Morgunblaðið - 01.12.1991, Qupperneq 21

‘Íí/BrSÍIMKaISð'’sMS'tjtiílUR 'l' DESEMBER11991
Orðtakasafn
Bókmenntir
SÍÐUR ULLARJ AKKI
JÓLAGJÖFIN HANS
verö 16.900 kr.
HANZ
KRINGLUN N I
Erlendur Jónsson
áhrif á tilurð orðtaksins. Svart var
illt — »illur og svartur«. Grátt
merkti ekki aðeins sama sem illt,
liturinn táknaði þar að auki svik
og undirferli: græska, grályndur,
Valgarður inn grái.
Stundum fara menn rangt með
orðtök vegna þess að þeir gera sér
ekki grein fyrir uppruna þeirra.
Dæmi þess er að heltast úr lest-
inni. »Líkingin er dregin af hesti,
sem verður haltur og getur ekki
fylgt lestinni,« segir Halldór Hall-
dórsson.
Orðtök eru alltaf að verða til.
Og enn sem fyrr eru þau sótt í
daglega lífið. Sumt kann að festa
rætur, annað kemur með duttlung-
um tískunnar og hverfur aftur með
sömu tísku. Virðist mér höfundur
íslenzks orðtakasafns ekki láta sér
titt um þess konar nýmæli.
Orðtakasafn er jafnnauðsynlegt
og orðabók. Því ber að fagna að
Halldór Halldórsson
rit þetta skuli gefið út eftir þörfum.
Auðvitað er þetta uppflettirit
fyrst og fremst. En það er líka
málfarslegur hugmyndabanki; að
fletta þvi og glugga í það getur
verið hin besta dægradvöl.
Halldór Halldórsson: ÍS-
LENZKT ORÐTAKASAFN. 3.
útg. 569 bls. Almenna bókafélag-
ið. Reykjavík, 1991.
íslenzkt orðtakasafn kom fyrst
út 1968-69. Þessi 3. útgáfa er auk-
in og endurskoðuð.
»1 þessari útgáfu er bætt við all-
mörgum orðtökum, sem ekki voru
í fyrri útgáfum. Þetta eru orðtök,
sem ég hefi rannsakað síðan 1.
útgáfa bókarinnar kom út,« segir
höfundur í formála.
Athygli vekur að höfundur skrif-
ar enn z og fylgir sömuleiðis eldri
greinarmerkjareglum. Varla er slik-
ur málfræðingur lengi að tileinka
sér breyttar stafsetningarreglur.
Tryggð hans við eldri hefð ber þá
að skilja sem yfirlýsta stefnu, ekki
svo?
íslenzkt orðtakasafn kom fyrst
út í tveim bindum. Nú hefur þeim
verið steypt saman í eitt. Letur-
breytingar til að aðgreina orðtökin
frá megintexta eru hér annars kon-
ar en í fyrstu útgáfu og er það til
bóta. Þá mátti ekki sjást feitt letur
i texta, tiskan bannaði það. Þess
háttar bann sýnist nú ekki gilda
lengur sem betur fer.
Rit þetta er nær óþijótandi
fræðabrunnur um islenskt mál.
Mörg minna orðtökin á lífsbaráttu
og hugsunarhátt þjóðarinnar fyrr á
tið. Sum eru þó vandskýrð. Ekki
voru menn t.d. farnir að veiða lax
á flugu þegar talað var um að koma
flugu í munn einhveijum i merking-
unni að ginna einhvern. Minnis-
stæðust eru orð Gunnars þegar
hann bað Sigmund, frænda sinn,
að láta Hallgerði ekki koma ann-
arri flugu í munn sér.
Að leggja sig í líma í merking-
unni að leggja sig allan fram — það
er auðskilið. En hver er þessi lími?
Limi merkir vöndur. Skyldleiki er
með orðunum Iim og lími. Lim hef-
ur verið skorið af tijám og bundið
í lima. Upphaflega var sagt að
leggjast undir líma og er það auð-
skildara. Síðan hefur orðtakið
breyst — sennilega fyrir áhrif frá
öðru orðtaki að Halldór Halldórsson
telur — en um leið fjarlægst upphaf-
lega merking.
Fleiri orðtök hafa tekið á sig við-
lika króka frá upprunanum svo sem
að vera á döfínni. Döf merkir aftur-
endi eða rass á dýri. Halldór Hall-
dórsson telur að líkingin sé dregin
af atferli hundaNsem sitja á rassin-
um en geta svo sprottið á fætur
jafnskjótt sem eitthvað gerist sem
kallar á athygli þeirra.
Orðtakið að bæta gráu ofan á
svart telur Halldór Halldórsson að
dregið sé af því að illa hafi þótt
fara á að bæta svarta flík með
grárri bót. Sist skal mælt á móti
þeirri skýringu. Hitt hefur mér oft
komið i hug að litir sem tákn fyrir
skapgerðareinkenni hafi haft óbein
Félag
harmoníku-
unnenda
heldur skemmtifund í Templarahöllinni við
Eiríksgötu í dag kl. 15.00.
Margir góðir harmoníkuleikarar koma fram.
Kaffi og kökur. Allir velkomnir.
Skemmtinefndin.

•$■
‘Þorvaídur QyCfason
fJfyffrœði,
oy tnmnmg
I. lstatid o(j ‘Eirópa
II. L ífskiór i fa&ncji
III. Atinnna ojj vcrðSótya
I iy. ‘Umfívcrfismál 0£ menrunjj
I ijnuium attum
HAGFRÆÐI, STJÓRNMÁL
OG MENNING
eftir Þorvald Gylfason
Ibókinni bregður Þorvaldur Gylfason birtu á
þjóðarbúskap Islendinga og vekur lesandann til
umhugsunar um ýmis alvarleg vandamál,
gömul og ný, sem við er að glíma á þeim vettvangi.
Sérstök áhersla er lögð á að greina þann
margþætta vanda, sem íslendingar standa frammi
fyrir nú, þegar Evrópuríkin eru óðum að renna
saman í eina öfluga markaðsheild. Færð eru rök að
því að öruggasta leiðin til að bæta hag fólksins í
landinu til frambúðar sé að gefa markaðsöflunum
lausari taum í hagkerfinu. Einnig er fjallað um
verðbólguvandann, atvinnumál, helstu rök með
og á móti veiðigjaldi, umhverfisvemd
og menningannál.
HIÐ ÍSLENZKA BÓKM ENNTAFÉLAG
SlÐUMOU 21 • PÖSTHÓLF8935 • 128 REVKJAVÍK • SlMI 9W79060
1816 1991

10NABÓK
Píanó & 9itar
Jóhanns G. Jóhannssonar
37 lög og textar
evw mtu/j
NOTUR FYRIR
PÍANÓ OG GÍTAR.
GEISLADISKUR FYLGIR
lanhssonat
o heirtð '«'knur

Litiö hefur veriö gert af því aö gefa út
nótnabækur meö islenskri dægur-
tonlist. Þar sem annars staöar er
Skifan í fararbroddi og gefur hér ut mjög
vandaða nótnabók fyrir pianó og gitar meö
gullkornum Jóhanns G. i frábærum utsetn-
ingum Þorsteins Jónssonar. Ekki spillir svo
fyrir aö meö bókinni fylgir geisladiskur meö
19 laganna leiknum á piano. Geisladisk-
urinn veröur einnig fóanlegur sér og vart er
hægt aö hugsa sér þægilegri „Dinner-
tonlist...