Lögberg-Heimskringla - 31.01.1963, Qupperneq 11

LÖGBERG-HEIMSKRINGLA, FIMMTUDAGINN 24. JANÚAR 1963
11
Prof. Haraldur Bessason:
ísland og Ameríka í fyrstu
órgöngum Lögbergs
Eins og greint er frá annars
staðar hér í blaðinu, átti sá
maður sæti í fyrstu ritstjórn-
arnefnd Lögbergs, sem á þeim
tímum mátti telja einn af rit-
færustu mönnum íslenzku
þjóðarinnar, en það var Einar
Hjörleifsson. Það hlaut því svo
að fara að hann setti nokkurn
svip á blaðið, enda reit hann
jafnan drjúgan hluta ritstjórn-
argreina auk ýmiss annars
efnis, sem hér yrði of langt
upp að telja.
í fyrstu blöðum fyrsta ár-
gangs má glöggt sjá, að Lög-
bergi var ekki þröngur stakk-
ur sniðinn varðandi efnisval,
heldur má með sanni segja, að
þar sé drepið á flest milli
himins og jarðar. Hér hafði
verið stofnað til sjálfstæðs rík-
is, sem hafði á sér engan hjá-
lendubrag. Það yrði löng skrá,
ef geta ætti alls þess, sem tek-
ið er til umræðu fyrstu árin.
Það dylst þó engum, sem
blaðar vandlega í þeim ár-
göngum, að tvennt var það,
sem einkum var efst á baugi.
Hið fyrra mætti nefna ísland
og Ameríku hið síðara trúmál.
Enda þótt torvelt sé að greina
milli þessara tveggja þátta,
mun ég eingöngu hafa þann
fyrr greinda í huga við samn-
ingu þessarar greinar.
Nútímamenn eiga vafalaust
erfitt með að gera sér í hugar-
lund, hvílíkur klofningur var
á milli austurs og vesturs, að
því er íslendinga varðaði, á
síðustu áratugum nítjándu
aldar, að minnsta kosti á yfir-
borðinu. Ef dæma á eftir blöð-
um austan hafs og vestan, má
jafnvel segja, að stundum hafi
jaðrað við fullkomna óvild.
Deilur voru harðaí og oft ó-
vægilegar, og hjá því atriði
verður ekki sneitt, hversu
fegnir sem menn vildu.
I fjórða tölublaði Lögbergs
1888 gætir fyrst togstreitunnar
yfir hafið, þar sem ræðir um
u m m æ 1 i Vestur-íslendings
(eða manns, sem dvalizt hafði
vestur liér um skeið) í íslands-
blöðum. Lögbergi farast svo
orð: „Þeim hefur heldur en
ekki orðið matur, blöðunum á
íslandi, úr þessum vesalings
N.N. (nafnbr. mín), þó magur
sé. Eftir að sunnlenzku blöðin
hafa tekið upp ósannindi hans
orð fyrir orð — eins og þau
segja hann hafa sagt þau —
kom nú Austri rneð þau hing-
að vestur til vor með síðasta
pósti. Ósannindi frá Ameríku
eiga ekki þröngt inngöngu „í
þau blöð, þó að ósannindin séu
stórskorin og blöðin lítil.“ í
næstu tölublöðum er sem frið-
samlegar horfi og mjög rætt
um það, hversu þeir íslending-
ar, sem þegar séu komnir vest-
ur, geti sem bezt búið í haginn
fyrir þá, sem fýsi að sigla í
kjölfarið. Nokkur þungi fylgir
þó þeirri áminningu til sveita-
stjórna á íslandi, „að þær
(sveitastjórnirnar) gerðu rétt-
ara í því að senda ekki hingað
heilsulaus gamalmenni og
munaðarlaust kvenfólk með
ungbörn, eins og átti sér stað
næstl. sumar“.
1 fjórtánda töiublaði fyrsta
árgangs er sem dragi upp ó-
friðarbliku á ritstjórnarsíðu
Lögbergs, enda sízt að undra.
Benedikt Gröndal skáld í
Reykjavík hafði þá nýlega rit-
að bækling, sem hann nefndi
„Um V e s t u r heimsferðir“
Gröndal lagðist mjög eindreg-
ið gegn vesturferðum, en í
ritlingi hans gætti meir öfga
en kaldrar skynsemi. Mátti og
búast við slíku úr þeirri átt.
