Morgunblaðið - 14.04.1959, Blaðsíða 14

14
Moncvisur. 4ÐIÐ
Þriðjudagur 14. april 1959
T'ibet
Framh .af bls. 13
máli kvað aðeins eitt blað vera
gefið út, og þó ekki í Tíbet, held-
ur Indlandi og hefir það ekki
nema 140 áskrifendur að því sem
kunnugir blaðamenn segja. En
sllt þar til Tíbet féll á bak við
bambustjaldið í maí-mánuði 1951,
voru ensk menningaráhrif smátt
©g smátt að breiðast' út meðal
leiðtoga landsins. Nú er almennt
gert ráð fjrrir því að lokað verði
íyrir þau eins og í Kína, en al-
aienn fræðsia í marxisma komi
í staðinn.
fbúar
Ég nefndi áðan að menn greinir
á um stærð landsins, en það á
ekki siður við um íbúatöluna. Ný-
legar heimildir kínverskar gera
ráð fyrir að í Tíbet búi alls um
1 milljón manna. i>á Tíbetmenn,
sem búa í þeim landshlutum, sem
Kínverjar hafa sneitt af Tíbet
síðastliðna áratugi, teija þeir auð-
vitað ekki tíl Tíbet, heldur Kína.
Hvað sem þessu iíður, þá hlýtur
Tíbetþjóðin að vera stærri en
þessar heimildir gera ráð fyrir,
með þvi að Tíbetmenn eru víða
aiifjölmennir utan þeirra landa-
mæra, sem gilda í landabréfa-
bókum i Austurheimi og Vestur.
heimi. Mér virðist ekki ósenni-
legt að þeir muni vera um 4—5
miJljónir. En hærra má varla á-
setla tölu þeirra, með þvi að vitað
er að þessari þjóð fer fækkandi
©g sums staðar þar sem hún áður
var fjölmenn, er hún að deyja út
og víkja fyrir kínversku þjóðinni,
eins og Mongólíumenn hafa um
langan aJdur verið að deyja út
©g víkja fyrir Kínverjum.
Klaustrin
Margar ástæður eru fyrir þessu.
Þriðji hver karlmaður er prestur
eða munkur og þó sumir þessarra
klaustramanna séu giftir og eigi
börn, þá eru fiestir þeirra ókvænt
ir og iifa einlifi. Lengi hefir verið
taiið að í landinu séu 5.000 klaust-
ur og meir en 400.000 munkar.
Þessir munkar eru ekki eins og
hinir kristnu munkar í fornöld
Og á miðöldunum, sem ruddu
skóga, plægðu akra, ræktuðu
garða, gróðursettu ávaxtatré og
unnu að margvíslegri framleiðslu
efnahagslegra verðmæta í þjóð-
félaginu. Nei, munkarnir í Tíbet
lifa yfirleitt í iðjuieysi. Fáeinir
gefa sig að fræðilegum störfum
og örlítili hluti þeirra að stjórn-
málum, enda hafa þeir völdin í
landinu í sínum höndum. Þá eru
líka tiltölulega fáir, sem leggja
stund á dulspeki og önnur and-
leg mál, miklu færri en Evrópu-
menn almennt haida. Allur þorri
munkanna virðist lifa fremur fá-
nýtu lífi. En tekjur klaustranna
koma af jarðeignum, sem alþýða
manna ræktar. Þó má ekki
gleyma því að munkarnir, sér í
lagi hinir svokölluðu „Lifandi
Búddhar" (Trúlkhus) draga mik-
inn auð í þjóðarbúið. með því að
þeir eru tignaðir eins og guðir
eða hálfguðir af fjölda manns ut-
an Tíbet og þeim eru sendar dýr-
mætar gjafir, bæði vörur og gull,
víðs vegar að. Enginn veit hvílík
auðæfi af gulli, gimsteinum, lista-
verkum og bókum eru geymd í
klaustrum hins lokaða lands. Oft
eru óeirðír og verðmætin eru

Þetta er flóttafólk frá Tíbet, sem leitað hefur til Indlands.
geymd á mjög óaðgengilegum
stöðum, stundum í kjöllurum, sem
munkarnir verja með vopnum ef
á þarf að halda.
