Morgunblaðið - 27.03.1969, Blaðsíða 15

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 27. MARZ 106»
15
Loftur Loftsson, verkfrœðingur:
ÓDÝR MATUR HANDA
ÞRÓUNARLÖNDUNUM
Verðugt rannsóknarefni

NÚ STENDUR yfir söfnun til
aveltandi fólks í Biafra. Er því
ekki ólíklegt, að menn velti
því fyrir sér, hvort ekki sé unnt
að koma einhverju af hinni
ódýru loðnu og skyldum fisk-
tegundum (s.s. spærlingi, sand
síld o.fl.) í einhverri mynd til
þessa nauðstadda fólks í Biafra
og víðar.
Hér höfum við óhemju magn
af ódýrri eggjahvítu-, kalk og
fjörefnaríkri fæðu, sem þetta
fólk þarfnast svo mjög. Aðeins
skortir framtak og hugvit til að
koma þessari fæðu í það ódýrt
form, að unnt sé að skapa fram-
tíðarmarkað fyrir hana, þar sem
þörfin er mest.
Erlendis hafa að vísu verið
gerðar tilraunir með að fram-
leiða manneldismjöl úr úrgangs-
fiski og fiskúrgangi, en þetta
virðist eiga nökkuð langt í land
ennþá, m.a. vegna þess, að ekki
er unnt að neyta þessarar fæðu
beint, það þarf að blanda henni
saman við brauð eða annan mat.
Tæki til framleiðslunnar eru
margbrotin og vinnsla allflók-
in, og verð á mjölinu verður því
sennilega fremur hátt, eða um
nokkra tugi króna pr. kg. sam-
kvæmt upplýsingum frá Banda-
ríkjunum og Svíþjóð.
Enda þótt skreið sé talin
heppileg vara til sölu á þessum
markaði, hefur hún ýmsa ókosti,
m.a. takmarkað geymsluþol í hita
beltisloftslagi, eða ca. 3 vikur.
Ennfremur er þetta alldýr
vara, sem aðeins hin efnameiri
þróunarlönd geta veitt sér, sbr.
Biafra fyrir borgarastríðið Til
dæmist kostar hráefnið í 1 kg.
af lélegri skreið um kr. 23. Einn-
ig er hér takmarkað magn af
þorski, sem er verðmikið hrá-
efni til margs konar vinnslu.
Þróun hérlendis hlýtur því að
verða sú, að koma á land sem
mestu af fyrsta flokks þorski, sem
yrði alltof dýrt fyrir skreiðar-
vinnslu.
Þess vegna ber að leggj a mikla
áherzlu á að rannsaka leiðir til
að koma ódýrum fisktegundum
á þessa markaði, bæði sjálfra
okkar vegna og vegna hinna
bágstöddu í þróunarlöndunum.
Helztu vinnsluaðferðir, sem til
greina koma, yrðu heilfrysting,
skyndiþurrkun, söltun, þurrkun
og niðursuða.
Heilfrysting er ódýr. vinnslu-
aðferð, en takmarkast af ófull-
komnum frystibúnaði í dreifing-
arkerfi neyzlulandanna. Það er
því erfiðleikum háð að koma
fiskinum « óskemmdum til neyt
enda.
Skyndiþurrkun í þurrkklefum
(svipuðum saltfiskklefum) gæti
komið til greina, sérstaklega ef
grindunum er fyrst rennt í gufu
klefa (stutt gufusuða stöðvar
starfsemi gerhvata og bræðir úr
lýsi) og síðan harðþurrkað í
þurrkklefa við 50—70 C hita á
nokkrum klst. Pakka yrði þessu
helzt í loftþéttar plastumbúðir.
Framleiðslukostnaður slikrar smá
skreiðar gæti orðið mikli lægri
en vanalegrar skreiðar úr léleg-
um þorski.
Pækilsöltun í stórum geymum
væri líka athugandi, enda yrði
fiskurinn harðþurrkaður á eftir
í þurrkkelfum.
Aðferð sú, sem gæti orðið væn
Loftur Loftsson
legust, er einföld niðursuða á
hinu ódýra fiskhráefni í stórar
dósir (1—3 kg). Yrði þá fiskur-
inn annað hvort soðinn niður í
heilu lagi, eða hakkaður og
blandaður ýmsum öðrum ódýrum
hráefnum, sem gerði matinn fjöl
breyttari af næringarefnum og
bragði, eftir þörfum viðkomandi
markaða. Niðursoðinn yrði matur
inn mjög auðveldur í flutningi
og dreifingu í hitabeltislöndun-
um, enda hefur hann þannig
geysimikið geymsluþo, og hent-
ar því langbezt á slíkum stöð-
um.
f þessu sambandi er ekki svo
fráleitt að taka að einhverju
leyti til fyrirmyndar niðursuðu
eins og t.d. framleiðslu á niður-
soðnum kjölturakkamat í Banda
'yíkjunum. Sjálfsagt væri að at-
huga, hvort við gætum ekki not
fært okkur slíkar aðferðir að
einhverju leyti til að framleiða
eggjahvíturíka fæðu handa hin-
um fátæku, bágstöddu þjóðum.
