Morgunblaðið - 14.03.1990, Side 16

16
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 14. MARZ 1990
Engii samvinnuíelagi þarf
að breyta í hlutafélag
Abending að gefn
eftir Jón Sigurðsson
Því fer víðs fjarri að rekstrar-
vandi Sambandsins eða KRON o.fl.
stafi af einkennum samvinnufélaga.
Því fer líka víðsfjarri að þessi vandi
verði leystur með því að breyta
samvinnufélögum í hlutafélög. Ein-
kenni og markmið samvinnufélaga
eru í fullu gildi og mörg samvinnufé-
lög standa vel. Þetta þarf að segja
alveg skýrt og skorinort svo að öllum
misskilningi verði eytt. Allir sam-
vinnumenn verða að hafa þetta alveg
á hreinu. Uggur og efi er ástæðu-
laus.
Hinu verður ekki neitað að vand-
inn er ærinn og fréttir um fyrir-
hugaðar skipulagsbreytingar í Sam-
bandinu, KRON og öðrum sam-
vinnufélögum eru gleðiefni enda
sýna þær áhuga og viðleitni til at-
hafna og úrbóta.
Ágæti hlutafélaga
Hlutafélagsformið er mjög hent-
ugt rekstrarform og hefur sannað
ágæti sitt fyrir löngu. Á því leikur
enginn vafí að mjög vel fer á því
að mikill hluti atvinnurekstrar í
nútímaþjóðfélagi sé í hlutafélags-
formi, ekki síst þegar haft er í huga
hve mismunandi einkenni hlutafé-
lagsformið rúmar. Á hinn bóginn
trúa því fáir að hlutafélög eigi endi-
lega að útrýma einkafyrirtækjum
og á sama hátt verður ekki annað
séð en samvinnufélög megi vel
starfa til jafns við önnur rekstrar-
form án sérstakra vandræðra fyrir
aðra.
Rétt er að minna á að í sumum
löndum eru samvinnufélög einmitt
tileftii
rekin sem sérstök tegund almenn-
ingshlutafélaga. í þessum hlutafé-
lögum er þess þá gætt að þau séu
opin inngöngu samkvæmt tilteknum
almennum reglum, að atkvæðisrétt-
ur félagsmanna sé jafn og að arði
sé úthlutað eftir viðskiptum á rekstr-
arreikningi eftir aú höfuðstólsinn-
eign hefur verið tryggð en ekki
aðeins eftir eignarhiut svo sem ella
tíðkast. Reyndar var höfuðstóll
Kaupfélags Þingeyinga í byrjun
1882 nokkurs konar hlutafélag enda
þótt rekstur væri þá og síðar með
sérstöku sniði; annað dæmi má taka
af rekstri Osta- og smjörsölunnar
sem í öndverðu var sameignarfélag
en síðar breytt í hlutafélag og ein-
kennum samvinnu jafnan haldið í
gildi; og dæmi samlagsfélaga mætti
áfram telja sem gæta sömu ein-
kenna, svo sem eru ýmis innkaupa-
sambönd fyrirtækja, Sölumiðstöð
Hraðfrystihúsanna o.s.frv. Það er
því ekkert sem mælir gegn því að
samvinnurekstur sé ástundaður í
hlutafélögum ef viðeigandi einkenna
og markmiða er gætt. Sérstaklega
getur þetta átt vel við um hvers
konar sambönd samvinnufélaga og
um dótturfyrirtæki samvinnufélaga
og er vikið að slíku í grundvallarregl-
um Alþjóðasamvinnusambandsins.
Takmörk í samvinnu
Auðvitað hefur samvinnufélags-
formið sínar takmarkanir enda hefur
það tilteknum og afmörkuðum hlut-
verkum að gegna. I umfjöllun fjöl-
miðla hefur athygli verið vakin á
þeim „galla“ samvinnufélags að það
er mjög opið, erfitt er að hafa leynd
eða hraða á ákvörðunum og það
Jón Sigurðsson
„Rétt er að minna á að í
sumum löndum eru sam-
vinnufélög einmitt rekin
sem sérstök tegund al-
menningshlutafélaga. “
hefur tilhneigingu til að verða nokk-
urs konar hjálparstofnun fyrir fé-
lagsmennina. En þetta er ekki galli
— heidur einn meginkostur sam-
vinnufélaga og fellur ágæta vel að
innsta og sérstæðasta eðli þeirra og
tilgangi. Hitt er rétt að þetta hjálpar
ekki öllum stjórnendum við erfiðar
ákvarðanir; íslensk samvinnusaga
geymir mörg dæmi um forystumenn
sem áunnu sér þann trúnað sem til
þurfti.