Þjóðlífið
Aðalsmenn í Tíbet eru einnig
auðugir, en hafa lítil völd í sam-
anburði við munkana. Konur hafa
mikið frelsi og jafnrétti við karl-
menn, og er þetta mjög ólíkt
Kína og Indlandi. En stúlkubörn
kváðu oft vera borin út og svein-
börn oft send í klaustur. Algengt
er fjölgifti í Tíbet, ein kona er
gift tveimur, þremur eða fjórum
karlmönnum. Hefir jafnan verið
Jitið svo á að þetta sé gert til þess
að halda fólksfjöldanum í skefj-
um. En það er mikið vafamál
hvort það er rétt. MikJu senni-
legra virðist mér að þetta séu
leifar af gamalli mæðraréttar-
menningu, sem er ekki liðin undir
lok ennþá. Klaustramenningin er
miklu yngri og er komin inn í
landið frá Indlandi, með Búddaha
dóminum, sem hafði geysileg á-
hrif í allri Austur-Asíu meðan
hann var í fullum blóma.
Fjölkvæni á sér einnig stað í
Tíbet. Virðist vera litið á hjóna-
bandið fremur sem samband
milli ætta og einstaklinga. Mikil
lausung er á kynferðismálum og
kynsjókdómar tíðir, ekki síður en
í Mongólíu. Kínverjar eru miklu
strangari hvað fjölskyldusiðferði
snertir en Tíbetmenn og Mongól-
íumenn, sem fræðimenn eru sann
færðir um að fari fækkandi ári
frá ári.
í fornum kinverskum heimild-
um segir að Tibetmenn séu mjög
villimannslegir hirðingjar sem
tíðka mannblót. Langt mun liðið,
síðan Tíbetmenn gerðu það, en
þeir hafa enn í dag einkennilega
jarðarfararsiði, sem ef til vill
eru leifar frá þeim tímum. Þeir
hluta líkin í sundur og leggja þau
á steina undir berum himni til
ætis ránfuglum. Er þetta ekki
ólíkt siðum siðum Forn-Persa og
þeirra, sem halda fast við trúar-
brögð Zaraþústra.
Fornfræðingar telja að Tíbet-
menningin hafi til forna náð
Skrifstofastúlka
óskast strax, hálfan eða allan daginn. Þarf að kunna
vélritun. Tilboð merkt: „Siðprúð — 5995" sendist
afgr. Mbl. fyrir 16. apríl n.k.
Jörð til sölu
Húnkubakkar á Síðu Vestur-Skaftafellssýslu til sölu
og ábúðar 14. maí. Mjög góð fjárjörð. Semja ber við
eiganda og ábúanda jarðarinnar, sími um Kirkju-
bæjarklaustur og Hannes Pálsson, sími 11159.
miklu lengra inn i Kína en nú
og yfirleitt verið hirðingjamenn-
ing.Síðar mun þessi menning hafa
orðið að víkja fyrir akuryrkju
menningu Kínverja. Nú eru að
vísu margir hirðingjar og veiði-
menn í Tíbet, en meiri hluti þjóð-
arinnar hefur fasta bústaði og
ræktar ýmsar korntegundir, mest
bygg, en einnig hrísgrjón sunnan
til í dölunum. Sums staðar eru til
afar vel gerð áveitukerfi. Tré-
brýr yfir sumar stórár og stórfeng
legar klaustrabyggingar uppi á
hæðum og hólum í dölunum bera
vott um mikla verklega menníngu
til forna. Smákonungar og aðals-
menn virðast hafa ráðið yfir ýms
um landshlutum þar til Búddha-
dómurinn náði völdum í landinu
og múnkarnir tóku æðstu völd í
sínar hendur. Um leið hefst rit-
öld og það letur, sem Tíbetmenn
nota, er ekki að neinu leyti skylt
kínverska letrinu, heldur er það
búið til eftir indverskum fyrir-
myndum. En þótt Tíbetmálið og
kínverskan séu al-ólík hvað gerð
ritmálsins snertir, þá eru tungu-
málin náskyld engu að síður, en
þau eru þó svo fjarskyld og ólík
að þjóðirnar skylja ekki hvor
aðra. En hvað menningaráhrifin
snertir, þá hafa áhrifin að sunnan
þ. e. frá Indlandi, Nepal og Bút-
han verið miklu dýpri en áhrifin
frá Kína. Sézt þetta undir eins og
menn virða fyrir sér bókmenntir
og trúarbrögð Tíbet-manna. Aftur
á móti hafa þeir margar venjur
og siðí sem líkjast siðum Kín-
verja eins og þeir voru meðan
keisararnir fóru með völd. En svo
margt í menningu Tíbet-þjóðar-
innar er sérkennilegt og sjálf-
stætt að ekki verður hjá því kom-
izt að telja Tíbetþjóðina meðal
hinna fornu og merkilegu menn-
ingarþjóða.