Hér á eftir fer stutt lýsing á
hinni bandarísku niðursuðuað-
ferð.
í Bandaríkjum N.-Ameríku er
mjög mikið framleitt af svoköll-
uðum kjölturakkamat (Pet Food)
úr ódýru hráefni, annað hvort í
þurrkuðu eða niðursoðnu formi.
T.d. er áætlað, að árið 1964 hafi
slíkur matur verið framleiddur
fyrir nokkur huindruð milljón
dali. Árið 1958 vár þar fram-
leitt meir en 3.000.000.000. lbs.
af þessari fæðu, aðallega fyrir
kjölturakka og heimilisketti.
Þegar kjölturakkamatur er
soðinn niður, er gætt fyllsta
hreinlætis og strangt eftirlit haft
með því, að hráefnið sé alveg
óskemmt. Hráefni í slíkan mat
er mismunandi, en aðaluppistað-
an er þó ódýr fiskur, fiskúr-
gangur, kjötúrgangur, hvalkjöt
eða selkjöt. Saman við þetta er
oft blandað mjöli (kartöflumjödi
eða soyjamjöli), grænmeti, fjör-
efnum (t.d. fisklifur) o.s.frv. Úr
þessu fæst ódýr en heilnæm og
rétt blönduð fæða, sem oft er
hollari en fæða sú, sem eigend-
ur þessara heimilisdýra neyta
sjálfir. — í öllum tilfellum er
maturinn vel hakkaður fyrst,
gufusoðinn, blandaður í hitara,
settur heitur í dósirnar, geril-
sneyddur í „autoklöfum“, dósir
kældar, merktar og þeim pakk-
að í bylgjupappakassa. Yfirleitt
eru notaðar stórar dósir, frá 1
lbs upp í 7 lbs.
Á vesturströnd Bandaríkjanna
er síld unnin í slíkan dósamat
þannig: Byrjað er á að gufu-
sjóða hana (pilohard) í gufusuð-
ara, eins og notaður er í vana
legri síldarmerksmiðju. Síðan fer
síldin í skrúfupressu, sem press
ar vatn og olíu úr henni, þannig
að „pressukakan" inniheldur um
2prs. lýsi og um 65prs. vatn.
Pressukakan er sett heit ofan í
1 lb eða 7 lbs dósir, saman við
hana er settur eimaður pressu-
vökvinn, sem nú er orðinn olíu
laus og aðeins helmingur af upp
haflegu rúmmáli. Þá er dósunum
lokað strax á meðan þær eru
heitar og síðan eru þær geril-
sneyddar í autoklöfum. Stundum.
er forsoðinni og malaðri korn-
vöru blandað saman við pressu-
kökuna, áður en hún er sett í
dósirnar.
Önnur aðferð er fólgin í því,
að gufusoðið hvalkjöt og fisk-
ur (eða fiskúrgangur) er hakk-
að og hökkuðu grænmeti, korni
lifur og öðrum matarefnum bland
að saman við í gufuhituðum
blöndungi og blandan forsoðin í
ca. 20 mín. Blandan er sett heit
í 1 lb. eða 7 lbs dósir, þeim
lokað og þær gerilsneyddar í
autoklöfum við ca. 115 C gufu
hita í 1!4 klst. (1 Ib dósir)
allt upp í 4 klst. fyrir 7 lbs
dósir. Matvælin í minni dósun-
um eru seld sem kjölturakkamat
ur. en hinar stærri fara til fisk
eldisstöðva og til loðdýrabúa.
Hér á landi, höfu við ódýra
loðnu, smásíid, hvalkjöt og fisk
lifur, svo að eitbhvað sé nefnt.
Athugandi væri því, hvort ekki
mætti sjóða niður á ofangreind
an hátt blöndu úr þessum hráefn
um, sem bætt yrði í mjöli og
ákveðnum bragðefnum, allt eft
ir matarvenjum væntanlegra neyt
enda, og hafa dósirnar stórar,
1—3 kg. Við vitum, að gott er
borða steikta loðnu í heilu lagi,
þó að hún sé ekki slógdregin
oghausskorin. Hvað yrði þá því
til foráttu að taka heila loðnu
og sjóða hana niður tii mann-
eldis, sérstaklega á þeim tíma,
sem hún inniheldur sem minnst
fitumagn?
