugi bóndi í
Vogi varð ekki samur eftir þann
dag. Hann andaðist rúmlega
sextugur 1883. Þá tóku við Vogi
Rannveig dóttir hans og Árni
maður hennar og bjuggu þar
lengi við rausn og vinsældir.
En allt austan úr Reyðarfirð;
hafði komið ungur smiður, með
dóttur Guðnýjar skáldkonu og
prófastsins að Staðarstað. Níels |
smiður kom í Vog, fyrir tilstilli
Sveins prófasts á Staðarstað, og
reisti þar aftur af grunni amt-
mannshúsið frá Stapa. En þetta
varð til þess, að Austfirðingui-
inn festi kaup á Grimsstöðum
uppi við Mýrafjöll, með raði
Helga í Vogi og styrk tengdaföð-
ur síns. Og þar bjuggu þau síðan.
prófastsdóttirin og Níels úr
Reyðarfirði. Ástarsaga þeirra er
eins og ævintýri frá krossfara-
tímunum. Var það í stjörnum
skráð að sú kona skyldi ala hin-
um fátæka smið einn hinn mesta
kennimann og trúboða?
Þau Níels og Sigríðnr Sveins-
dóttir áttu sjö börn. Hallgrímur
Níelsson var elztur bræðranna.
Honum giftist Sigríður Helga-
dóttir frá Vogi, 18. júní 1886, og
tóku þau við búi. Sigríður frá
Vogi var húsfreyja á Gi ímsstöð-
um meira en hálfa öld og fékk
nafnið: Sigríður á Grímsstöðurn.
Heimili þeirra Hallgríms var
stórmannlegt, hlýtt og fagurt;
hjónabandið ástríkt, með gagn-
kvæmri virðingu.
Systkini frá Vogi og Gríms-
stöðum réðu átta stórheimilum
á Mýrum um marga áratugi, og
sá þar staðina. Vogssystur bar
hátt: Ragnheiði í Knarrarnesi,
Rannveigu í Vogi og Sigríði á
Grímsstöðum.
Þau Hallgrímur og Sigríður á
Grímsstöðum áttu sjö börn, og
eru öll á lífi. Hallgrímur bóndi
var óvenjulegur maður, heitur
í lund, fluggáfaður og málsnjail,
brennandi í anda, svo sem Hai-
aldur var, bróðir hans. Það sagði
mér Magnús Jónsson prófessor,
sem kynntist Hallgrími á efstu
árum hans, að Hallgrímur talaðj
við hann i eldmóði og tók til
hendi sinni til áherzlu, að það
var hönd Haralds; hlýjan og
ákafinn í málinu eins. Hallgrím-
ur á Grímsstöðum dó 1950.
Ég hef talað um þá sem burtu
eru farnir. Því að hjá mér situr
hinn göfugasti fulltrúi horfinna
kynslóða og liðinnar aldar, elsku-
leg æskuvina móður minnar. Sig-
ríður á Grímsstöðum situr ein
eftir meðal vor, hjartahrein.
þakklát guði og mönnum fyrn
allt gott um eina þá lengstu ævi
sem dauðlegum manni hlotnast;
les enn bækur og dagblöð hvers
dags, fylgist með nútímanum, fer
allra sinna ferða, gengur um
húsið, grönn og teinrétt og fas-
prúð, man alla hina fyrri tíð,
eins og lifandi bók væri, alit
fram á síðustu missiri, ruglar
aldrei blöðum huga síns, en
stanzar stundum og bíður við.
Og ein er hún ekki; hún er
umvafin ástríki meir en 50 af-
komenda, yndisleg börn af mörg-
um ættgreinum, fríð, harðgerö
eða blíð, koma að knjám henm.
Hún hefur hin síðustu árin verið
hjá dætrum sinum í Reykjavík
til skiptis, og er nú hjá Sigríði
dóttur sinni, konu Lúðvígs Guð-
mundssonar skólastjóra.
Vogur, föðurgarður hennar, er
nú fallinn í auðn. Straumur tím-
ans hefur skilið stórbýlið eftlr
utan við sína alfaraleið. Eyja-
gagn er markleysa, sjávarafli
tekinn í nýjum stöðum, gamla
túnið á hólóttri klettaströnd
hentar ekki nýjum vélum. Sjáv-
arleiðirnar eru ekki framar til.