í öðru lagi hefur það oft verið
talið einkenni samvinnufélaga að
staða landbúnaðarins er örðug og
atvinnulíf á landsbyggðinni stendur
höllum fæti. Ekki skal lítið gert úr
þessum vanda en allir sem til
þekkja vita að hann hremmir öll
rekstrarform og kemur samvinnu-
forminu sjálfu ekki við. Menn taka
andköf yfir offjárfestingum sam-
vinnufélaga en hitt vita þeir þó að
mörg einkafyrirtæki og hlutafélög
eiga við sömu óreglu að stríða.
Samvinnureglunum verður ekki
heldur kennt um hana.
Loks nefna ýmsir þann galla að
ekki sé unnt að auka höfuðstól
samvinnufélags í skyndi ef þarf eða
að hefja starfsemi þess með miklu
fjármagni í upphafi. Þessi „galli“ er
þó ekki fyrir hendi ef nánar er að
gætt. — Hver bannaði að stofnsjóðs-
gjald félagsmanns við inngöngu í
samvinnufélag sé há fjárhæð? Hver
bannaði samvinnufélagi í kröggum
að endurskoða fyrri ákvarðanir um
slík gjöld félagsmanna? Hver hefur
bannað samvinnufélagi að hafa hlut-
afélag um eignir og kalla hlutafé
líkt Þingeyingum forðum, og taka
þær síðan á leigu fyrir reksturinn?
I nóvember síðastliðnum sam-
þykkti finnska þingið ný lög sem
heimila samvinnufélögum að taka á
móti sérstökum „íjárfestingarhlut-
um“ sem njóta forgangs um verð-
tryggingu án atkvæðisréttar („non-
voting preferential stock“ á ensku)
en þetta er lítt breytt hugmynd
Erlends Einarssonar forstjóra um
„stofnbréf" í samvinnufélögum sem
hann kynnti hér á landi fyrir um
20 árum. — Hvar eru allir þessir
ágætu samvinnumenn sem sitja á
Alþingi íslendinga? Hafa þeir skoðað
þetta, eða lesið frumvörpin og drög
að frumvörpum til laga um sam-
vinnufélög sem liggja í viðskiptaráð-
uneytinu? Hafa þeir lesið álitsgerðir
prófessoranna Gauks Jörundssonar
eða Árna Vilhjálmssonar? Hvernig
ætla þessir stjórnmálamenn að vinna
til atkvæða samvinnufólksins í
landinu?
Kjarni og umbúðir
I sem skemmstu máli: Sé rekstur-
inn í ólestri kaupir enginn hluta-
bréf; enginn leggur fé í dauðvona
fýrirtæki hvort sem það er hlutafé-
lag, samvinnufélag eða hvað eina!
Sé reksturinn skynsamlegur og
arðbær fela lög um samvinnufélög
það m.a. í sér að mjög er greitt
fyrir því að félagið geti byggt sig
upp af eigin burðum enda sé þeirrar
samvinnureglu gætt að enginn geti
haft það að féþúfu gegn félagsmönn-
unum. í þessu efni skiptir engu
hvort félagi er breytt úr samvinnufé-
lagi í hlutafélag eða öfugt. Sé rekstr-
inum hins vegar breytt á þann veg
að arðsemi sé líkleg eða tryggð eru
allar slíkar breytingar óþarfar hvort
eð er. Allir vilja leggja fé í starfsemi
sem virðist tryggilega standa undir
endurgreiðslu hvort sem er í formi
láns eða áhættuframlags. Skilvís
maður finnur ævinlega þá sem vilja
trúa honum fyrir því að ávaxta fé;
slóðana hitta hinir og hafa verðung
af.
Þetta er kjarni málsins. En með
þessum orðum skal ekki gert lítið
úr miklum rekstrarvanda og ekki
úr heiðarlegri viðleitni ágætra for-
ystumanna til að finna leiðir til
farsældar.
Samvinnufélögin hafa mikilvæg-
um hlutverkum að gegna við hlið
annarra fyrirtækja og samtaka. Þau
eiga mikla og glæsilega framtíð
fyrir sér. Þeirra er og verður brýn
þörf í þjóðfélaginu. Skipula-
gsbreytinga er þörf en þær snerta
ekki einkenni og eðli samvinnunnar.
Vegur hennar mun vaxa.
Höfimdur er rektor
Samvinnuskólans á Bifröst.
ÓSKILJANLEG UPPRISA
eftir Þorstein
Thorarensen
Við upplifðum unað og hrifningu
á föstudaginn, þegar Upprisusin-
fónía Mahlers var flutt í Há-
skólabíói, einstætt risatónverk, ólg-
andi af tilfinningaauðgi í margvís-
legustu tilbrigðum, eftir höfund, sem
líklega hefur náð lengra en nokkur
annar í fullkomnustu útfærslu og
hljómsveitartækni sem þekkist. Þar
við bættist að hún var virkilega vel
flutt hér af hljómsveit og kór og
vil ég færa hamingjuóskir mínar.
