Morgunblaðið - 14.04.1959, Blaðsíða 12

12
MORCVTSTtL 4Ð1Ð
Þriðjudagur 14. apríl 1959
TJtg.: H.t. Arvakur ReykjavllL
Framkvæmdastjóri: Sigfús Jónsson.
Aðalritstjórar: Valtýr Stefánsson (ábm.)
Bjarni Benediktsson.
Ritstjórar: Sigurður Bjarnason frá Vigur.
Einar Asmundsson.
Lesbók: Arni Óla, sími 33045.
Auglýsingar: Arni Garðar Kristinsson.
Ritstjórn: Aðalstræti 6.
Auglýsingar og afgreiðsla: Aðalstræti 6. Sími 22480.
Askriftargald kr 35,00 á mánuði innamands.
I lausasölu kr. 2.00 eintakið.
14. APRÍL
UTAN UR HEIMI
George Orwell — samvizka okkar tíma
IDAG mun nýja kjör-
dæmafrumvarpið verða
til 1. umræðu í Neðri
deild Alþingis. Undirbúningur
frv. tók langan tíma. En tilætl-
uðum árangri var náð. Með
samningum milli Sjálfstæðis-
manna, Alþýðuflokks og komm-
únista er fyrirfram tryggt, að
málið muni ná samþykki Al-
þingis.
Framsóknarmenn höfðu í
lengstu lög vonað, að svo mundi
ekki verða.
Augljóst er, að flugumenn
Framsóknar hafa jafnskjótt skýrt
Tímanum frá öllu því, sem í
málinu gerðist. Hann sagði síð-
an frá þvi, sem helzt var líklegt
til að spilla samkomulagi, en
því meiri varð hryggðin, þegar
allar þær ráðagerðir urðu að
engu.
Svo mjög sem kommúnistar
hafa fjölyrt um nauðsyn á nýrri
kjördæmaskipun, var furðulegt,
að þeir skyldu setja annarleg
akilyrði fyrir fylgi sinu við mál-
ið. Kommúnistar hugisa ólíkt
flestum öðrum, en hér bætist
við klofningur í þeirra eigin liði.
Flugumenn Hermanns reyndu að
magna hvern erfiðleika, sem á
vegi varð, í þeirri von, að hann
yrði málinu að falli. Lítillækka
átti ríkisstjórnina svo, að Al-
þýðuflokkurinn missti þolin-
mæði og greiddi á þann veg götu
skemmdarverkamanna Her-
manns. Alþýðuflokksmenn létu
ekki ginna sig í þá gildru, held-
ur sáu að mest var um vert að
koma miklu máli fram.
Er sannast sagt merkiiegt,
að kommúnistar skuli eftir
á rifja upp þessa sögu, því að
það er þeim sízt til sæmdar að
hafa viljað láta kaupa sig til
fylgis við gott mál.
öll þessi smáatriði gleymast
hins vegar von bráðar. Eftir
stendur það, sem öllu máli skipt-
ir, að samkomulag náðist um
mikla réttarbót. Flokkarnir þrír
munu fylgja henni á Alþingi nú,
1 kosningum í vor og á Alþingi
að þeim kosningum loknum.
Ef enginn þeirra bregzt, sem
ástæðulaust er að ætla að verði
um nokkurn þann, sem þýðingu
hefur, eru þess vegna allar lík-
ur til þess að málið muni hljóta
samþykki svo að kosningar skv.
hinni nýju skipan geti orðið áður
«n sumri lýkur.
Auðvitað geta flokkarnir ekki
bundið kjósendur. Á íslandi rík-
ir lýðræði og kjósendur þurfa
sem betur fer ekki að taka nein-
um skipunum frá æðri valdhöf-
um. Þeir hafa sjálfir úrslita-
valdið.
En forystumenn flokkanna
hafa nú farið að vilja megin-
þorra kjósenda sinna. Nýlokið
er hinum fjölmennasta lands-
fundi Sjálfstæðismanna. Þar var
ályktun um málið gerð í einu
hljóði. Er ýkjulaust, að fundar-
menn voru allir sem einn sam-
huga um nauðsyn breytingar-
innar. Svipað kom í ljós á flokks
þingi Alþýðuflokksins seint é
sl. ári. Alþýðusambandsþing
gerði og í nóvember skelegga
ályktun um nauðsyn endurbóta
kjördæmaskipunarinnar. Hér er
því ekki um að ræða mál, sem
tekið hefur verið upp af fáum
forystumönnum og samið um af
þeim í forboði stuðningsmanna
sinna. Þvert á móti er fylgt eftir
eindregnum og endurteknum
kröfum kjósenda úr ollum þess-
um þremur flokkum.
