Morgunblaðið - 23.09.1982, Síða 22

22
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. SEPTEMBER 1982
um orðræðum og góðlátlegri gamansemi.
Ófáir eru þeir, bæði hérlendir og erlendir,
sem eiga ógleymanlegar minningar frá
heimsóknum sínum að Bessastöðum með-
an Kristján og Halldóra bjuggu þar.
Þótt Kristján Eldjárn dæi fyrir aldur
fram, þá hafði hann þegar skilað tveimur
miklum æviverkum, auk margra smærri
verka. Hann hafði gert Þjóðminjasafnið að
lifandi menningarstofnun og stjórnað því
með mikilli prýði langa stund. Síðan hafði
hann axlað þunga byrði forsetaembættis í
þrjú kjörtímabil. Þjóðin hefði viljað hafa
hann lengur á forsetastóli, og hugur hans
var á hvörfum hvað gera skyldi. En hann
taldi, að þótt lög leyfðu, ætti enginn að
verða mosavaxinn á forsetastóli Islands;
og það vissu kunnugir að hann langaði líka
til að fá betra tóm til fræðistarfa og rit-
starfa. Það var furða hve hann kom miklu
í verk jafnframt annasömu forsetastarfi.
Auk margra ritgerða samdi hann og rit-
stýrði sem fyrr Árbók Fornleifafélagsins,
hann fullkomnaði og birti þýðingu sína á
Norðurlandstrómet eftir Peter Dass, og
hann gaf út Svarfdælingabók, feikilegt
elju- og nákvæmnisverk, fyrst sem aðstoð-
armaður, en síðan einn eftir fráfall höf-
undar.
Nú átti hann skilið að fá mörg og góð ár
til að starfa í friði að hugðarefnum sínum.
Og hann hefði getað gert svo margt! Hann
hefði getað skrifað margar bækur —
skemmtileg fræðirit úr sinni sérgrein eða
um sögu Islands — nálega um hvað sem
vera skyldi, fjölhæfnin var svo mikil.
Hann hefði getað auðgað bókmenntir
okkar með þýðingum erlendra ljóða, það
sýnir best snilldarþýðing hans á Norður-
landstrómet. Menn beri íslensku gerðina
saman við frumtextann, það er ótrúlegt að
um þýðingu sé að ræða. Minnir helst á
bestu þýðingar séra Matthíasar, en þann
þýðanda mat Kristján mest af öllum — og
er ekki einn um það.
Það er þungbært lítilli þjóð, þegar slíkir
menn falla í valinn á góðum aldri. Okkur
munar svo mikið um einn slíkan afreks-
mann! Þetta segir höfuðið — en hjartað
kennir til með öðrum hætti, og í svipinn
finnst okkur, þúsundum einkavina, óbæri-
leg sú tilhugsun að eiga aldrei framar eftir
að hitta þennan yndislega dreng. Aldrei að
setjast við fótskör hans og hlýða á hans
fróðlegu og skemmtilegu frásagnir, aldrei
að sækja til hans holl ráð, virða fyrir
okkur hýran og heiðríkan svip hans og
verða nýir menn og betri af því að þekkja
hans eftirdæmi.
Þyngstur er þó harmurinn kveðinn að
ástvinum hans, konu hans og börnum og
barnabörnum. Við allir Kristjáns vinir
biðjum þann sem sólina hefur skapað að
styrkja þau í þessari miklu raun. Og von-
um svo öll til annars lífs.
Jónas Kristjánsson
Kveðja frá
Stúdentafélagi Reykjavíkur
Integer vitae
scelerisque purus
non eget mauris iaculis
neque arcu
Þjóðin er samhuga í dag við börur dr.
Kristjáns í þökk, samúð og söknuði, þá er
hann er fallinn um aldur fram. Sérstaka
þökk berum vér fram stúdentar og samúð-
arkveðjur, en dr. Kristján var jafnan
merkismaður stúdenta og menntamanna.
Hann var mikill áhugamaður um félags-
mál stúdenta og var formaður Stúdentafé-
lags Reykjavíkur 1948—1949. Vann hann
þá og síðar mjög í vora þágu.
Hans verður ekki betur minnst en með
ofangreindu broti úr ljóði Hórasar um hið
flekklausa líf. Megi minning hans og eftir-
dæmi lengi lifa með þjóð vorri.
Jón E. Ragnarsson
Kveðja frá
Listasafni íslands
Á kveðjustund hefur starfsfólk Lista-
safns íslands margs að minnast.
