Morgunblaðið - 15.10.1989, Qupperneq 24

24 e
it i iii <i ií i.í i is U'í w (ii myíi i ds a(v iar;j'.>ar)M
- MORGUNBLAÐÍÐ-SUNNUD-AGUR l-S-.-OKTÓBER -
ÖSKm fflNNA
FRUMSTÆÐU
HOLLENSKA TÓNSKÁLDIÐ KONRAD BOEMER ÁLÍTUR TÓNLIST
EKKISKIPTAST Á MILLIDÆGURFLUGNA OG SÍGILDRA VERKA,
HELDUR MILLISÖLUVARNINGS OG SVO ANNARRAR TÓNLISTAR
mætti tónlistar. Þeir notuðu hana
í pólitískum tilgangi, fólk lærði ein-
föld lög við einfalda pólitíska texta.
Frumskilyrði slíkrar tónlistar er að
hún sé einföld og auðskilin; að ekk-
ert vefjist fyrir hlustandanum þegar
hann heyrir hana í fyrsta skipti.
Frá upphafi til loka 19. aldar jókst
munurinn á tónlist sem bjó yfir
þessum eiginleikum og svo tónlist
sem ætlað var að tjá eitthvað. Tón-
list sem samin var á þessum tíma
og var eingöngu ætlað að vera sölu-
vara, er nú gleymd að mestu enda
er hún hvorki fugl né fiskur.
Eg gæti talið upp tugi tónskálda
19. aldarinnar sem sömdu slíka tón-
list og græddu á henni, en þeir eru
allir löngu gleymdir. Franska tón-
skáldið Boieldien sem samdi flest
sín verk um aldamótin 1800, var
einn af þeim fyrstu sem uppgötvuðu
að ha?gt væri að „framleiða" tónlist
í auðgunarskyni. Hann ákvað að
skrifa óperur sem yrðu svo vinsælar
að hann myndi græða á þeim. Aðr-
ir fjölskyldumeðlimir sáu svo um
aðra þætti; útgáfu og þess háttar.
Það má líkja Boieldien-fjölskyldunni
við Jackson-systkinin.“
Tókst Boieldien ætlunarverk sitt?
„Já, mikil ósköp en hann er alveg
gleymdur nú. Enda er tónlistin sem
hann samdi hræðilega flatneskjuleg
eftir Urði Girnnarsdóttur, mynd Árni Sæberg
NOKKRIR KOLLEGA hans telja hann enn svikara, nítján árum
eftir að hann gaf út bók sem fjallaði um hvað væri sameiginlegt
með poppi og nútímatónlist. Konrad Boemer tónskáld og prófess-
or í tónlistarsögu og tónsmíðum við Konunglega tónlistarháskól-
ann í Haag þótti hafa tekið niður fyrir sig þegar hann líkti æðri
tónverkum við dægurflugur dagsins í dag. En hann segir málið
ekki svo einfalt; ef skipta eigi tónlist í tvo flokka, hljóti skipting-
in miklu frekar að vera milli söluvarnings og annarrar tónlistar.
Hann var hér á landi fyrir skömmu og hélt þá fyrirlestur sem
nefndist „Milli guðs og djöfuisins — tengsl léttrar og alvarlegrar
tónlistar í sögunnií*. Auk þess ræddi hann við félaga sína í Stef
og FTT, en Konrad er varaformaður samtaka laga- og textahöf-
unda í heimalandi sínu.
og leiðinleg. í henni er ekkert frum-
legt að finna, heldur samanstendur
hún af endurtekningum. .
Öll vinsæl tónlist af hinu illa
Þegar í upphafi 19. aldar urðu
nokkrir til að mótmæla hinum nýju
viðhorfum til tónlistarinnar, meðal
annarra Hector Berlioz og Robert
Schumann. Rök þeirra voru þau að
ef semja ætti fyrir íjöldann, væri
ekki hægt að tjá sig með tónlist-
inni. Um leið og þeim flölgaði sem
sömdu tónlist til að græða á henni,
fjölgaði andstæðingunum einnig.