Engir vita betur en Fram-
sóknarmenn ,að barátta þeirra
er nú orðin vonlaus. Þeir munu
þó halda áfram að fjölyrða um
„þjóðarvakningu“ um leið og
upp úr þeim skýtzt, að „vakn-
ingin“ sé ekki nógu almenn.
Sannleikurinn er sá, að það er
einmitt þjóðin sjálf, sem nú
krefst kjördæmabreytingar í
réttlætisátt svo sem hún hefur
ætíð gert, þegar málið hefur ver-
ið undir hana borið.
f dag eru rétt 28 ár liðin frá
því, að Framsókn lét rjúfa Al-
þingi, m. a. vegna þess að í and-
stöðu við hana hafði fengizt
meirihluti á Alþingi um kjör-
dæmabreytingu. Það var hinn
14. apríl 1931, sem forsætisráð-
herrann þáverandi las þingrofs-
boðskapinn upp, og hindraði
þannig meirihluta Alþingis í því
að gera nauðsynlegar breytingar
á stjórnarskránni. Segja má, að
þar með hafi byrjað baráttan um
bætta kjördæmaskipun, barátta,
sem enn er ekki lokið og einnig
að þessu sinni verður tengd við
hinn 14. apríl.
1 fyrstu lotu fór svo, að af
36 kjördæmakosnum þingmönn-
um hlaut Framsókn 21, Sjálf-
stæðisflokkur 12 og Alþýðu-
flokkur 3. Þetta var hinn mesti
sigur, sem Framsóknarflokkur-
inn nokkru sinni hefur unnið.
Þó er á það að líta, að við
næstu kjördæmakosningar á
undan fengu Framsóknarmenn
17 þingmenn og íhaldsmenn og
frjálslyndir samanlagt 14. Fram-
sókn var þess vegna þegar fyrir
kosningarnar mun fjölmennari
á þingi en Sjálfstæðisflokkurinn.
Á meðal kjósenda leit þetta
nokkuð öðru vísi út. Við kjör-
dæmakosningarnar 1927 fékk
Framsóknarflokurinn 29,8% kjós
enda. Við landskjör 1930 fékk
Framsókn 31,4% kjósenda og við
þingrofskosningarnar 1931 fékk
hún 35,9% kjósenda. Þá fékk
Sjálfstæðisflokkurinn hins vegar
með sína 12 þingmenn 43,8%
kjósenda eða miklu meira en
Framsókn, þó að hann hefði
miklu færri þingmenn. Við þær
kosningar voru um 64% lands-
manna fylgjandi þeim flokkum,
sem vildu nýja kjördæmabreyt-
ingu. Framsókn fékk þingmanna
fjölda sinn aðeins út á rúman
þriðjung allra kjósenda.
Úrskurður að réttum lýðræðis-
reglum gekk því raunverulega
á móti Framsókn. Fátt hefur orð-
ið henni frekar til ógæfu, held-
ur en þessi sigur. Hann var upp-
haf þess að hún klofnaði. Úr
flokknum hrökktust margir
hinna beztu manna og kjördæma-
breyting náði fam að ganga,
meira að segja méð samþykki
Framsóknar sjálfrar, eftir rúm-
lega 2 ár. Fylgi Framsóknar
minnkaði svo, að það er nú kring
um 20% í stað kringum 30% um
1930. Henni hefur hins vegar
tekizt að halda í svo mikið af
gamla ranglætinuí að völd henn-
ar hafa haldizt langt um fram
fylgi. Þá óhæfu mun þjóðin nú
ekki lengur þola.
ÞAÐ er löngum á orði haft, að
verk þeirra rithöfunda, sem eru
mikils virði, séu aldrei metin að
verðleikum fyrr en eftir að þeir
eru komnir í gröfina. í bók-
menntasögunni eru þó einnig mý
mörg dæmi um rithöfunda, sem
hafa verið hafnir til skýjanna af
samtíð sinni, en hafa gleymzt
fljótlega eftir að þeir voru látnir.
í hópi hinna fyrrnefndu er rit-
höfundurinn George Orwell. Að
vísu hlaut skáldsaga hans, Félagi
Napóleon, sem kom út 1945, við-
urkenningu, og hin óhugnanlega
framtíðarsatíra hans „1984“ afl-
aði honum heimsfrægðar. „1984“
kom út 1949, og Orwell lézt
skömmu síðar. Aðrar bækur hans
urðu ekki almennt þekktar og
metnar að verðleikum fyrr en ný
lega á sjötta tug aldarinnar.