Enginn vafi leikur á því, að
Tíbetþjóðin tilheyrir mongólóída
kynflokknum, eins og Kínverjar
og Japanar. Indó-evrópeiski
kynflokkurinn er fyrir sunnan
Tíbet og nágranna þess á Ind-
Iandi, fyrir vestan það í Persiu
og Kashmír og hefir einnig kom-
izt inn í Austur-Túrkestan, fyrir
norðan Tíbet. En eins langt og
menn vita, hefur sama þjóðin
verið I landinu, þó sagan nefni
hana ýmsum nöfnum. Og Tíbet-
þjóðinni hefur tekizt að halda
sjálfstæði sínu afar lengi. Mikinn
hluta þess tíma, sem landið var
að nafninu til undir kínversku
keisurunum, var það í raun og
veru sjálfstætt og Kinverjar
höfðu þar afar lítið að segja.
Sú stefna, sem Kínverjar hafa
fylgt í nokkra áratugi, að skipta
landinu í sundur og búa til úr því
ný kínverk fylki, er frá síðustu
áratugum keisaranna og lýðveld-
istímabilinu. Meðan vald múnk-
anna helzt í Tíbet, skiptir þetta
ef til vill ekki miklu máli, með
því að þeir hugsa meir um sitt
andlega en um sitt veraldlega
vald. Þeir segja enga hættu á
ferðum meðan menn aðhyllast
Lama-trúna og hafa engan áhugi
fyrir bættum lífskjörum í þess-
um heimi. Þeir eru öreigar hvort
Trúarbrögð.
En það, sem gerir þessa menn
svo volduga, er ekki fyrst og
fremst einangrunin, heldur sú
bókstaflega og bjargfasta trú sem
menn hafa á endurholdgunarkenn
ingunni. Þegar einhver Lama, þ.
e. hátt settur andlegur leiðtogi
meðal Tíbetmanna, deyr, þá er
litið svo á, að sjálfur persónu-
leikinn flytji aðeins búferlum í
annan likama, það er að segja
líkamana einhvers sveinbarns,
sveinbarns sem fæðist um þær
mundir sem hinn gamli líkami
leiðtogans var orðinn að óhæfum
umbúðum fyrir sálina. — Svo fara
sendimenn frá klaustrunum í leið
angra til að leita að leiðtoga
sínum. Verður þá að gera margar
tilraunir til þess að ganga úr
skugga um það í hvaða sveinbarni
hinn lifandi Búddha hafi sezt að.
Meðal annars eru lagðar spurn-
ingar fyrir sveininn, þegar hann
er orðinn nógu gamall til að svara
þeim. Honum eru sýndir hlutir
hins gamla leiðtoga, og e. árang-
urinn af þessum og öðrum tilraun
um er talinn jákvæður, þá eru
öll tvímæli tekin af og farið er
með sveininn í klaustur og hann
fær tign hins framliðna leiðtoga,
en verður þó að vera undir stjórn
ráðgjafa þar til hann nær fullum
aldri. — Eftir þessari reglu er
æðsti maður þjóðarinnar, þ. e.
Dalai Lama, fundinn, og sama
aðferð er líka notuð til að endur-
finna aðra tignarmenn, sem hafa
flutt búferlum úr sínum gamla
líkama af einhverjum ástæðum.
Dalai Lama hefur haft æðsta
vald í málum Tibet-þjóðarinnar
um nokltrar aldir. En hann hefur
að vísu keppinaut í öðrum vold
ugum leiðtoga, sem nefnist Panc-
hen Lama. Að réttu lagi á þessi
Panchen Lama að dvelja í hinni
miklu klaustraborg Shigatse, en
af ósamkomulagi milli múnk-
anna þar og í Lhasa, flúði hans
hágöfgi Panchen Lama til Kína
skömmu eftir fyrri heimsstyrj-
öldina og dó þar 1937. En hann
hefur verið fundinn á ný, endur-
holdgaður af ungum manni, sem
um þessar mundir er rúmlega tví
tugur og hefur hann dvalið lang-
dvölum í Kina og er rótfestur orð
inn í kínverskum hugsunarhætti.
Dalai Lama er litlu eldri, um 25
ára gamall. (Þegar hér er talað
um aldur, er aðeins átt við hinn
líkamlega aldur piltanna frá fæð
ingu, en sál þeirra munu Tíbet-
menn telja miklu eldri).
Að baki þessum ungu mönnum
eru miklir flokkar munka og and
legra leiðtoga, sem eru sannfærðir
um að í þeim búi guðdómlegar
verur. Nánara tiltekið býr guðinn
Chen Re-Zí i Dabd Lama, en
þessi guð er faðir og verndari
Tíbetþjóðarinnar, sem öðrum orð
um, þjóðlegur guð. En í Panchen
Lama býr guðinn Amítaba (kínv.
