Morgunblaðið - 14.04.1959, Blaðsíða 13

Þriðjudagur 14. apríl 1959
MORCVNBLAÐIÐ
13
Sr. Jóhann Hannesson:
Tíbet og Tíbetþjóðin
LÖNGUM hafa menn talið Tíbet
lokað land og er þetta sannmæli
í fleiri en einni merkingu. En
eftir þá viðburði, sem gerðust í
maí mánuði 1951, má segja að því
hafi verið lokað með tvöfaldri
læsingu og hengilás settur á til
öryggis. Mikill hluti landsins var
ókunnur vestrænum mönnum þar
til seint á 19. öld. Voru þá stórir
hvítir blettir á iandabréfi Asíu,
er sýndu að Tíbet var lítt kannað
land. En þessu breytti hinn mikli
sænski landkönnuður, Sven Hed-
ín. Síðar hafa aðrir fetað í fót-
spor þessa afreksmanns og nú er
árangurinn sá að mikið má vita
um Tíbet. Þrátt fyrir það koma
út bækur og greinar allt fram á
vora daga með ýmsum sögulegum
og landfræðilegum villum um
landið.
Tunga og bókmenntir.
Margt í bókmenntaheimi Tíbet-
þjóðarinnar og menningu er lítt
rannsakað fram til þessa. En
tungumálið er hins vegar ekki
neinn leyndardómur. Snemma á
17. öld tókst kaþólskum kristni-
boðum (Jesúingjum) að komast
inn í landið og lærðu þeir mikið
í málinu. Mótmælendur hófu
kristniboð sitt meðal Tíbetmanna
um miðja 19. öld, þó að mestu
meðal þeirra, sem ekki áttu
heima í Tíbet. Orðabækur og mál
fræði í Tíbetmálunum eru upp-
haflega frá kristniboðum komn-
ar. Þýðingu Nýja Testamentisins
og prentun á Tíbetmáli var lokið
1903. Segir í kristniboðsfræðum
af einum kristniboða er dvaldist
meðal Tíbetmanna í rúm 50 ár og
kunni tungu þeirra betur en móð-
urmál sitt. Þá hafa kristniboðar
fengið yfirlit yfir helztu trúar-
bækur Tíbetmanna og megin-
þættiná í sögu þeirra.
Ýmsir aðrir fræðimenn hafa
varið mörgum árum til rann-
sókna á trúarlegri menningu Tí-
betmanna. Má hér nefna guðspek-
inga og aðra aðdáendur Búddha-
dómsins og hafa sum rit þeirra
náð allmikilli útbreiðslu. Þótt
þar sé margt rétt og merkilegt,
þá verða þessar bókmenntir að
teljast mjög einhliða. Blaðamenn
hafa einnig komizt til Tíbet og
gefið út ferðasögur sínar, oft
myndum prýddar og gefa þær góð
ar hugmyndir um margt, sem er
í þessu sérkennilega landi. Af
vestrænum þjóðum vita Bretar
sennilega einna mest um Tíbet.
í Austurheimi hittir maður Tíbet-
menn hér og þar í Kína og N-
Indlandi.
Þrátt fyrir þetta hefir Tíbet
jafnan verið mjög óaðgengilegt
land. Það hefir jafnan verið dýrt,
hættulegt og erfitt að fara þangað
af mörgum ástæðum, sem við
skulum tala um síðar. En eins
og nú standa sakir virðist landið
gjörsamlega lokað Vestur-Evrópu
Og Ameríkumönnum, og þeir fáu
Indverjar, sem þar voru, hafa
ílestir orðið að fara þaðan.
Kínverjum og Tíbetmönnum
hefir sjaldan komið vel saman
nema um eitt mikilvægt atriði,
en það er að halda Tíbet eins lok-
uðu og mest mátti verða. Þessi
hugsunarháttur var þó nokkuð
tekin að breytast meðal Tíbet-
manna sjálfra síðustu áratugina,
en nú verða þeir að einangra sig
á ný hvort sem þeim líkar það
betur cða ver.