Kynni okkar Kristjáns Eldjárns hófust
á árunum 1950—51 er Listasafnið fluttist í
nýbyggt hús Þjóðminjasafnsins.
Þau 17 ár sem við störfuðum samtímis í
safnhúsinu hlutum við að hafa mikil dag-
leg samskipti af ýmsu tilefni. Starfsfólk
safnanna var þá svo fátt að heita mátti að
við værum eins og ein lítil fjölskylda.
Á þessum árum bjó Kristján í safnhús-
inu ásamt fjölskyldu sinni. Reyndi þá oft á
þolinmæði og velvild hans bæði sem emb-
ættismanns og einstaklings vegna starf-
semi Litasafnsins en margvíslegt ónæði
fylgdi oft listsýningum og undirbúningi
þeirra, jafnvel að kvöld- og næturlagi.
Þrátt fyrir þetta bar aldrei skugga á
sambýli safnanna og má fyrst og fremst
þakka það einstakri lipurð og ljúfmennsku
Kristjáns og fjölskyldu hans.
Ekki dvínaði vinátta Kristjáns í garð
Listasafnsins og starfsmanna þess þó
hann tæki við embætti forseta íslands.
Hann hafði lifandi áhuga á starfsemi
safnsins og viðgangi. Heimsóknir hans,
hvort heldur var í embættis- eða einkaer-
indum, voru ávallt gleðiefni því að frá hon-
um stafaði óvenjulegri hlýju og skemmtan
sem hafði jákvæð og hvetjandi áhrif jafnt
við hátíðleg tækifæri sem í önn dagsins.
Að lokinni samfylgd vill starfsfólk
Listasafnsins þakka af alhug vináttu
Kristjáns Eldjárns og tryggð. Við kveðjum
hann með söknuði og sendum frú Halldóru
og öðrum ástvinum hans innilegar samúð-
arkveðjur.
Selma Jónsdóttir
„Mjök erum tregt
tungu að hræra"
Þannig hefst kvæði Egils Skallagríms-
sonar, Sonatorrek, en með því vann hann
lífsvilja sinn aftur eftir missi tveggja
sona.
Það er efalaust í of mikið ráðist að byrja
svona, vel vitandi að maður getur ekkert
sagt, sem mildað gæti staðreyndina um lát
Kristjáns Eldjárns. Fréttin kom flestum
að óvörum, menn vissu ekki um erfiðleika
hans og læknisleit. Andlátsfregnin mun
hafa komið yfir hvert heimili í landinu
sem sorgartíðindi, eins og hvert heimili
hefði misst einn úr fjölskyldunni — föður,
son, afa, vin. Þessi viðbrögð og hljóðir
þankar sorgarinnar í huga hvers manns
mætti kalla nokkurskonar Sonartorrek
þjóðarinnar, sem misst hefur frábæran
son, og er þá komið samhengi við byrjun-
i ina og ætti að vega nokkuð á móti Agli
' einum.
Við embættistöku sína 1968 sagði
Kristján m.a.: „Ég vona og bið, að mér
auðnist að eiga gott samstarf við stjórn-
völd iandsins og hafa lífrænt samband við
þjóðina, sem mig hefur kjörið til þessa
embættis. Hjá fólkinu í landinu mun hug-
ur minn verða.“ Þetta tókst honum sann-
arlega og tókst að skapa hið gagnkvæma:
Hugur fólksins i landinu var hjá honum og
með honum. Allir dáðu hann, mátu hæfni
hans hvort sem var í skrifuðu eða töluðu
orði, embættisfærslu eða framkomu. Hina
bestu missir maður oftast fyrir aldur
fram. Það liggur í eðli málsins, maður vill
hafa þá sem lengst. Við höfum öll misst
mikið með Kristjáni Eldjárn og fjölskylda
hans þó mest. Maður frábær að hæfileik-
um og mannkostum. Honum voru einnig
falin trúnaðarstörf hin mestu, gæzla og
úrvinnsla menningararfs okkar gegnum
aldirnar, svo og æðsta embætti þjóðarinn-
ar. Einnig fjölda mörg önnur störf, sem of
langt yrði upp að telja.
Við höfum átt mikið og misst mikið, þó
ekki allt. Persónuleiki hans, starfsafrek,
vinsemd og vinátta mun lifa áfram meðal
okkar og getur orðið okkur leiðarljós á
ýmsan hátt.