Eitt það sérstaka við Upprisusin-
fóníuna er, að hún á sér litríka
sögu, þar sem höfundurinn lýsti
verki sínu sjálfur í ótal bréfum,
athugasemdum og ýtarlegum skýr-
ingum. Jafnvel fjallakofinn, þar sem
Mahler samdi hana, er nú varðveitt-
ur sem hálfgildings helgidómur.
Þetta gerir það að verkum, að nú
þykir sjálfsagt, hvenær sem hún er
flutt, að útskýra þetta margslungna
verk í efnisskrá, beinlínis til þess
að áheyrendurnir geti betur notið
þess.
Hér var um að ræða afmælistón-
leika Sinfóníuhljómsveitarinnar. Því
olli það mér sérstökum vonbrigðum,
hve lítil og léleg skil þessu voru gerð
í „prógramminu". Eg tek að vísu
fram, að það er kannski ekki sann-
gjamt að vera gagnrýna það al-
mennt, þó að efnisskrár Sinfóníu-
hljómsveitarinnar séu litlar. En í
þessu tilfelli virðist mér með öllu
óviðunandi að birta ekki viðeigandi
skýringar.
Sem fyrr segir birti Mahler langar
útlistanir með þessu verki, og þó
hann drægi þær að vísu til baka
með vissum hætti af einhverskonar
hógværð, sem annars var honum
ekki eiginleg, þá verður að líta á
þær sem raunverulegar hugmyndir
hans. ---------—.......
Til að útskýra hvað ég á við, skal
ég gera hér smásamanburð á inni-
haldslausu efni prógrammsins og
hinsvegar þeim, að ég tel, lágmarks-
þáttum úr skýringum Mahlers, sem
þurft hefðu að koma fram, til þess
að auðvelda áheyrendum skilning:
1. kafli. Prógrammið: Sinfónían
hefst á eins konar sónötuþætti,
sorgargöngulagi þar sem skiptast á
kyrrlátir, yfirvegaðir kaflar, og aðrir
fullir átaka og óvissu líkt og heyrist
í upphafinu.
1. kafli. Lágmarksskýring eftir
Mahler: Við stöndum við líkkistu
ástvinar og það er sem allt líf hans,
barátta hans, ástríður, þjáning og
ávinningur á jörðinni líði okkur fyrir
sjónum. Þá heyrum við alvöru-
þrungna rödd sem spyr: Hvað kemur
næst? Hvað er líf og dauði? Af
hverju lifum við og þjáumst? Er líf
okkar aðeins hræðilegt grín? Lifum
við um eilífð? Hefur líf okkar og
dauði nokkra þýðingu?
2. kafli. Prógrammið. Annar
þáttur er í þokkafullum valstakti og
ber með sér ánægju og kyrrð.
2. kafli. Lágmarksskýring eftir
Mahler: Minning um heiðríkan sól-
skinsdag. Vinur þinn hefur verið
jarðaður og á heimleiðinni líður
fyrir hugskotssjónum þér eins og
sólargeisli minningin um yndislega
samverustund með honum. Þar ber
hvergi skugga á og þú gleymir því
næstum, að hann er dáinn.
3. kafli. Prógrammið. Þriðji
þáttur er skertsó í rondóformi sem
Mahler byggir á sönglagi sínu úr
Des Knaben Wunderhorn þar sem
segir frá því er heilagur Ántóníus
prédikar yfir fiskunum. Þátturinn
er í glettnislegum danstakti en þó
bregður fyrir nokkurri kald-
hæðni.(!!!)
3. kafli. Lágmarksskýring eftir
Mahler: Lýsing á hinum hræðilega
syndum spillta heimi og ömurlegu
mannlífi, einsog horft sé að utan
gegnum glugga inn í draugalegan
danssal, þar sem allt hlykkjast í
bylgjuhreyfingum, furðulegum mis-
hljómum og ýktum strengjatónum,
sem lýsa skelfingu, hatri, æði, hryll-
ingi. Mannlífið er svo afskræmt að
allt verður tilgangslaust. Spurning-
unum er aðeins svarað með efasemd-
um og það kveður við hræðilegt
skelfingaróp.
4. kafli. Prógrammið: Fjórði
þáttur er kyrrlátur söngur úr Des
Knaben Wunderhorn, sem sunginn
er af mezzósópranröddinni um
þrengingar jarðlífsins og ljósgeisla
vonarinnar sem Guð gefur með fyrir-
heiti um eilíft líf.