Sem dæmi má nefna, að fyrst
nú fyrir skömmu var gefin út í
Bandaríkjunum hin áhrifamikla
lýsing hans á lífi enskra námu-
verkamanna á fjórða tug aldar-
innar, „Leiðin til Wigan-námunn
ar“. Hún kom út í Englandi 1937,
og það hefir sem sé tekið hana
meira en 20 ár að „ná yfir“ At-
lantsafið. Það má teljast athyglis
vert, að hún skuli vera gefin út
núna, þar sem hún fjallar um að-
stæður, sem ekki eru lengur fyrir
hendi og hefir því misst gildi sitt
sem pólitísk ádeila. Á undanförn
um 20 árum hefir Englendingum
tekizt að lagfæra til mikilla
muna allan aðbúnað verkamanna
í námubæjunum og bæta vinnu-
skilyrðin svo mikið, að segja má,
að ekkert sé nú eftir í Englandi
af þeim ófögnuði, sem Orwell lýs
ir.
Hvers vegna á þá að vera gefa
bókina út nú? Af því að Orwell
er samvizka okkar tíma. Burtséð
frá því að Leiðin til Wigan
námunnar er nú framar öllu sögu
leg bók, gefur hún svo eftirminni
lega mynd af viðbrögðum manna
við ómannlegu umhverfi, að við
hljótum að einbeita huganum að
lestri bókarinnar svo lengi sem
við höfum þörf fyrir samvizku
í þjóðfélaginu. Og þó að enskum
námaverkamönnum hafi verið bú
in sómasamleg lífsskilyrði, þurf-
um við ekki að leita langt til að
finna aðstæður, sem ekki eru í
því minnsta frábrugðin helvíti
Wigannámunnar. Það þarf ekki
að fara lengra en til afskekktra
námuhérða í Ruhr, Austur-Þýzka
landi, á Suður-ltalíu eða Spáni
til að sjá, að ádeila Orwells er
enn tímabær.
•—★—•
í námubænum, sem Orwell lýs
ir, er ekki baðherbergi í neinu
húsi, þó að verkamennirnir komi
heim svartari af kolaryki en sót-
arar. Þeir eru í átta klukkustund-
ir niðri í námugöngunum, en
raunverulega er vinnutími þeirra
nokkrum klukkustundum lengri,
því að gangan frá námulyftunni
að þeim stað, þar sem kolin eru
brotin, getur tekið allt að tvær
klukkustundir í raka og myrkri.
Nokkurn hluta leiðarinnar verða
þeir að skríða. Það koma sprung
ur í veggina í húsunum vegna
kolavinnslunnar neðanjarðar.
Það er ekki hægt að opna glugg-
ana og loka verður dyrunum með
því að binda þær aftur.
Mjög sjaldan eru herbergin
fleiri en tvö eða þrjú í hverju
húsi, og launin eru svo lítil, að
engin efni voru til þess að hafa
rúm handa öllum. Sótug húsin
liggja í löngum röðum, og það
er einn kamar fyrir hverja röð.
Alltaf er biðröð fyrir framan
dyrnar með hjartalaga gatinu.
Það er engin sorphreinsun —
sorpföturnar eru tæmdar á göt-
unni. Það ríkur úr sorphrúgun-
um allan sólarhringinn, og loftið
er mettað af römmum fnyk.
George Orwell
Hann var kominn af lítilsmeg-
andi fólki í millistétt, en það jafn
gilti því, að fjölskyldan reyndi
að lifa eins og árstekjurnar væru
fimm sinnum hærri en þær raun-
verulega voru. Fátt er það, sem
eiur eins rækilega á uppsafnings
hætti og slíkt, og Orwell heldur
því fram, að þegar hann var
brautskráður frá hinum fræga
Eton-heimavistarskóla, hafi hann
verið „andstyggilegur" lítill upp-
skafningur". Það leið ekki á
löngu, áður en hann læknaðist.
Hann gerðist löggæzlumaður í
Burma, og umbar starfið í fimm
ár. Þá sagði hann því upp og var
þá orðinn eldheitur andheims-
veldissinni. Hann segir frá hin-
um ógeðfelldu endurminningum
sínum um dvölin í Burma í skáld
sögunni „Dagar í Burma",
Árið 1927 kom Orwell aftur til
Evrópu. Hann vann annað veifið
við að þvo upp á veitingahúsum,
en annars flæktist hann um og
málaði gangstéttir í London og
París. Hann var sísoltinn, og hon
um var alltaf kalt, og mun það
hafa orðið til þess, að hann veikt
ist af berklum. Þessi sjúkdómur
dró hann síðar til dauða. í fyrstu
bók sinni „Lundúnir og París
eymdarinnar“ segir hann frá þess
ari reynslu sinni með mestu ró-
semi, sem er í æpandi mótsögn
við þær skelfilegu staðreyndir,
sem hann lýsir. Eftir lestur bók-
arinnar furðar enginn sig á því,
að hann skyldi verða sósíailsti og
að hann skyldi fara til Spánar og
gerast sjálfboðaliði í baráttunni
gegn Franco.
