Morgunblaðið - 10.09.1981, Síða 18

1 g MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 10. SEPTEMBER 1981
Að fortíð skal hyggja,
er f ramtíð skal tryggja
Eftir Björgvin Jónsson
Hin glæsilega húsfreyja, duKn-
aðarforkurinn Jóhanna TrygKva-
dóttir, geysist enn fram á ritvöll-
inn í Morgunblaðinu 5. sept. Er
hér um að ræða framhaldsþátt um
hina æKÍlejfu saltfiskmafíu SIF og
hinn óhæfa viðskiptaráðherra
Tómas Árnason. Að vísu mun, að
sögn frúarinnar, fara að styttast
valdaferill Tómasar, þar sem frúin
ætlar að . stefna honum fyrir
landsdóm á þessu hausti fyrir 150
milljón króna tjón sem nefndur
Tómas hefur unnið þjóðarbúinu á
þessu ári með því að neita frúnni
urti leyfi til að aðstoða okkur
saltfiskframleiðendur við að selja
framleiðslu okkar á 20% hærra
meðalverði, en SIF hefur náð fyrir
framleiðsluna.
Eftir því sem frúin greinir frá í
grein sinni, þá er því synjað þrátt
fyrir það að allir þingmenn flokks
míns, Framsóknarflokksins, hafi
gert samþykkt um vanhæfni
okkar saltfiskframleiðenda til að
selja okkar eigin framleiðslu.
Að auki lætur svo frúin að því
liggja að Friðrik Pálsson og Þor-
steinn á Gauksstöðum séu með á
sínum snærum alþjóðlegan hóp
skemmdarverkamanna sem sjái
um að spilla sýnishornasending-
um hennar. Þessi hópur sé svo
harðsnúinn að honum hafi jafnvel
tekist að snúa á vin minn Kristinn
Finnbogason forstjóra Iscargo.
Ljótt er ef satt væri.
Hvað er SÍF?
SIF eru frjáls samtök nokkur
hundruð saltfiskframleiðenda sem
stofnuð voru 1932. Ástæðan fyrir
stofnun samtakanna var hið al-
gjöra öngþveiti sem skapast hafði
á saltfiskmörkuðunum vegna
heimskreppunnar miklu og sí-
felldra undirboða margra sölu-
aðila á sama fiskmagni.
Hvað segja samtímaheimildir
um þau þáttaskil sem urðu við
stofnun SÍF? Á blaðsiðu 102 og
103 í riti prófessors Ólafs Björns-
Björgvin Jónsson
sonar um Útvegsbanka íslands og
Islandsbanka segir svo orðrétt:
„Verðfall það á framleiðsluvör-
um landsmanna, sem hófst árið
1930, hélt áfram allt árið og sama
sölutregðan á sjávarafurðum og
árið á undan. Varð það því hið
erfiðasta fyrir öli viðskipti, þótt
tapið hjá framleiðendum hafi ekki
verið jafn gífurlegt og árið á
undan. Söfnuðust þá skuldir hjá
viðskiptamönnum bankans og var
mjög mikið af rekstrarfjárlánum,
veittum á árinu, ógreitt um ára:
mót, enda mikið af fiski óselt. í
septembermánuði 1931 urðu mikl-
ar lækkanir á peningagengi í
ýmsum löndum og fylgdi því mjög
mikil vaxtahækkun og jók það
vaxtabyrði bankans að mun, þar
sem hann skuldar mjög mikið fé
erlendis. Yfirleitt má segja, að
árið hafi verið hið erfiðasta fyrir
bankann, þegar þar við bætist, að
óeðlilega mikil úttekt var á spari-
sjóðsfé, bæði í aðalbankanum og
útibúum hans.“
Sem dæmi um rýrnun inn-
stæðna í bankanum má nefna það,
að frá árslokum 1930 til ársloka
1931 minnkaði sparisjóðsfé bank-
ans úr 4718 þús. í 3808 þús. og
innstæður á hlaupareikningi úr
1522 þús. í 762 þús.