í því sambandi væri vel at-
hugandi, hvort ekki mætti fram-
kvæma þetta í síldarverksmiðju.
Ný og óskemmd loðna yrði þá
send í gegnum sjóðarinn og
pressuna (tækin að sjálfsögðu
vel hreinsuð áður), og pressu-
kakan geymd í frystigeymslum í
stórum plastpokum til seinni tíma
ásamt öðrum efnum í niðursuð-
una, s.s. hvalkjöti, fisklifur o.fl.
Þegar bræðslu væri lokið, yrði
unnt að hefja niðursuðuna og
nota þá gufu verksmiðjunnar til
þessa. Viðbótartækin, sem þá
þyrftu, yrðu hakkavél, gufuhitað
ur blöndungur, dósalokunarvél
og autoklafar. Væri þá unnt að
Framhald á bls. 16
Mikil eftirspurn eftir ís-
lenzkum hrossum erlendis
— Verðið er frá 20 þúsund til 60 þúsund krónum
— sagði Steinþór Cestsson í rœðu á Alþingi í gœr
í ræðu, sem Steinþór Gests-
son (S) flutti í Efri deild Al-
þingis í gær um frv. sem land
búnaðarnefnd deildarinnar
hefur flutt um útflutning
hrossa kom fram, að mikil
eftirspurn er nú eftir íslenzk-
um hrossum einkum frá V-
Þýzkalandi, Bandaríkjunum,
Danmörku og Hollandi.
Þá skýrði alþingismaðurinn
einnig frá því að verð til fram
leiðenda væri nú frá 20 þús-
und og upp í 60 þúsund krón-
ur miðað við tamin hross og
færi verðlag hækkandi erlend
is og væru sölumöguleikar
góðir.
í ræðu sinni fjallaði Stein-
þór Gestsson almennt um út-
flutning hrossa, þ.á.m. stóð-
hesta og fer hún hér á eftir
nokkuð stytt:
Það mun öllum kunnugt að á
fyrstu 2—3 áratugum þessarar
aldar var all mikill útflutningur
á hrossum héðan frá íslandi sem
var þá fyrst og fremst til þesg
að þau voru notuð í kolanámum
í Stóra-Bretlandi og varð þarna
um verulegt magn að ræða og
sæmilegt verð, að talið var þá,
fyrir þau hross sem út voru
flutt. Eins og allir þekkja hafa
þessi verkefni fallið niður fyrir
hestana, vélar hafa verið tekn
ar til þess að leysa þá af hólmi
í þessum efnum og féll því sú
sala niður að öllu og var engin
um skeið. Útflutningur mun hafa
hafist að nýju eftir 1950 Þá var
breytt um vinnu fyrir hrossin,
þannig að nú voru þau seld til
þess að vera sporthestar fyrir
fólk, ýmist á meginlandi ellegar
á Bretlandi. Höfuðútflutningur-
inn hefur beinzt til V-Þýzka-
lands, nokkuð til Hollands. Sviss
og nú að síðustu til Danmerkur
og til Bandaríkjanna. Þetta munu
vera helztu löndin sem hafa
keypt hross héðan frá íslandi.
Á árunum 1968 munu hafa verið
flutt út 650 hross, ung og göm-
ul. Fyrir þennan útflutning munu
hafa fengizt á árinu 1960 noikk-
uð á 10 millj. kr. og er því meðal
verð á hross rúmlega 13.000 kr.
Þetta meðalverð er ekki hátt mið
að við það sem er hér á hross-
um innarilands en þess ber þó
að gæta í þessu sambandi, að
verulegur hluti af útflutnings-
hrossunum munu hafa verið fol
öld og að sjálfsögðu hefur það
dregið nokkuð verðið niður en
þó er það svo að almennt er það
álit þeirra sem þarna þekkja til
að þetta verð hefði getað verið
nokkuð hærra ef verulega vel
hefði verið staðið að þessum mál
um af okkar hendi. Horfurnar í
þessum útflutningmálum eru þær
nú að eftirspurn er allmikil eftir
hrossum og einkum frá þeim
'löndum, sem áður hafa keypt af
okkur sem sagt V-Þýzkalandi,
Bandaríkjunum en þá er vax-
andi eftirspurn í Danmörku. Er
hún miklu meiri en hún hefur
verið að undanförnu og í Hol-
landi er nokkur eftirspurn. Að
sjálfsögðu hefur gengisbreyting
in sem gerð var á s.l, hausti
haft nokkur áhrif á verð t il
framleiðenda hérna þannig að ég
hygg að nú munu hrossin vera
keypt fyrir frá 20.000 kr og upp
í 60.000 kr. þ.e.a.s. þegar miðað
er við tamin hross. Þetta er all
miklu betra verð en verið hefur
áður. Verðið er hækkandi erlend
is, þessi útflutningsvara er lúx
usvara og sölumöguleikar okkar
eru til þess að gera góðir á
þessu sviði vegna þess hversu
fram'leiðslan hér er lítil miðað
við stærð þess markaðar sem við
förum inn á. Þetta verð sem ég
hef nefnt hér 20.000 til 60.000.