Landið
Hvað geta menn þá vitað um
landið með vissu? Ekki er t. d.
auðvelt að segja hve stórt landið
er að flatarmáli. Um það ber heim
ildum nálega aldrei saman. En
það kemur meðal annars af því
að síðustu áratugina hafa Kín-
verjar verið að sundurlima landið
og búa til ný kínversk fylki úr
austurhéruðum þess. Þegar Kín-
verjar hafa nú sneitt þessarar
stóru sneiðar af landinu, þá segja
þeir að Tíbet sé að flatarmáli
1.215.788 ferkílómetrar. En þessi
fylki, sem af Tíbet hafa verið
sneidd, eru meira en ein milljón
ferkílómetrar. En ef menn segja
að Tíbet sé rúmlega 2 milljónir
ferkílómetra að stærð, þá eru
þessi fylki talin með og svo er
í ýmsum vestrænum heimildum,
það er bráðum liðin heil öld síð-
an Kínverjar byrjuðu þennan
niðurskurð á landinu og þeir hafa
hægt og bítandi verið að veikja
þessa litlu nágrannaþjóð sína,
sem er þó mjög meinlaus og
áhrifalítil og virðist vera að
deyja út.
En hvað hefir þá gert garðinn
frægan í Tíbet? Fyrst og fremst
eru það fjöllin, hæstu fjöll jarð-
ar, Himalaya fjöllin og þau er
Sven Hedin nefndi Transhima-
laya, sem eru hér um bil eins há
og jafnvel enn erfiðari yfirferðar.
En norðan til í landinu og á norð-
urlandamærum þess eru Kvenlun
fjöll, einn mesti fjallabálkur jarð
víðast miklu minni. Þessu valda
Himalayja fjöllin. Fyrir sunnan
þau rignir afar mikið, sums
staðar um 12.000 millímetra, og
mest af þessari rigningu er á
sumrin. Svo Tíbet er einnig ná-
lega lokað land hvað úrkomu
snertir.
Sunnan til í landinu, milli Him-
alaya og Transhimalaya fjall-
anna, er mikill dalur, meir en
2000 km á lengd. Þann dal hefir
Tsangpo fljótið grafið frá vestri
til austurs. Þetta fljót hefir brot-
ið sér farveg gegn um fjöllin og
rennur suður á Indland og bar
heitir það Brahamapútra. Flestir
Tíbetmenn eiga heima í þessum
dal og þar eru líka merkustu
borgirnar og menningarsetur þjóð
arinnar. Vötn eru afar mörg í
Tíbet, en þeirra frægust er Mana-
Sarowar vatn. Það er talið heil-
agt og fara þangað margir menn
til þess að baða sig í því þó það
sé afar kalt. Betra væri að baða
sig í laugum, sem eru sunnan til
í landinu og það gera sumir. En
Tíbetmenn baða sig helzt af trú-
rænum ástæðum. — Annars eru
flest vötnin saltvötn. Henna ár
og lækir í þessi saltvötn, en ekk-
Þorpið Þuna á leiðinni frá Jangtse til Indlands. Bænaveifur eru
testar á húsþökin.
arinnar. Mestur hluti landsins
norðan til er öræfa-háslétta, ó-
byggð, köld og jafnvel hrjóstrugri
en íslenzk öræfi. Vikum saman
má þar ferðast án þess að sjá
nokkra mannabústaði, enda er
þar lítill gróður nema gras í mýr-
um, dölum og dældum.
Ef Tíbet væri eins norðarlega
og Svíþjóð eða ísland, þá væri
þar engin lifandi vera, heldur
væri allt einn samfelldur jökull.
En nú er Tíbet sunnar á hnettin-
um en Spánn og Portúgal, það
er jafn sunnarlega og Alsír í
Norður-Afríku, en það land er,
eins og vér vitum, mjög heitt. En
sökum hinnar miklu hæðar yfir
hafið er Tíbet mjög kalt land,
nema þar sem dalir eru djúpir.
Þar er talsverður gróður á undir-
lendi og í hlíðum. En jafnvel dal-
irnir eru svo hátt yfir hafið að
óvíða á hnettinum eru mannabú-
staðir í annarri eins hæð. Hugsum
okkur að við íslendingar ætluð-
um að klifra eins hátt upp í fjöll-
in og lægstu dalirnir í Tíbet. Til
'þess yrðum við að hafa 1400
metra háan stiga ofan á efsta
tindinum á Öræfajökli. Þá mund-
um við á efstu þrepunum í slíkum
stiga ná álíka hátt og upp að
gólfunum í lægstu húsunum í
Tíbet. Landið er að meðaltali yfir
4000 metra yfir sjávarmál, en
frjósömustu héruðin um 3.500—
3.700 metra.
Auk þess rignir mjög lítið í
landinu og þar af leiðandi verður
það enn hrjóstrugra en ætla
mætti. Aðeins syðst í landinu er
ársúrkoma um 500 millímetra, sn
ert rennur úr þeim, því vatns-
magnið er svo lítið og allt af er
að minnka í þeim. Með ströndum
vatnanna safna menn salti, bór-
axi og ýmsum efnum, sem eftir
verða þegar vatnið gufar upp.