•—★—•
En hann var ekki góður sósíal-
isti, því að það leið ekki á löngu,
áður en hann uppgötvaði, að
einnig þeim megin þreifst ein-
ræði og niðurlæging mannsins. í
augum enskra lesenda var Or-
well að sjálfsögðu í liði verka-
mannanna, en í „Leiðin til Wig-
an-námunnar“ gerir hann misk-
unnarlausa árás á sósíalismann
sem stefnu og lýsir yfir því, að
sósíalisminn hafi brugðizt höfuð
njarkmiði sínu — sem sé að berj-
ast fyrir réttlæti og frelsi, svo
að einstaklingurinn fái notið sín.
Hann var framar öllu einstakl-
ingshyggjumaður, og þó að hann
tæki alltaf málstað hinna fátæku
og kúguðu, hataði hann kommún
ismann eins innilega og kapítal-
ismann.
í frægustu bók sinni „1984“ lýs
ir hann í skáldsöguformi því, sem
hlýtur að leiða af þeim sósíal-
isma, sem nú tíðkast í Rússlandi.
Ótti grúfir yfir öllu, og maðurinn
er orðinn vélmenni. Sennilega
hefir engin önnur bók okkar tíma
verið eins þung á metunum í bar
áttunni gegn einræðinu og þessi
bók Orwells.
•—★—•
Orwell lifði á allan hátt í sam-
ræmi við skoðanir sínar. Hann
sagði upp starfi sínu, af því að
hann hafði andstyggð á heims-
veldisstefnunni. Hann hafði tæki
færi til að lifa þægilegu lífi, en
kaus heldur að lifa meðal þeirra,
sem höfðu orðið undir í lífsbar-
áttunni. Hann barðist í borgara-
styrjöldinni á Spáni í stað þess
að láta sitja við að skrifa um
hana. Þó að hann væri svona al-
gjörlega samkvæmur sjálfum sér,
var hann ekki ofstækismaður.
Öðru nær. Hann var flestum'
fremur húmanisti okkar tíma.
George Orweli fæddist 1903.
Framúrskarandi
veðrátta um langt skeið
Abeins tveir illviörakaflar á vetrinum
BORGARFIRÐI eystra, 1. apríl.
— Hér hefir verið framúrskar-
andi góð veðrátta allt frá því um
miðjan vetur, eða nokkuð á
þriðja mánuð. Á þessum tíma
hefir ekki fest snjó í byggð,
nema eina viku í byrjun góu, að
nokkur snjór lá hér yfir og
hindraði beit. — Nær alltaf hefir
verið frostlaust og oft hlýtt nokk-
uð, en stundum allstormasamt.
Fénaður hefir, eins og að lík-
um lætur, verið mjög léttur á
fóðrum, og sums staðar hefir
nær ekkert hey verið gefið allan
þennan tíma. — Klaki er nú víða
farinn úr jörð og tún tekin að
grænka, og víðar vottar fyrir
gróðri. — Ekki er almennt farið
að sleppa fé, en nokkuð af fé,
hefir legið úti í Brúnavik upp
undir mánuð, bæði fé, sem hefir
verið rekið þangað, og kindur,
sem strokið hafa. I Húsavík er
búið að sleppa fé fyrir nokkru.
Tveir bátar héðan hafa leitað
fiskjar, en ekki orðið varir, og
virðist enginn fiskur hafa geng-
ið á miðin hér í kring enn. Aftur
á móti hefir hrognkelsaveiði ver-
ið sæmileg, eftir því sem hér
gerist.
Margir óttuðust, að veðrátta
mundi spillast upp úr páskum,
en þar sem ekki ber á því enn,
hafa menn nú gerzt bjartsýnir
og búast við, að gott haldist til
sumarmála í það minnsta, og að
þessi vetur verði einhver sá
bezti, sem elztu menn muna. —.
Ekki hafa komið hér nema tveir
illviðriskaflar á vetrinum, ann-
ar frá 8. des. til jóla, hinn frá
áramótum til þorrakomu.
I. L
Indverjar
mótmæla
NÝJU DEHLI, 11. apríl. — Nehru
lét svo um mælt í dag, að hann
teldi mjög alvarlegan atburð
þann yfir Pakistan, sem leiddi til
þess að indversk sprengjuþota af
Camberra-gerð var skotin niður
af orrustuþotum Pakistan. Hafa
Indverjar mótmælt harðlega.
Tveggj j -ianna áhöfn var á ind-
versku þotunni og björguðust bá8
ir flugmennirnir í fallhlíl
Sprengjuþotan var í 50.000 feta
hæð, þegar orrustuþotan skaut á
hana.