En þeir síðarnefndu gerðu alvarleg
mistök þegar þeir rugluðu saman
vinsælli tónlist og söluvarningi. Nið-
urstaða þeirra varð því sú að öll
vinsæl tónlist væri ,af hinu illa og
þessi skoðun fyrirfinnst enn þann
dag í dag. Dæmi um það er för
þýska tónskáldsins Stockhausen til
Bandaríkjanna árið 1958 þar sem
hann hélt því fram að öll jass- og
popptónlist væri rusl. Unga kyn-
slóðin brást ókvæða við og efndi
til mótmælagöngu þar sem stóð
m.a. á mótmælaborðunum: „Farðu
heim Stockhausen, við þurfum enga
nasista hér.“ En málið er ekki svo
einfalt, það er ekki hægt að bera
saman John Lennon og Julio Igles-
ias eða Miles Davis við Elton John.“
En hvað um tónskáld á borð við
Konrad Boemer er fjör-
legur maður á besta
aldri, hefur dálæti á
Robert Schumann,
Milés Davis og Mick
Jagger. Fyrir nítján árum kom út
bók hans „Tólf-tóna raðir og popp-
tónlist“ sem fjaliaði um nútíma-
tónlist og popptónlist (popp; stytt-
ing úr popular: vinsæl). Bókin olli
sprengingu, aldrei áður hafði höf-
undur nútímatónlistar skrifað um
þetta efni. „Margir starfsbræðra
minna töldu, og telja raunar enn,
tónlist skiptast í tvennt: slæma
tónlist handa lágstéttunum og göf-
uga tónlist sem sé í stöðugri fram-—
för. Eg hef reynt að losa um þess-
ar hefðir og tók því þróun poppsins
tii nánari athugunar. Síðan þá hef
ég svo auðvitað greint frekar efni
bókarinnar og hef kannað söguleg-
ar ástæður þess að þróunin varð
þegar í upphafi sú að upp komu
ýmsir straumar og stefnur í tónlist.
Boemer leggur áherslu á að það
hafi ætíð verið munur á „vinsælli"
tónlist og „alvarlegri“ tónlist.
„Tónlist hefur alltaf verið samin
fyrir ákveðin tækifæri. Menn
sömdu tónlist til dýrðar guðum
sínum og tónlist sem hægt var að
dansa við. Það var til tónlist fyrir
hvert tækifæri. Svona var þetta
allt fram að frumkristni. Páll
postuli og fleiri hófu þá baráttu
gegn vinsælli tónlist á þeim for-
sendum að öll tónlist sem gleddi,
væri afsprengi djöfulsins. Og allt
fram til dagsins í dag hefur kirkjan
verið mótfallin lífsins lystisemdum.
Engin önnur trúfélög hafa reynt
eins oft að kæfa ánægju og gleði
og kristin kirkja. Kirkjunnar menn
hafa meðal annars lýst því yfir að
tónlist sé gjöf guðs til hinna
heimsku, svo þeir ættu auðveldara
með að tileinka sér trúarboðskap-
inn. Þá sagði Hieronymus eitt sinn
að öll önnur tónlist en kirkjuleg
tónlist væri „öskur hinna frum-
stæðu“. En Evrópuaðallinn sá við
kirkjufeðrunum um 1200—1300
og skapaði sér sína eigin dægur-
tónlist þar sem voru farandsöngv-
ararnir. Kirkjan hafði enga mögu-
leika á að beijast gegn þeim þar
sem þeir voru undir verndarvæng
konunga og aðals. Sumir farand-
söngvaranna voru eins vinsælir og
Michael Jackson er í dag, hvar sem
þeir komu var komið fram við þá
eins og konunga. Þegar fólk flutti
svo í auknum mæli til borganna
urðu vitaskuld breytingar á tónlist-
inni og dægurtónlistin og klassíkin
nálguðust á nýjan leik, auk [)ess
sem oft var erfitt að greina þar á
milli. Til dæmis var barrok-tónlist
sums staðar álitin dægurtónlist, til
dæmis á Italíu. Tónlist Vivaldis var
samin til skemmtunar.
Allir gleymdir
En það varð ekki fyrr en á
nítjándu öldinni, sem tónlistin
greindist í tvennt, söluvarning og
svo tónlist sem ætlað var að tjá
eitthvað. í raun voru það róttækl-
ingar í frönsku byltingunni sem
fyrstir gerðu sér grein fyrir áhrifa-
Ludwig van
Beethoven og
Mick Jagger
Gerðu sig báðir seka
um að semja tónlist
eingöngu í von um
skjótfenginn gróðá.
Konrad Boemer í raun voru það róttæklingar í
frönsku byltingunni sem fyrstirgerðu sérgrein fyrir
áhrifamætti tónlistar. Þeir notuðu hana í póiitískum
tilgangi, fólk lærði einföld lög við einfalda pólitíska
texta.