Morgunblaðið - 23.09.1982, Page 23

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. SEPTEMBER 1982
23
og mun væntanlega verða svo enn um sinn
og vitna um þessa kynslóð safnmanna á
íslandi. Enn tala útlendingar, sem hér
koma um það, hve safnið sé gott og vel
fyrir komið.
Kristján Eldjárn sameinaði vel tvo meg-
inkosti safnmannsins, að gera safn sitt að-
gengilegt almenningi til skoðunar og að
færa út akurinn með nýjum rannsóknum.
Hann var fornleifafræðingur að ástríðu og
hafði hann valið sér sem lokaprófsverkefni
við Háskóla íslands graffundi og grafsiði
úr heiðni á íslandi. Var því eðlilegt, að
hann vildi kanna það svið enn nánar og
hann gerðist brátt afkastamikill rannsak-
andi. Einkum átti fornöldin, landnámsöld-
in og söguöldin, huga hans, og niðurstöður
kumlarannsóknanna birtust síðar í dokt-
orsriti hans, Kuml og haugfé úr heiðnum
sið á íslandi.
En rannsóknir hans og ritsmíðar um
menningarsöguleg efni spönnuðu von
bráðar yfir öll tímabil og velflest efni ís-
lenzkrar menningarsögu. Rit hans, stór og
smá, urðu með ólíkindum mörg og fjöl-
breytt. Ná þau jfir rannsóknir allt frá
fyrsta landnámi Islands til myntsláttu síð-
ari tíma. Áhugi hans á menningarsögu var
svo víðfeðmur, að honum voru öll svið
hennar innan seilingar. Sama var, hvort
hann ritaði um örnefni og örnefnasöfnun,
hús og híbýli landsmanna í fornöld eða á
síðari tímum, grafir fornmanna eða bisk-
þekkingu er ævinlega erfiðast að glíma
við.
Þrátt fyrir sitt mikla starf í víngarði
íslenzkrar menningarsögu var Kristján
Eldjárn lífsgleðimaður, sem alltaf reyndi
að gefa sér tíma til að taka þátt í vina-
fagnaði þegar við átti. Vinahópur hans
innan lands og utan var gríðarstór og
hann naut þess að eiga samskipti við fólk.
Þar var hann jafnan bæði veitandi og
þiggjandi, gleðigjafi með sinni léttu kímni
og sinni miklu þekkingu á fólki og atburð-
um úr sögu lands og þjóðar.
Framan af voru aðstæður á Þjóðminja-
safninu aðrar en síðar varð, starfslið fá-
mennara og enn minni fjárhagsleg úrræði
og því sjaldan hægt að ráða aukafólk til
ígripaverka. Þess vegna hlóðust hvers kon-
ar dagleg störf og dagleg fyrirgreiðsla auk
rannsóknanna á hið fámenna starfslið.
Framan af var Kristján eini bílstjóri
safnsins og því kom mjög á hann að fara
eftirlits- og skoðunarferðir um landið,
hyggja að ástandi gömlu bygginganna og
sjá um viðgerðir, athuga um friðlýstar
minjar og hvaðeina, sem markvert mátti
telja, líta á eitt og annað, sem boð bárust
um og ástæða var til að athuga og yfirleitt
að bregða við þegar kallað var. Á ferðum
sínum um landið kynntist hann þess vegna
fjölda fólks og batt við það traust vináttu-
bönd, sem hann bjó síðan að alla tíð. Mátti
ég glöggt um það vita, því að óvíða kom ég
arjafnvægi sínu. Og þó var hann fastur
fyrir og ákveðinn í skoðunum. Honum gat
sárnað ef honum fannst að ósekju vegið að
góðum málstað eða mann hafðan fyrir
rangri sök. Átti hann þá til að gera at-
hugasemd við þann, sem orð hafði látið
falla, en allt var það með hógværum
ábendingum. Stóryrði vissi ég aldrei frá
honum fara og hann var mjög varfærinn
með að fella dóma um menn eða málefni,
sem hann þekkti ekki sæmilega vel til.
Flestum betur skildi hann mannlegar til-
finningar, mannlegan breyskleika og
mannlegt líf.
Kristján var einstaklega þægilegur og
skemmtilegur samstarfsmaður. Olli því
glöggskyggni hans, mikil þekking, gam-
ansemi og glatt viðmót. Það var sannkall-
að ævintýri að ferðast með honum út um
landið. Hann var hverjum manni fróðari
um sögu lands og lýðs, athurði hvers hér-
aðs og einstakra staða þekkti hann með
ólíkindum vei og kunni að miðla fróðleik
sínum þannig, að allir hlutu að tendrast af
frásögninni. Margt bar á góma á ferðum
okkar, sem urðu þó allt of fáar. Kannske
var það hnittin vísa eftir bónda á þessum
bæ, fornkuml sem fundizt hafði við veginn,
góðir gripir í safninu úr þessari kirkjunni
eða hinni, sérkennnilegt örnefni hér, og
þarna sagði sagan, að fornhetjur hefðu
barizt. Landið fékk líf við slíkar frásagnir.