Okkar kynni urðu um 50 ára skeið. Fyrst
í Menntaskólanum á Akureyri á hinum
erfiðu kreppuárum fyrir stríðið. Síðan
gjarna á þjóðminjasafni vegna teikninga
og uppmælinga gamalla bæja, sem við
báðir höfðum mikinn áhuga á, eða á vegum
úti í slíkri leit. Nánust urðu þó tengsl
okkar heimila við mægðir. Dóttir hans
Ólöf og sonur minn Stefán Örn voru gefin
saman í kirkjudeild Þjóðminjasafns 1967.
Síðan hefur orðið meiri samgangur okkar
heimila, bæði á Bessastöðum og í Sóleyj-
argötu og í Auðarstræti. Margs er að
minnast. Ánægjulegt heimili að þekkja,
björt og fjölmenn fjölskylda, bæði að útliti
og allri gerð.
Þá er að geta samstarfs okkar að heimil-
isiðnaðarmálum um áratuga skeið, þ.e.
samvinnu Kristjáns við Heimilisiðnaðar-
félag íslands. Það var stofnað 1913 en
endurskipulagt eftir stríðið sem eitt lands-
félag, þar sem áður voru mörg smærri fé-
lög um land allt er höfðu misst að mestu
gildi sitt vegna nýrra kennsluhátta, upp-
töku viðfangsefna handavinnu í hús-
mæðra- og kvennaskólum, svo og aukinnar
handavinnukennslu i skólum almennt.
Þetta dugði þó skammt, nema fyrir þá er
til skólanna sóttu. Félagið vildi „opna
Þjóðminjasafnið" til allra, gera hina fornu
kunnáttu aðgengilega fyrir alla, bæði þá er
heima sitja og fyrir þá er gera vilja sér að
fullri atvinnu. Til þess þurfti sölustaði og
leiðbeiningastaði samtímis. Þetta hefur
verið gert, þó enn sé að mestu bundið við
höfuðstaðinn. Sem sagt, félagið taldi sig
eiga erindi inní íslenzkt athafnalíf og
fræðslumál, þ.e. hinn gamli íslenzki heim-
ilisiðnaður skyldi í heiðri hafður, aðhæfð-
ur nýrri notkun en með rót sína í hinum.
gamla þjóðlega menningararfi. Þarna fóru
nokkuð saman sjónarmið og stefnuskrá
Þjóðminjasafns og Heimilisiðnaðarfélags-
ins, þar sem safnið varðveitir hina gömlu
muni er félagið byggir á kennslu sína með
námskeiðum og skóla, svo og munum
safnsins, en vinnur úr þeim til nýrra nota.
Kristján skildi þetta vel og tók samvinnu
opnum örmum. Eiginlega var þetta starf
félagsins og stefnuskrá framhald á hans
fornminjafræði og gæzlu safnsins. Hann
lagði einnig um langt skeið til greinar í
blað félagsins, Hugur og hönd, um marg-
vísleg atriði úr Þjóðminjasafni. Einnig tók
hann þátt í norrænu heimilisiðnaðarþingi
árið 1977 með vandaðri framsögu um þessi
mál öll, samhengi þeirra við fortíðina,
gildi þeirra fyrir framtíð eins og hér hefur
verið drepið á. Hann og hans starfsfólk
hefur þannig veitt veigamikinn og merkan
stuðning fyrir starf Heimilisiðnaðarfé-
lagsins. Vil eg fyrir hönd þess þakka af
heilum hug.
Þetta eru aðeins nokkrir punktar frá
mínum hljóðu þönkum á degi minninga,
sorgar, kveðju. Gætu átt heima í sameig-
inlegu sonartorreki þjóðarinnar allrar.
Fjölskyldu hans allri sendi ég innilegar
samúðarkveðjur.
Stefán Jónsson arkitekt
í hópi hinna fjölmörgu, sem nú harma
fráfall dr. Kristjáns Eldjárns, fyrrverandi
forseta Islands, eru margir innlendir og
erlendir fræðimenn og vísindamenn, sem
misst hafa mætan starfsbróður og vin.
Hann gekk í fararbroddi við rannsókna-
störf og var leiðandi meðal fræðimanna og
vísindamana. Hann var virtur og dáður
rithöfundur og eftirsóttur fyrirlesari, sem
færði frásagnir og fræði sín í glæsilegan
búning málsnilldar.