í skýrslu bankans fyrir árið
1932 segir svo:
„Fyrri hluta ársins 1932 hélt
verðfallið áfram, en eftir að fram-
leiðendur sjávarafurða höfðu
bundist samtökum um sölu fram-
leiðsluvara sinna tókst að hefta
verðfallið og ennfremur að ná
nokkurri verðhækkun. Afleiðingar
fyrir bankann hafa verið hinar
bestu. Má segja að rekstrarlán
þau, sem bankinn hefir veitt á
árinu, hafi öll goldist aftur, og
yfirleitt að um töp á árinu sé ekki
að ræða.“
Þessi tilvitnun segir meiri sögu
en hægt er að segja í blaðagrein.
Þjóð sem komin var að efnahags-
legum þrotum uppgötvaði þann
sannleika að alfrjáls verslun er
alltaf neytandanum hagstæðust.
Á þessum árum algjörrar örbirgð-
ar og vonleysis uppgötvuðu fram-
leiðendur og alþýðusamtök þessa
lands, að eina leiðin til að tryggja
viðunandi lífskjör í landinu var að
bindast samtökum um að halda
verði á einhæfri framleiðslu okkar
eins hátt og mögulegt var, meðal
annars með stýringu framleiðsl-
unnar inn á líklegustu markaðina.
Á þessum árum mótuðust þær
heildarlínur, sem enn er eftir
unnið í útflutningi sjávarafla. SÍF
og Sildarútvegsnefnd voru fyrsti
vísirinn. Síðan hefir þróunin orðið
sú sama í framleiðslu frystra
afurða.
I dag hvílir öll afkoma íslensks
sjávarútvegs á tilveru þessara
svokölluðu einokunarfyrirtækja.
Af öllum þessum fyrirtækjum eru
dótturfyrirtæki Sölumiðstöðvar
Hraðfrystihúsanna og SIS í
Bandaríkjunum þau mikilvægustu
i dag. Þessum fyrirtækjum tekst
að halda uppi hærra verði á
framleiðslu okkar á frystum vör-
um en nokkrum öðrum aðila á
Bandaríkj amarkaði.
Þessum samtökum, ásamt SIF
og SÚN, hefir ennþá tekist, með
harðri verðpólitík sinni, að
tryggja viðunandi lífskjör hér á
landi. Þetta hefir tekist þrátt fyrir
það að samkeppnisþjóðir sem að-
hyllast það kerfi sem frú Jóhanna
„Á þessum árum al-
gjörrar örbirgðar og
vonleysis uppgötvuðu
framleiðendur og al-
þýðusamtök þessa
lands, að eina leiðin
til að tryggja viðun-
andi lífskjör í landinu
var að bindast sam-
tökum um að halda
verði á einhæfri fram-
leiðslu okkar eins
hátt og mögulegt var
u
vill innleiða hér aftur eftir 50 ár
— hafa í sívaxandi mæli verið að
dæla fjármunum skattborgara
sinna inn í sjávarútveginn. Fram-
lög Norðmanna til sjávarútvegs
síns nema á þesu ári svipaðri
upphæð og nemur verðmæti sjáv-
arafla okkar upp úr sjó.
Minni upplýsingar liggja fyrir
um þetta frá Kanada. Hinsvegar
liggur fyrir að fiskverð til sjó-
manna í Kanada nær vart 50% af
íslensku skiptaverði. Þessar þjóðir
báðar vinna nú markvisst að því
að taka upp svipað fyrirkomulag
útflutningsmála í sjávarútvegi og
hér hefir verið við lýði.
Hér á undan hefir verið farið
nokkrum almennum orðum um
skipulag útflutningsmála, en ég
vil aöeins rekja nánar efni greinar
frúarinnar.
Er þá fyrst að nefna Portúgal.
Strax eftir byltinguna í Portú-
gal fólu Portúgalir ríkisfyrirtæk-
inu Reguladora öll innkaup á
saltfiski. Fyrirtaeki þetta gegnir
svipuðu hlutverki í innflutningi á
saltfiski og ÁTVR gerir í innflutn-
ingi áfengis og tóbaks hér á landi.