Árið 1968 hvarf Kristján Eldjárn frá
títt, bjó í tjöldum eða í þrengslum á sveita-
bæjum, og ekki setti hann fyrir sig, er
hann kom í vikutíma sumarið 1966 austur
í Hvítárholt og tók þátt í fornleifarann-
sóknunum þar, þótt við svæfum ofan á
heystabbanum í fjárhúsahlöðunni. Hafði
enda okkur þekktara fólk í sögunni þurft
að gista í gripahúsi.
Kristján hefur sennilega búizt við, að á
Bessastöðum fengi hann gott næði til að
sinna hugðarefnum sínum, rannsóknum og
skrifum um íslenzka menningarsögu, emb-
ættisstörfin tækju vart þann tíma, að
drjúgur hluti dagsins gæfist ekki til að
koma því áleiðis, sem stopull tími á safn- _
inu hafði hindrað. En líklegast hefur sú
raunin ekki orðið á svo sem hann vonaði.
Forsetaembættið var oft á tíðum erilsamt
og gerði miklar kröfur. Samt hélt Kristján
mikilli tryggð við sinn gamla fræðaheim,
sína gömlu kunningja utan lands og innan,
fylgdist vel með því sem gerðist á sviði
menningarsögunnar, las mikið og skrifaði
greinar, langar og stuttar. Allan tímann
var hann ritstjóri Árbókar fornleifafélags-
ins, sem hann hafði sjálfur endurvakið eft-
ir nokkurra ára dásvefn árið 1948, og
skrifaði í hana fjöldann allan af greinum,
sem sumar byggðu á víðtækum og erfiðum
rannsóknum hans sjálfs. Á forsetaárum
sínum gat hann þó enn sinnt fornleifa-
rannsóknum að nokkru, fór nokkrum sinn-
um austur í Papey til að rannsaka þær

,
Gengið frá Dómkirkju til Alþingishúss vid setningu Alþingis.
upa miðalda, hagleiksverk útskurðar-
manna eða málara, heildargildi fornra
frásagna, gamla atvinnuhætti eða verk-
menningu liðinna kynslóða, rústir og
jarðfastar minjar, bókmenntir, skáldverk
og kveðskap. Þekkingin var ótrúlega yfir-
gripsmikil og djúpstæð, enda var hann víð-
lesinn og minnið traust, skarpleikinn
næmur til að skilja á milli hismis og
kjarna og greina aðalatriði hvers máls frá
aukaatriðum. Smekkvísi hans á mál og stíl
var alkunn, yndi af skáldskap og meðfædd
skáldgáfa gerðu hann enn næmari fyrir
málauðgi og fegurð tungunnar, enda voru
öll skrif hans felld í hagleiksumgerð ís-
lenzkrar tungu.
í skrifum sínum og rannsóknum var
Kristján gagnrýninn, bæði á eigin hug-
myndir og kenningar annarra. Sumt það,
sem hann hafði sjálfur sett fram fyrr á tíð
til skýringar ýmsum þáttum í íslenzkri
menningu, efaðist hann síðar um, og þá
var hann sjálfur oft fyrstur manna til að
vekja athygli á því. Hann skýrði öðrum frá
áliti sínu á hugmyndum þeirra skýrt og
skorinort. Hann var mjög á verði gagnvart
furðukenningum ýmiss konar, sem alls
staðar skjóta upp kollinum og eru oft
grundvallaðar á vanþekkingu eða dóm-
greindarskorti, en oftast kaus hann að
hliðra sér hjá að leggja opinberlega dóm á
slíkar kenningar, vissi sem var, að það sem
jaðrar við trúarbrögð frekar en byggt sé á
svo á bæi eða heimili úti um land, að ekki
væri spurt eftir Kristjáni, högum hans og
viðfangsefnum. Fólk saknaði hans af safn-
inu en fannst þó um leið, að ekki myndi
annar betur skipa húsbóndasætið á Bessa-
stöðum.
Starfsdagur Kristjáns var oft langur.