4. kafli. Þetta er yndislegasti
kaflinn. Lágmarksskýring eftir
Mahler: Hann fjallar um Frumljósið
(Urlicht). Hér er túlkuð hin barns-
lega trú, „ég er frá Guði og hverf
aftur til Guðs“, barnstrúin sem enn
geymir vonina og veitir blessunina
„Der liebe Gott wird mir ein Lichten
geben!“ Altsöngkonan (hún má þó
vera sópran) á að túlka barn í himna-
ríkissælu.
5. kafli. Prógrammið. I loka-
þættinum er efinn aftur til staðar
eins og heyrist í ofsafengnu ákalli
upphafsins. Lokaþátturinn dregur í
raun saman allar þær hugleiðingar
sem fram hafa komið. Vonin birtist
í kyrrlátum söng kórsins, er hann
fer með sálm Klopstocks, sem
Mahler bætir síðan við frá eigin
btjósti. Ég mun einungis deyja til
að lifa áfram. Verkinu lýkur á sigur-
vissum fagnaðarhljómi með lúðrum,
bjöllum og orgeli.(!!!)
5. kafli. Lágmarksskýring Mahl-
ers: Aftur kveða við í eyrum okkar
hina'r ógnvænlegu spurningar úr 1.
kafla. Þá heyrist rödd hrópandans
(í eyðimörkinni). Der grosse Appell.
Komið er að lokum alls lífs á jörð-
inni. Það er komið að hinni hryliilegu
stund heimsendis,. degi reiðinnar,
Þorsteinn Thorarensen
„Það er sorglegt að
fyrst þegar Upprisusin-
fónían er flutt hér á
landi, skuli hún ekki
einu sinni fá viðunandi
smáumfjöllun í afmælis-
efnisskrá.“
Dies Irae, Jörðin skelfur, lúðurinn
gellur, grafirnar opnast. Auferste-
hen — allar lífverur rísa upp stynj-
andi og skjögrandi, og allir jafnt
háir og lágir safnast inn í hina
miklu göngu, óttaslegnir, veinandi
og titrandi. Hræðileg óp hinna glöt-
uðu sálna um miskunn og fyrirgefn-
ingu og skelfing og hryllingur fer
sívaxandi,.þar til við verðum öll sem
vitskert. Og í dóminum þurrkast allt
út, eftir heimsendinn stendur jörðin
eftir algerlega auð og tóm, þá er
ekkert líf eftir, jafnvel dauðafuglinn
er dáinn. — En hvað fylgir svo á
eftir? skýring Mahlers er mjög óvenj-
uleg og heillandi. Það sem kemur á
eftir heimsendi er ástin!
Ég vona svo bara að menn dragi
sínar ályktanir af samanburðinum.
Auðvitað er pláss takmarkað í
lítilli efnisskrá, en það sem ég hef
hér rakið verður að teljast lágmarks-
skýring og tekur í samanburðinum
lítið meira pláss en innihaldslaus
lýsing prógrammsins. Þar að auki
er skýring prógrammsins einkum á
3. og 5. kaflanum hreinlega röng
og villandi. Það er sorglegt að fyrst
þegar Upprisusinfónían er flutt hér
á landi, skuli hún ekki einu sinni fá
viðunandi smáumfjöllun í afmælis-
efnisskrá. Úr þessu verður ef svo
má segja „Óskiljanleg upprisa" og
virðist mér það benda til þess að
höfundar efnisskrár textans séu
orðnir „eitthvað þreyttir", því að ég
fæ ekki betur séð en að þeir hafi
gleymt að setja sig inn í málið!
I sambandi við flutninginn á
Upprisusinfóníunni kemur mér óhjá-
kvæmilega í hug hið einstæða hlut-
verk Gilbert Kaplans, bókaútgef-
anda í Bandaríkjunum, sem hreifst
svo af þessu verki, að hann síðan
hefur helgað því líf sitt. Ég má því
til með að spyija: — Hefði ekki
verið hægt á þessari hátíðarstundu
að fá sjálfan meistara Kaplan hingað
til lands til að stjórna? Ef hann
hefði komið hingað, býst ég við
Sakarí okkar hefði af drengilegri
gleði gefið honum eftir pallinn „í
seinni hálfleik!" Vitað er að Kaplan
beinlínis „safnar" því að fá að
stjórna þessu verki í sem flestum
löndum og því er ég ekki viss um,
að hann hefði orðið of kostnaðar-
samur, heldur hefði hann tekið mið
af aðstæðum og þá hefði forustufólk
okkar ef til vill „hlustað líka á eftir
hlé“ á afmælishátíð hljómsveitarinn-
ar.
Höfundur er ritliöfundur og
bókaútgefandi.