Eins og gefur að skilja er rækt.
anlegt land mjög lítið. Þó eru
grös og blóm allvíða og stór svæði
í austurhluta landsins eru grasi
gróin. Skógar eru litlir, en eru
þó til í suður- og suðausturhluta
landsins. Víðast hvar er enginn
skógur, og eru því flest hús byggð
úr grjóti, en til eldiviðar nota
menn þurrkaða mykju. Kvað
reykurinn af henni vera mjög
rammur á þef og gera menn rauð-
eygða, sér í lagi Evrópumenn,
sem eru vanir rafeldavélum eða
olíu- og kolaofnum.
Dýralíf
Mikið er af sérkennilegum dýr-
um í Tíbet. Meðal annars er þar
villisauðfé, blágrátt að lit, með
afar stórum hornum. Þær eru
einnig gazellur, villiasnar og
sauðnaut, sömuleiðis jak-nautið.
Öll eru þessi dýr mönnum nyt-
samleg og með því að snjóþyngsli
eru lítil á graslendi, þá ganga þau
sjálfala á fjöllum og heiðum.
Jak-nautið er líka tamið og er
eitt mesta nytjadýr Tíbetmanna.
Það er notað í langferðir sem
áburðardýr; ullin af því er notuð
í tjöld eða fatnað og það gefur
af sér mjólk, sem menn drekka
og búa til smjör úr. Merkilegt er
að þesi stóru dýr, sem virðast
mjög stirðlega vaxin, eru afar
dugleg að komast áfram í brött-
Höll Dalai Lamas í Lhasa, liöfuðborg Tibets. Höllin er hvít
að lit. í henni eru líkkistur allra stór-Lama geymdar.
um fjallahlíðum og sennilega eru
eingin dýr notuð í ferðalög yfir
hærri fjöll en þau, sem jak-naut-
in klifra yfir með allþunga
pinkla á bakinu. En til reiðar
nota menn þó fremur asna, hesta
eða múlasna. Hestakynið í Tíbet
er einnig algeng' Vestur-Kína
og eru þessir hestfcr fremur litlir,
mjög líkir íslenzku hestunum.
Svín, hænsni og geitur eru líka al-
geng húsdýr og svo mikið er af
sauðfé að helzta útflutningsvar-
frá Tíbet, er ull.
Vilji menn fara í langferð til
Tíbet, þá er auðveldast að fara
fyrst til Indlands og halda norður
á bóginn þar til kemur til Darjerl
ing og halda þaðan inn í lítið land,
sem 'Sikkím nefnist, en það telst
til Indlands nú, þótt áður hafi
það verið sjálfstætt. Þaðan liggur
bezti vegurinn inn í Tíbet, gegn
um skörð í Himalaya fjöllum.
Ekki er þó um akveg að ræða,
heldur aðeins reiðveg og liggur
hann meðfram snarbröttum hengi
flugum og er víða afar mjór.
Segja langferðamenn að niðri i
gljúfrunum, meðfram veginum,
séu margar hvítar beinagrindur
manna og dýra, sem hrapað hafa
út af einstiginu. Þar verður að
fara yfir 4000 metra há skörð og
komast menn þá inn í Chumbí-dal
á suðurlandamærum Tíbet. Dalur
inn er fagur mjög og frjósamur.
En þá verður að halda ferðinni
áfram yfir afar hátt skarð, sem
Tang-la nefnist og tekur þá við
sjálft Tíbet, það er að segja frjó-
samasti hluti þess, Tsangpo dal-
urinn og ýmsir minni dalir. A
þessu svæði eru líka þrjór helztu
borgirnar, Gyangtse við Nyang
fljótið, Shigatse við Tsangpo fljót
ið og Lhasa, höfuðborgin. ásamt
ýmsum helztu kiaustrum lands-
ins, í dal, sem liggur norður úr
Tsangpo dalnum.
Síðustu árin fyrir aðra heims-
styrjöld var ýmsum vönum og
duglegum ferðamönnum heimilt
að fara inn í Suður-Tíbet allt að
borginni Gyangtse, en erlendum
mönnum var stranglega bannað
að fara lengra án leyfis stjórnar-
valdanna í Lhasa. En hér ber þess
þó að gæta að landið er ekki lok-
að frændþjóðunum, því mikill
fjöldi pílagríma frá flestum lönd-
um Mið-Asíu fer á hverju ári í
langferðir til Lhasa. Frá trúar-
legu sjónarmiði er þessi borg jafn
heilög öllum Lama-trúarmönnum
og Mekka er Múhamedstrúar-
mönnum eða Róm er kaþólskum
mönnum.