Vogskeiðin mikla er löngu fúin
Sigríður segir mér frá æskuleið
sinni, úr Vogi upp að Grímsstöð-
Akureyri, 13. jan. —
í DAG boðaði stjórn Útgerðar-
félags Akureyringa h.f. blaða-
menri á sinn fund og lagði fram
álit nefndar þeirrar, er skipuð
var af stjórninni til þess að at-
huga rekstur félagsins á árunum
1955 og 1956. Nefndin tók til
starfa í byrjun nóvember sl.
Nefndarmenn sátu einnig fyrr-
greindan blaðamannafund.
Eins og kunnugt er, hafa orðið
miklar umræður um rekstur og
afkomu félagsins að undanförnu.
Rannsóknarnefndina skipuðu
þeir Halldór Jónsson, Reykjavík,
Baldvin Þ. Kri^tjánsson, Reykja-
vík og Tryggvi Helgason, Akur-
eyri. Allir hafa þessir menn mik-
inn kunnugleika á útgerðarmál-
um.
Samanburður við átta skip
Nefndarmennirnir gerðu sam-
anburð á aflamagni hinna fjög-
urra togara félagsins og átta ann-
arra togara frá Siglufirði, ísa-
firði og Reykjavík. Ennfremur
báru þeir saman rekstur allra
skipanna og kynntu sér útkomu
fiskverkunarstöðva Ú.A. Náði
samanburðurinn eins og fyrr seg-
ir yfir árin 1955, 1956 og 1957,
að því er tekur til birgða á skreið
og saltfiski.
um. Þar stóðu í fögrum hvammi
tvær háar bjarkir og jafnar, laufi
skrýddar. Þar var indælt að æja
hestum. En einn dag voru bjark-
irnar horfnar, stýfðar við rót.
Ekkja átti landið; hún hafði leyft
nábúa sínum að taka árefti i
skóginum á kindakofann sinn
Hann valdi bjarkirnar tvær, seg -
ir heimasætan frá Vogi með
ævilöngum trega um horfna feg-
urð og blindni mannanna. Húi
þráði sævarsundin á fögru fjalla-
jörðinni sinni, þar sem þó er
einna víðsýnast á byggðu bóh.
Vorið kom seinna við fjöllir
Ég sá blessaðan sjóinn speglast
í logni. Ég gat talið Hvalseyjar.
Lífið hefur borið vinu minni
bikar hundrað ára, beiskan og
sætan. Heimur minninganna er
fagur og sorgblíður; drottinn hef-
ur lagt líkn sína með hverii
þraut, fremst af öllu hreina sam-
vizku og rósemi hófsamrar sálar,
hjarta sem prýtt var þolgæði.
Börnin mín öll og barnabörmn
gera mér allt til gleði, meir en
ég fái fullþakkað. Og aldrei hef
ég hugsað það, að góður guð
muni sleppa af mér hendi sinrii
við umskiptin sem koma skulu,
þegar hann vilL
Helgi Hjörvar.
Rekturinn fyllilega
sambærilegur
Rannsókn þessi leiddi í ljós,
að rekstur Akureyrartogaranna
er sízt lakari en samanburðar-
skipanna, svo og er aflamagn
þeirra vel sambærilegt við hin
skipin. Standast Akureyrartogar-
arnir því fyllilega samanburð við
fyrrgreind átta skip.
Tap fiskverkunarstððvanna
Á fiskverkunarstöðvunum verð
ur aftur á móti all mikið tap. Á
skreiðarverkun tapast sem næst
1.340.000 kr., og telur nefndin, að
sú framleiðslurýrnun sé óeðlileg.
Hins vegar hefir Guðmundur
Guðmundsson, framkvstj. Ú.A.,
gefið á þessu skýringu. Segir
hann, að rýrnunin stafi af því,
að fiskur hafi í stórum stíl verið
hengdur upp að vetri til og fros-
ið á fyrsta stigi verkunar, og því
rýrnað mun meira en eðlilegt
má telja. Aðspurðir á blaða-
mannafundinum lýstu fundar-
menn því yfir, að þá vantaði
reynslu og samanburð til þess að
geta gefið fullnægjandi skýringu
á þessu atriði.