Hinir félagslegu sinnuðu stjórn-
endur Portúgal töldu þetta kerfi
tryggja hag neytenda.
Þrátt fyrir breytta stjórnhætti í
Portúgal hefur þetta kerfi haldist.
Verulegt framboð er á saltfiski
utan við þetta kerfi í Portúgal.
Hér gegnir „Áman“ líka þýð-
ingarmiklu hlutverki í áfengis-
málum.
Frú Jóhanna vill með sínum
mikla dugnaði ekki aðeins taka að
sér stjórn útflutningsmála hér á
landi. Hún vill líka taka að sér
stjórn verðlagsmála í Portúgal.
Nú má Arnalds fara að passa sig.
Hugsum okkur að framleiðendur
tóbaks og áfengis verðlegðu nú
framleiðslu sína sem hlutfall af
útsöluverði hér, segjum svona á
50% af útsöluverði umræddra
vara, eða ef að arabarnir færu nú
að kíkja á bensínverðið.
Útsöluverð á saltfiski i Portúgal
er og verður innanríkismál Portú-
gala sjálfra. Misvægi í gjaldeyris-
málum heimsins nú undangengna
mánuði er erfiðara fyrir stærstu
kaupendur saltfisks frá íslandi en
flestar aðrar viðskiptaþjóðir
okkar. Gjaldmiðill Spánar, Italíu,
Grikklands og Portúgal hefur fall-
ið mikið meira gagnvart Banda-
ríkjadollar en flestra annarra
gjaldmiðla. Samkeppnisaðilar
okkar, Norðmenn, Færeyingar og
Kanadamenn selja í eigin gjald-
miðlum. Þessi þróun veldur okkur
sem við þessa framleiðslu störfum
sívaxandi áhyggjum. Því miður
eru ekki líkur á neinum teljandi
verðhækkunum á þessari vöruteg-
und nú á næstu mánuðum.
Grikklandsmarkaðurinn er
markaður sem að mestu leyti er
uppbyggður af þrautseigju SlF.
Við höfum ótrúlega háa prósentu
heildarneyslunnar.
Aukning heildarneyslu saltfisks
í Grikklandi um 10—20 þús. tonn á
ári væri örugglega ekki ómerkari
heimsfrétt en ferð Banda-
ríkjamanna til tunglsins hér um
árið.
Okkur sem vinnum að fram-
leiðslu á saltfiskafurðum er ljós sú
hætta sem felst í þeim trúnaði
sem samfélagi veitir okkur með
því að trúa okkur fyrir því að selja
framleiðslu okkar sjálfir. Flestum
okkar er ljós hættan sem felst í
stöðnun og skorti á árvekni. Hér
er hinsvegar um innri félagsleg
vandamál að ræða, sem auðvelt er
^Framtíð og skipan
Sinfóníuhljómsveitar
Islands er ekki síður
mikilvæg fyrir þann
fjölda góðra tónlist-
armanna, sem nú eru
að Ijúka námi eða eru
enn í námi, en þá sem
sitja í hljómsveit-
inni.^L
^Stór og góð hljóm-
sveit í glæsilegum
húsakynnum myndi
efla með íslendingum
stolt og áræði til stórra
verkefna. 44
Sinfóníutónleikar
Sinfóníuhljómsveit íslands og
þátttakendur í Zukofsky-nám-
skeiðinu í ár héldu sameiginlega
tónleika í lláskólabíói og fluttu
undir stjórn Poul Zukofskys
Fimm þætti fyrir hljómsveit
eftir Schönberg og Fyrstu sin-
fóníu Mahlers. Fimm þættir
fyrir hljómsveit og Þrjú píanó-
lög op. 11 voru fyrstu fullgerðu
verk Schönbergs í svonefndum
„a-tonal“-stíI. Sem tónskáld er
sérstaða Schönbergs fólgin í því,
að hann brúar bilið á milli
síðrómantískrar tónlistar og
nútíma tónlistar. Eftir hann
liggja frábær verk í síðróman-
tískum stíl (Verklaerte nacht,
Gurre-lieder og Kammersym-
phonie) „a-tona!“-stíI (síðasti
kaflinn í strengjakvartett nr. 2,
Fimm þættir fyrir hljómsveit og
Pierrot Lunaire og tólftónastíl,
sem hefur í rúma hálfa öld verið
leiðarljós margra tónskálda um
allan heim. Þrátt fyrir frægð
Schönbergs hafa verk hans ekki
verið mikið flutt og eins og
Virgil Thomson sagði um Fimm
þætti fyrir hljómsveit, á tónlist
Schönbergs „skilið jafnmikla al-
heimsathygli og hún hefur verið
vanrækt“.