Við höfum gert ráð fyrir mönn-
um, sem vilja heimsækja Tíbet
á sem allra auðveldastan hátt, það
er að segja með því að fara um
Indland og inn í Tíbet að sunnan.
En að austan eru tveir vegir, sem
tengja Tíbet og Kína. Nær annar
inn í Vestur-Kína, en hinn í Norð
vestur-Kína og eru báðir þessir
vegir mjög erfiðir ferðamönnum.
Talið var að meðan keisararnir
réðu ríkjum í Kína. hafi þeir haft
sendiboða, sem ferðuðust með
skjöl milli Peking og Lhasa. Var
ferðin frá Peking talin hálfnuð
í borginni Tatsjenlú í Vestur-
Kína og fóru hraðboðarnir þaðan
á 19 dögum til Lhasa með því að
ferðast dag og nótt og skipta um
menn og reiðhesta oft á sólar.
hring. En hæfilegt mundi að á-
ætla þrjá mánuði til ferðarinnar
aðra leiðina, því vegurinn er
sums staðar ófær öllum skepnum
og verða menn að bera allan varn
ing á bakinu í snarbröttum fjalla-
hlíðum. Þannig er árlega flutt
allmikið af te og tóbaki frá V-
Kína inn í Tíbet, og verður teið
svo dýrt með þessu móti að það
er notað í stað peninga og kvað
þó mikið af gulli vera til í Tíbet.
Þá liggur einnig vegur vestur
úr landinu, vestur eftir Tsangpo
dalnum og þaðan inn í Ladak,
sem er liluti af Kashmír. En með
I því að íbúarnir í Ladak eru ná-
skyldir Tíbetþjóðinni og tala
mjög skylda tungu, þá er Ladak
stundum kallað „Litla Tíbet“ og
ber líka það nafn með réttu, með
því að þar eru fjöllin engu lægri
en í Tíbet. En norður úr Ladak
liggur vegur inn í Túrkestan yfir
skörð í Karakórum fjöllum. Til
er einnig annar vegur norður úr
Tíbet inn í Túrkestan, en hann
liggur yfir hina hrjóstrugu há-
sléttu, sem við höfum áður talað
um, og er sjaldan farinn nema
þegar mikið liggur við.
Enginn af þessum vegum er
akfær bifreiðum að jafnaði, en
kerrur má sums staðar nota.
Tsangpo fljótið er ekki skipgengt,
en þó nota menn flatbotnaða
skinnfleka og smábáta á því og
flytja þannig menn og vörur und-
an straumi. En sterkar ferjur,
smíðaðar út úr tré, eru notaðar
til að flytja menn og skeppnur
yfir fljótið.
Það tekur flesta Tíbetmenn 2-3
mánuði að komast til annarra
landa, nema til Indlands. Þar af
leiðandi ferðast þeir ekki mikið
nema í verzlunarerindum og í
trúarlegum tilgangi milli klaustra
og annarra helgra staða. Ferðalög
í slíku landi eru mjög dýr skemmt
un. Og hvað okkur Evrópumenn
snertir, þá er mjög erfitt að venj-
ast loftslaginu þannig að menn
getið notið sín og þeim líði vel.
Verða vestrænir menn að fara
sér hægt, hvíla sig áður en lagt
er á hæstu skörðin og eftir að
komið er niður af þeim. Flestum
hvítum mönnum líður illa í 5000
metra hæð ef þeir verða eitthvað
á sig að reyna. Verða menn að
venjast hinum lága loftþrýstingi
háfjallanna smátt og smátt.
Einangrunin og orsakir hennar
Það er fyrst og fremst lega
landsins inni milli hæstu fjalla
jarðarinnar, sem hefir valdið ein-
angruninni. En þar við bætist fá-
fræði alþýðunnar og ofstæki
hinna trúarlegu leiðtoga í land-
inu, og síðast, en ekki sízt, áhrif
Kínverja síðast liðnar aldir. Allur
þorri manna er sannfærður um að
hvítir menn hljóti að hafa skað-
leg áhrif, og hvað handan fjall-
anna er, hafa landsmenn litla hug
mynd um. Mjög fáir Tíbetmanna
hafa farið til annarra landa og
flestir hafa alls enga hugmynd
um Evrópu eða Ameríku. Þetta
hefir þó breytzt lítið eitt síðasá
liðna áratugi. Símasamband hefir
verið við Indland og einstak*
menn í höfuðborginni geta lesið
enskar bækur og blöð. En á Tibet-i
Framh. á bls. 14