kr. er að sjálfsögðu miðað við
að þetta séu valin hross sem
fara úr landi og ég verð að
segja að mér finnst að það sé
það sem við þurfum fyrst og
fremst að keppa að, að flytja
út sem allra bezta vöru á þessu
sviði því að það segir sig sjálft
að í þessari verzlun eins og ann
arri hefur það afgerandi áhrif á
sölumöguleikana í framtíðinni að
I vandað sé til þeirrar vöru, sem
Steinþór Gostsson
verið er að selja. Hins vegar
hefur það viljað brenna við á
undanförnum árum að farið hef
ur gripur og gripur, sem hefur
langt frá því staðizt þær kröfur
sem gerðar hafa verið til þeirra
af kaupandanum og hetfur að
sjálfsögðu rýrt álit á þeirri
framleiðslu sem við höfum verið
að koma í verð. Það er einn
megintilgangur með flutningi þess
frv. að koma við þeirri vöru-
vöndun sem líkleg er til að
stuðla að því að við vinnum
og komumst inn á tryggari mark
að heldur en fram til þessa hef
ur verið. Og annar liður í þessu
efni sem ekki er hægt að ganga
fram hjá þegar rætt er um út-
flutning á hrossum, að nú er svo
komið að á meginiandi Evrópu
a.m.k. í V-Þýzkalandi og Dan-
mörku og e.t.v. víðar er komin
upp nokkur ræktun á íslenzka
hestinum.
Þeir hafa fengið útflutta kyn-
bótagripi og geta því framræktað
okkar hross og það er komið af
stað á nokkrum stöðum og um
það hefur nokkuð verið deilt,
hvort þar hafi verið farið inn á
rétta braut eða ekiki. Ýmsir telja
að eðlilegra hefði verið að við
höfum einir haft ræktun hross-
anna með höndum en aðeins selt
gelta hesta úr landi svo öðrum
gæfist ekki kostur á að koma
fram ræktun, en þessu er til að
svara að mér er ekki kunnugt um
að nokkurs staðar um víða ver-
öld sé einokun á ræktun á ein-
stökum kynjum. Kynbótadýr eru
flutt milli landa hvarvetna og af
ýmsum bústofnskynjum og reynsl
an virðist vera sú- þegar litið er
á þetta mál í heild, að þar sem
kyn hafa sérræktast virðist vera
mjög erfitt að koma fram jafn
góðri ræktun í nýju umhverfi
og fá það sama út úr ræktun
kynjanna í nýju umhverfi eins
og er í þeirra heimalandi. Þetta
á ekki einungis við um hesta,
þetta á um flest þau kyn sem
ræktuð hafa verið Ég, hygg því
að það fari ekki á milli mála,
að við eigum einmitt að nota
okkur af þessu sama, við eigum
að stuðla að því að það sé mögu
legt að rækta íslenzkan hest ann-
ars staðar heldur en hér heima
og ef sú ræktun tekst sæmilega
hjá okkar viðskiptaþjóðum, þá
hygg ég að þetta verði fvrst og
frernst til þess að auika hróður
okkar hestakyns og það verði
aldrei til hættulegrar samkeppni
fyrir okkur, vegna þess hve
markaðssvæðið er stirt.
Þar sem okkar íslenzki hestur
hefur komið til nota meðal ann
arra þjóða, þá hefur hann þótt
sérstæður og hefur unnið sór
hylli hvarvetna þar sem hann
hefur komið sem sérlega góður
og þægilegur reiðhestur. Ég hygg
að það frv. sem hér er flutt það
muni stuðla að því að meiri fest-
ar komist á um útflutning á þess
um verðmæta varningi sem við
getum flutt úr landi og tryggt
okkur sölumöguleika á honum í
framtíðinni betur en nú er hægt
að gera.