Ævinlega fór drjúgur hluti dagsins í störf,
sem vinna þurfti á stofnuninni, bréfa-
skriftir, afgreiðslu ýmislegra mála og
hvaðeina, sem uppá kom. Ævinlega gafst
þó einhver tími til rannsóknarstarfa. Þá
voru kvöldin og helgarnar notuð vel og
sagði hann mér eitt sinn, að laugardagarn-
ir og sunnudagsmorgnarnir hefðu reynzt
sér drýgstir til fræðistarfa. Hann notaði
tíma sinn til hins ýtrasta og sat aldrei
iðjulaus.
Þar á ofan var hann einstaklega greið-
vikinn og sinnti nær því hvers manns
kvabbi. Állt var sjálfsagt, ef það var á
annað borð unnt, hvort sem var að skrifa
grein í rit eða inngang að bók, halda er-
indi, hitta menn að máli eða taka þátt í
umræðum. Og ekki linnti slíku þótt hann
væri farinn að Bessastöðum. Þar sat enn
hinn mannlegi þáttur í fyrirrúmi.
Framantaldir eiginleikar eru meðal
þeirra, sem gerðu manninn Kristján Eld-
járn flestum öðrum fremri. En margt
fleira kom til. Aldrei sá ég hann skipta
skapi nema til glaðværðar. Aldrei vissi ég
hann reiðast, hann var gætnari maður en
svo, að hann léti stundleg atrik raska hug-
Þjóðminjasafninu og tók við embætti for-
seta íslands, kjörinn til þess af miklum
meirihluta þjóðarinnar. Hann sóttist þó
ekki eftir virðingarstöðum eða embættum
að eigin frumkvæði. Er mér kunnugt um,
að það var fyrir mikinn þrýsting hvar-
vetna að sem hann lét til leiðast að fara í
forsetaframboð. Um þetta leyti ræddum
við oft saman og ýmsa hluti bar á góma,
sem hann hefur kannske ekki sagt mörg-
um öðrum. „Mig hefur í rauninni aldrei
langað til að vera annað en bóndi norður í
Svarfaðardal", sagði hann þá eitt sinn við
mig. Tryggðinni við fæðingarsveitina var
við brugðið. Henni hélt hann alla tíð og
hina gömlu bændamenningu mat hann
hvað mest. Hann kunni glögg skil á skepn-
um, einkum sauðfé, og ég minnist þess, að
einu sinni er við höfðum gist í Forna-
hvammi á suðurleið beið hann þess, að
Gunnar bóndi færi til gegninga til að geta
farið með honum í húsin og skoðað sauð-
féð.
Kristján Eldjárn var lítill kröfugerðar-
maður sjálfum sér til handa. Hann vildi
helzt lifa einföldu hófsemdarlífi, eins og
heiðarlegt sveitafólk var alið upp við, og
sagt hefði hann getað eins og Hjálmar:
„Hataði eg leti og óhóf allt“. Eðlilega urðu
breytingar á lífsstíl hans er hann tók við
embætti forseta íslands og fjölskyldan
fluttist til Bessastaða. En fyrr á árum
vann hann oft við frumstæð skilyrði við
fornleifarannsóknir sínar eins og þá var
fornar minjar, sem í eynni var að finna og
von var til að gæfu einhverja vitneskju um
tilvist Papanna hinna fornu. Hann skoðaði
vandlega hvers kyns fornar minjar á
Reykjanesskaga og skrifaði skýrslur um
þær.
Hingað í Þjóðminjasafnið kom hann all-
oft til að leita sér fanga, skoða gripi sem
tengdust rannsóknum hans í það og það
skiptið, ræða um greinar í Árbókina, eða
aðeins til að halda uppi kynnum við gamla
samstarfsmenn og kynnast því nýja fólki,
sem komið hafði á stofnunina eftir að
hann fór. Hins vegar skipti hann sér í engu
af daglegum rekstri safnsins eftir að hann
fór þaðan, en fylgdist þó vel með öllu því,
sem verið var að starfa hina og þessa
stundina og var ævinlega reiðubúinn að
veita ráð og liðsinni í hverju máli. Þurfti
ég oft að leita til hans og fá ráð og leið-
beiningar, einkum fyrst í stað eftir að ég
settist í sæti hans hér, og ævinlega greiddi
hann úr hverjum þeim vanda, sem til hans
var leitað með. Alla þá hjálp og liðsemd,
sem hann veitti mér, sem þá tók við emb-
ætti hans og ýmsum hlutum þar lítt kunn-
ugur, fæ ég seint fullþakkað.
Þeir, sem bezt þekktu Kristján Eldjárn
vissu, að hin síðari árin var hann ekki
heilsusterkur, en hitt grunaði víst fæsta,
að heilsubilun hans væri svo alvarleg, sem
raun varð á. Mig grunar, að hann hafi oft