Dr. Kristján Eldjárn eignaðist marga
vini víða um heim. Meðal annars þá, sem
hann átti í bréfaskiftum við vegna áhuga
þeirra á fornminjum og ýmsu er varðar
íslenzkt þjóðlíf og menningu. Sumir þessir
bréfavinir kynntust honum aðeins af
skrifum hans og mátu hann mikils fyrir
ljúfmannleg svör, fræðandi upplýsingar og
fyrirgreiðslur. Eins þáttar skal sérstak-
lega getið hér.
I hópi bréfavina hans var frú Ása Guð-
mundsdóttir Wright, er búsett var á Trini-
dad í Vestur-Indíum. Hún hafði hug á, að
Þjóðminjasafnið fengi til varðveizlu
nokkra ættargripi, sem voru í hennar eigu.
Tók dr. Kristján við þessum hlutum fyrir
safnið og aðstoðaði við að ráðstafa fjár-
munum, sem hún gaf árið 1968 til stofnun-
ar tveggja sjóða. Ánnar þeirra á að stuðla
að aukinni þekkingu á fornleifafræði, en
hinn að vera verðlaunasjóður og veita ís-
lenzkum vísindamönnum viðurkenningu.
Er annar þeirra tengdur Þjóðminjasafn-
inu, en hinn Vísindafélagi íslendinga. Var.
dr. Kristján mjög virkur aðili í stjórn
þessara sjóða allt frá stofnun og lét sér
annt um velgengni þeirra. Veitti hann
Ásusjóði Vísindafélags íslendinga styrka
stoð og vernd.
Munu hinir mörgu verðlaunaþegar og
aðrir, er að sjóðnum standa, minnast dr.
Kristjáns með virðingu og meta mikils
þann þátt, sem hann átti í að móta störf
sjóðsins og gera verðlaunaveitinguna að
hátíðlegri og eftirminnilegri athöfn.
Fyrir hönd Verðlaunasjóðs Ásu Guð-
mundsdóttur Wright þakka ég hin hollu og
traustu ráð hans og farsæl störf í þágu
sjóðsins.
Frú Halldóru og fjöiskyldu er vottuð
einlæg samúð.
Sturla Friðriksson
Kveðja frá
Prestafélagi íslands
Dr. Kristján Eldjárn, fyrrverandi for-
seti íslands, var bóndasonur, en af klerk-
legri rót, ef svo má að orði kveða, — alinn
upp á gömlu prestsetri og kirkjustað, er
föðurafi hans sat síðastur presta.
Honum var lagið að ljúka upp leyndar-
dómum liðins tíma og gerði sér ljósa grein
fyrir hlut kirkjunnar í íslenskri menning-
ararfleifð.
Hann var málvinur margra presta og í
forsetatíð hans komu þeir oft að Bessa-
stöðum — áttu helgar stundir í húsi Guðs
og á heimili forsetahjónanna var þeim tek-
ið af yfirlætislausri alúð og íslenskri
gestrisni, eins og hún gerist best.
Þetta allt er okkur prestum ljúft og
skylt að þakka nú, þegar dr. Kristján
hverfur af vettvangi svo miklu fyrr en
vænst hafði verið.
Þar sem hann fór var í lyftingu þjóðar-
skútunnar látlaus maður og hófsamur,
heill og traustur, tengdur hinu besta úr
reynslu og menningu fortíðarinnar, jafn-
framt því sem hann horfði fram, eigandi
næman skilning á framvindu tímans.
Þegar hann tók við forsetaembætti,
höfðu einhverjir áhyggjur af því, að hann
skorti kunnugleik á völundarhúsi stjórn-
málanna, en það kom lítt að sök — svo
ríkur var hann að raunsæi, réttsýni og
heilbrigðri dómgreind.
Víst er og, að honum farnaðist vel í því
meginhlutverki forsetans að vera fulltrúi
þjóðarinnar — samnefnari þess heilbrigð-
asta og besta, er hún býr yfir. Heiðríkja
bjó í hug hans og svip — hann var samein-
ingartákn, er menn gátu heilshugar virt og
treyst.
Oft hefir réttilega verið á það bent, að í
straumkasti tímans fái íslenskt þjóðerni
því aðeins staðist, að fyrir hendi sé lifandi
áhugi á að halda hér uppi sjálfstæðri
menningu og menningarstarfi. Óhætt er
að fullyrða, að á forsetastóli var Kristján
Eldjárn þeirri viðleitni mikill styrkur.