Fimm þættir fyrir hljómsveit
er vandasamt í flutningi, sérlega
er varðar mótun blæbrigða og á
eftir JÓN
ÁSGEIRSSON
því sviði vantaði eðlilega nokkuð
á flutning hljómsveitarinnar,
‘sem má vera að sé vegna
reynsluleysis hljóðfæraleikar-
anna í fíutningi tónlistar eftir
Schönberg.
Annað verkið á tónleikunum,
Fyrsta sinfónía Mahlers, er ekki
síður en verk Schönbergs við-
kvæmt í flutningi.
Hægferðugt hljómferli og lag-
rænn einfaldleiki nýtur sín að-
eins í frábærum leik, og við
hiustun verksins varð undirrit-
uðum hugsað til þess, hve mikið
vantar á að Sinfóníuhljómsveit
íslands hafi náð að takast á við
mikið af tónlist síðrómantíska
tímabilsins, þar sem „virtúósísk"
útfærsla gerir ýtrustu kröfur til
hljóðfæraleikaranna. Það er ekki
aðalatriðið að flutningur
verkanna var ekki fullkominn,
heldur að hér átti sér stað
atburður, sem, ef tillit er tekið
til þess hversu stutt er síðan að
farið var að kenna tónlist hér á
landi, er stórkostlegur áfangi. Á
sama tíma og Sinfóníuhljóm-
sveit íslands er að miklu leyti
mönnuð erlendum hljóðfæra-
leikurum, eru tónlistarskólarnir
í landinu og þeirra fremstur í
flokki Tónlistarskólinn í Reykja-
Tónllst
vík, að mennta unga tónlistar-
menn til stórra verkefna í fram-
tíðinni. Framtíð og skipan Sin-
fóníuhljómsveitar íslands er
ekki síður mikilvæg fyrir þann
fjölda góðra tónlistarmanna,
sem nú eru að ljúka eða eru enn
í námi, en þá sem sitja í
hljómsveitinni. Skammsýni og
ábatasjónarmið þeirra er hyggj-
ast nota hljómsveitina, svo og
útkjálkasjónarmið sótt til smá-
staða erlendis, um starfsaðstöðu
Sinfóníuhljómsveitar Islands,
mega ekki verða þess valdandi
að hljómsveitinni verði settar
þær skorður, er komi í veg fyrir
að hún geti gegnt forystuhlut-
verki í íslenskri tónmennt. Is-
lenskir tónlistarmenn ættu að
taka höndum saman, hætta að
togast á, en samstilltir vinna að
eflingu Sinfóníuhljómsveitar-
innar og byggingu tónlistarhall-
ar. Stór og góð hljómsveit í
glæsilegum húsakynnum myndi
efla með íslendingum stolt og
áræði til stórra verkefna.
Smásmuguleg sambræðslu-
sjónarmið eru ekki aðeins til-
ræði við núverandi starfsmenn
hljómsveitarinnar, heldur einnig
framtíðarmöguleika ungra tón-
listarmanna, og reyndar tilræði
við framtíð og vöxt tónmenntar í
landinu.
Kjörorð ísienskra tónlistar-
manna skal vera: „Stór og góð
sinfóníuhljómsveit og glæsileg
tónleikahöll.“
Jón Ásgcirsson