Útflutningstregða 1956
Á saltfiskinun* verður rýrnun
sem nemur 1.170.000 kg., og
er nefndin öll sammála um, að
þessi rýrnun sé ekki óeðlileg,
þegar tekið er tillit til þess, að
íélagið lá með mjög miklar salt-
fiskbirgðir marga mánuði ársins
1956, og stafaði það af útflutn-
ingstregðu.
Ú.A. reiknar skipunum hærra
verð
Þá er einnig athyglisvert, að!
Ú.A. hefir reiknað skipum sínum
hærra verð fyrir þann fisk, sem
fer til verkunar hér á staðn-
um heldur en annars staðar tíðk-
ast. Veldur þetta því, að útkom-
an á togurunum sjálfum verður
betri en 'verri á fiskverkunar-
stöðvunum að sama skapi. Sér-
staklega á þetta við á árinu 1955.
Þá er saltfiskverð í Reykjavik kr.
1,87, ísafirði 2,21 og á Akureyri
2,54.
Allir stjórnarnefndarmenn Ú.
A. lýstu því yfir, að þeir tækju
skýringar þær, sem fram væru
komnar góðar og gildar og teldu
tapið ekki óeðlilegt. Sumir kváðu
þó ekki fullnægjandi skýringar
vera fyrir hendi á skreiðartap-
inu.
Vissu ekki um rýrnunina
Þá kom í ljós, að hvorki stjórn /
né framkvæmdarstjóri vissu, að
jafnmikil rýrnun hefði orðið á
fiski verkunarstöðvanna eins og
raun er á. Stafar þetta af því, að
fullkomin birgðatalning er ófram
kvæmanleg um áramót, þegar
fiskur liggur í stöðvunum svo
þúsundum tonna skiptir. Hins
vegar er fiskurinn veginn blaut-
ur upp úr skipunum og siðan
dreginn frá eðlileg rýrnun sam-
kvæmt reglum lánastofnana til
lána út á fiskinn. Tap það, sem
hér um ræðir, getur því náð til
fleiri ára en þeirra, sem rann-
sóknarnefndin athugaði sérstak-
lega. Hins vegar var um þessi
áramót það lítið fiskmagn liggj-
andi hjá félaginu, að unnt reynd-
ist að gera nákvæma birgðataln-
ingu.
Veitir bæiarhúum tug milljónir
Formaður rannsóknarhefndar-
innar Halidór Jónsson, upplýsti,
að nefndin hefði athugað, hve
miklar tekjur togararnir hefðu
veitt bæjarbúum á Akureyri í
vinnulaunum og annars konar
þjónustu. Rekstrarkostnaður tog-
aranna sl. 5 ár nemur að þessu
leyti 221 millj. kr. eða til jafn-
aðar 11 millj. kr. á skip á ári.
Er talið, að 70—80% af þeirri
upphæð renni beint til bæjarbúa
í einni eða annarri mynd og örvi
að því leyti atvinnu- og við-
skiptalífið á staðnum.
Auk þeirrar rannsóknar, sem
fyrrgreind nefnd framkvæmdi á
rekstri útgeðarfélagsins, gerði
hún ábendingar, er verða mættu
til úrbóta, og eru þær í átta lið-
um. Þær snerta þó hvorki félags-
legar né persónulegar breytingar.
o—O—o
Alls er álit nefndarinnar um
þrjátíu vélritaðar síður, og er
því ekki hægt að svo komnu að
gera nánari grein fyrir því í
stuttu máli.
Leiðrétting
frá „íslendin«i4;
á Akurevri
./
RITSTJÓRI blaðsins íslend-
ings á Akureyri óskar þess
getið, að úr aðalfyrirsögn á
forsiðu blaðsins á grein um
Útgerðarfélag Akureyringa
h/f hafði fallið niður hluti úr
orði. Fyrirsögnin á að vera
þannig skv. handriti: „Rekstr-
arafkoma Ú A-togara fyllilega
sambærileg við 8 samanburð
artogara", en orðið — togara
hafði fallið niður í fyrirsögn-
inni. Þessa er getið hér í blað-
inu sökum þess, að næsta
blað íslendings kemur ekki út
fyrr en n. k. laugardag.