Hann sóttist ekki eftir þeirri vegsemd,
er því fylgir að gegna hinu virðulega for-
setaembætti, heldur varð við beiðni, svar-
aði kalli, sem hann hafði fulla ástæðu til
að ætla, að væri komið frá þjóðinni sjálfri.
Og honum auðnaðist að leggja opinberri
ásjónu hennar til nýjan og ferskan svip
með þeim hætti, að landsmönnum var
sæmd og styrkur.
Við ferðalok er honum þakkað — um
leið og íslenskir prestar votta eftirlifandi
eiginkonu hans og öðrum ástvinum inni-
lega samúð.
Þorbergur Kristjánsson
Þriðjudagskvöldið 14. september kom sú
fregn, sem ég hafði mest kviðið að heyra,
andlátsfregn míns góða vinar, velunnara
og samstarfsmanns, dr. Kristjáns Eld-
járns. Fyrr um daginn hafði borizt frétt
um, að skyndilega hefði dregið mjög til
hins verra um batahorfur hans eftir upp-
skurð, sem fyrstu dagana virtist hafa lán-
azt svo vel. Því komu tíðindin þennan dag
eins og reiðarslag.
Síðan hef ég rifjað upp með sjálfum mér
ýmislegt úr viðburðarás síðustu áratuga
og kynnin við Kristján Eldjárn. Það er
ekki óeðlilegt, þegar skyndilega er skorið á
taugar nær 30 ára kynna og náinnar vin-
áttu.
Það var 1953 er ég kynntist Kristjáni
fyrst, hafði þó einhvern tíma hitt hann
áður. Ég hafði fengið í hendur forna, kúpta
nælu, sem kom úr kumli fyrir norðan og
fór mað hana á safnið á laugardegi. Þá
kynntist ég fyrst gleði safnmannsins og
fræðimannsins yfir góðum feng, sem ein-
hverri birtu gæti brugðið á dimmu forn-
aldar. „Hvar fékkstu þetta?“, hrópaði
hann upp með óbeizlaðri gleði og fórnaði
höndum, kallaði síðan á Gísla Gestsson,
sem var nærstaddur og sagði:„ Sjáðu, hvað
hann færir okkur!"
Þar með hafði myndazt kunningsskapur.
Næstu árin kom ég nokkrum sinnum á
skrifstofuna til Kristjáns, fann mér stund-
um smáerindi til að mega líta þar inn og
sitja skamma stund. Ævinlega voru við-
tökur hans hinar sömu, þótt ég væri ungur
og óráðinn skólapiltur, hann önnum kaf-
inn embættismaður. Hann spurði tíðinda,
hvernig gengi í skólanum, lét ýmis
skemmtiyrði falla, kannske dró hann fram
einhvern nýfenginn grip eða hluti, sem
hann var að fást við þá stundina, sem
hann sýndi síðan og útskýrði. Kristján
hafði einstakt lag á að kynnast fólki og
komast í samband við það og fór aldrei í
manngreinarálit.
Hér í Þjóðminjasafninu varð megin-
starfsvettvangur Kristjáns Eldjárns.
Hann kom hingað sem aðstoðarmaður
Matthíasar Þórðarsonar árið 1945, en 1.
desember 1947 var hann skipaður þjóð-
minjavörður. Þegar hann kom að safninu
hafði það lengst af búið við þrengsli, fá-
tækt og verið nánast haldið í svelti alla tíð,
og þótt Matthías væri sístarfandi eljumað-
ur, voru allar ytri aðstæður með fádæmum
erfiðar. Ný fyrst fór að rofa til, er Alþingi
ákvað að gefa lýðveldinu í morgungjöf
nýtt hús handa Þjóðminjasafni íslands.
Kristjáni féll það í skaut að annast
flutning safnsins ofan af lofti gamla
safnahússins við Hverfisgötu og í nýja
húsið suður á Melum og sjá um uppsetn-
ingu þess þar. Þar var unnið stórvirki sem
tókst með afbrigðum vel miðað við hvernig
aðstæður voru, litlir peningar, fábreyttar
fyrirmyndir og lítill skilningur margra,
sem enn töldu þá söfn sóunarstofnanir í
þjóðfélaginu. En Kristján hafði sér við
hlið góða samstarfsmenn og má þar eink-
um nefna Gísla Gestsson safnvörð og Stef-
án Jónsson teiknara, síðar arkitekt, sem
áttu sinn mikla þátt í endurskipan safns-
ins. Enn er flest með sömu ummerkjum
hér innan veggja safnsins og var í árdaga