O-mí-to fú), en þessi guð er einn
æðsti guðinn í Mahayana Búddha
dómi Kínverja og Japana og
einnig mikils metinn í Tíbet, þar
sem hann er talinn mjög miskunn
samur.
Það, sem gerir öll mál miklu
flóknari en æskilegt væri, er að
þeir guðir, sem í piltunum búa,
fylgja gjörólíkum stefnum í ut-
anríkismálum. Þessvegna hefur
Dalai Lama jafnan reynt að halda
fast við sjálfstæðí þjóðarinnar,
eða sjálfæði, ef hins fyrra var
ekki kostur.
En Panchen Lama Jýsti þegar
á fermingaraldri yfir því, að Tíbet
væri óaðskiljanlegur hluti Kína-
veldis og Tíbetþjóðin einnig óað
skiljanleg frá kínversku þjóðinni.
í raun og veru tryggði hann
málstað sínum og stefnu sigur,
þegar eftir hernám það, er kín-
verski lýðfrelsunarherinn fram-
kvæmdi árið 1951 og var þessi
sigur staðfestur með sáttmálan-
um í Peking, 23. maí þ. á., er kom-
múnistar hafa sjálfir gert kunn-
ann og hver sem vill, getur lesið
í þeirra heimildum. Kjarni han*
er á þessa leið: Tíbetmenn játa
ótryggð sína gagnvart hinu kín-
verska móðurmáli og ósæmileg
mök við helmsveldasinnana.Lofa
Tíbermenn að greiða fyrir hinum
kínverska her í landi sínu, játa
yfirveldi Pekingstjórnarinnar,
samlaga her sinn her Kínaveldis,
fela Pekingstjórninni öll utanrík-
ismál, taka við kínverskri stjórn-
arnefnd til dvalar í höfuðborginni
Lhasa. Tíbetmenn fá hins vegar
að velja sér menn til að stjórna
innanríkismálum landsins, en þeir
fá þó engi:* völd í hendur nema
Pekingstjórnin samþykki þá. —
Panchen Lama og Dalai Lama
skulu fá áð halda sinni andlegu
tign. Með þessum skilyrðum og
ýmsum öðrum skal Tibet vera
sjálfstjórnarsvæði innan kín-
verska heimsveldisins.
Afskipti Kínverja af nágranna
þjóðum, sem lítils máttu sín, hafa
í mörgum greinum verið verri en
afskipti Dana af vorum málum
á einokunaröldinni. Hins vegar
hafa Kínverjar ekki skipt um
stefnu, eins og Danir gerðu, ailt
frá dögum Kristjáns 9. konungs.
Og heldur ekki látið einstaka
menn hafa góð afskipti af högum
þjóðanna, einsog Harboe biskup
og Rask, hinn mikli málasnilling-
ur, höfðu af vorum málum. Þetta
liggur í Asíuhyggiunni, að halda
jafnan þvi, sem haldið verður og
taka það, sem tekið verður Bót
í máli fyrir Tíbetmenn var hve
erfitt var að ná tökum á landi
þeirra og svo hitt, að þeir áttu
yfirleitt góða nágranna í suðrt.
Smáríkin, Búthan, Sikkim og
Nepal voru yfirleitt góðir ni-
grannar þeirra (undantekning
var þó, að Gúrkar réðust á Tíbet).
Þessi lönd héldu fast við Búdda-
dóm, eftir að hann leið undir lok
á Indlandi sjálfu og varð að
víkja fyrir ofux v eldi Hindúa-
dómsins.
Vanþroski Tibetmanna sjálfra,
einangrunarhyggja og sundrung
meðal voldugra lama og munka
hefur staðið í vegi fyrir verk-
legum framförum og almennri
fræðslu þjóðarinnar. Verkleg
menning virðist hafa staðið hærra
til forna en nú. Höll Dalai Lama,
Potala, er ein mesta bygging, er
gerð var x heimix.um á 17. öld.
Og það féll í hlut kínverskra kom
múnista að gera fyrsta bílveginn
inn í landið að n„rðan, um Sín-
kíang, fyrir örfáum árum. Þeir
eiga hægt um vik nú hvað her-
og vopnaflutninga snertir. Hefðu
Tíbetmenn sjálfir gert akveg suð
ur til IndJands, þá hefði sagan
e. t. v. orðið allt önnur.
Þrátt fyrir þetta telja kunnugir
menn að í brjóstum Tíbetmanna
búi frelsis og sjálfstæðisfrá, sem
erfitt muni að útrýma, nema
mönnunum verði útrýmt um leið.
En það hefði áður verið talið
óvinnandi verk. Nú er öldin önn-
ur. Tæknin er komin til sögunn-
ar. Með henni má n*ala gull, gx jóí
og menn.