Hér gefst ekki tóm til að rekja
efni ritlingsins, en mér þykir
þó hlýða að nefna eitt atriði,
sem olli eigi alllítilli ólgu hér
vestra, en það voru orsakirnar,
sem Gröndal taldi liggja til
þess, að Íslendingar leituðu úr
landi. Að hans áliti kom þar
einkum tvennt til: 1) „Með-
fæddur órói og flakknáttúra,
sem íslendingum hefur fylgt
frá fornöld11 og 2) „Trúleysi.
Þar sem þjófar og lygarar,
svikarar og meinsærismenn og
alls konar ódrengir, letingjar
og flakkarar eru eins margir
og hér á landi — þeir eru á-
kaflega margir að tiltölu við
hina — þar hlýtur trúarleysi
að eiga sér allviðunanlegan
stað. Þegar menn hafa misst
sjónar á öllu góðu og fögru, á
dugnaði, frelsi og sjálfstæði —
þá er allt á förum“. Lögberg
nefnir þessar orsakir ramm-
gröndalskar“, og mun slíkt
ekki fjarri sanni, og ennfrem-
ur segir svo í blaðinu: „Hér
getur Gröndal trútt um talað.
Hér er hann autoritet, heið-
ursmaðurinn. Hann er eins og
allir vita gagnkunnugur
manni, sem einu sinni á árun-
um sveik út peninga með því
að ljúga því, að hann væri orð-
inn katólskur (og líklega
vinna eið að trúarjátningu ka-
tólsku kirkjunnar) til þess að
geta flakkað suður um Belgíu
og Rínardalinn". Fleiri örvar
fær Gröndal, og eru þær allar
baneitraðar.
Heima á Islandi reit Jón
Ólafsson gegn ritlingum Grön-
dals um vesturferðir (þeir
urðu tveir, að ég hygg) og það
svo vendilega og kröftuglega,
að verðir laganna veifuðu
vendi sínum að ritdómaran-
um, fundu hann sekan og
gerðu honum að greiða sekt-
ir. Aðstandendur Lögbergs
voru þá ekki seinir á sér, held-
ur söfnuðu fé til hjálpar
vopnabróður sínum, Jóni Ól-
afssyni. Ekki er ég viss um,
að Lögberg hefði ftekið að sér
að ganga að nokkru fram fyrir
skjöldu í þessu máli, hefðu
ritstjórar þess verið þess
megnugir að sjá inn í fram-
tíðina og fá þá vitneskju, að
innan fárra ára myndi Jón
ólafsson takast á hendur rit-
stjórn Heimskringlu og verða
harðvítugur andstæðingur
Lögbergs, en svona geta örlög-
in stundum verið.
Benedikt Gröndal varð ekki
einn íslendinga til 'þess. að
skaprauna Lögbergsmönnum.
í fyrstu árgöngunum má sjá,
að Þjóðviljinn á ísafirði og
ísafold í Reykjavík létu ekki
sitt eftir liggja í umræðum
varðandi Vesturheimsferðir. í
þessu sambandi mætti ef til
vill einfalda hlutina nokkuð
og segja, að gegn Einari Hjör-
leifssyni hafi staðið þeir Björn
Jónsson ritstjóri ísafoldar og
aðstandendur Þjóðviljans,
þeir alþingismennirnir Skúli
Próf. Haraldur Bessason
Thoroddsen á ísafirði og séra
Sigurður Stefánsson í Vigur
við Isafjarðardjúp. Nokkuð
bryddir á misklíð í Lögbergi
22. ágúst 1888, en þar er grein-
arkorn eftir ritstj., sem nefn-
ist „Lygar lsafoldar.“ í Isa-
fold hafði því þá nýlega verið
haldið fram, að eftir skrifum
íslenzku blaðanna í Winnipeg
að dæma væru skólar í Vest-
urheimi ekki upp á marga
fiska og að kennsla í barna-
skólum í Kanada væri svo lé-
leg, að börn lærðu þar ekkert
nema „óknytti og alls konar
ósiði“. Um svipað leyti heldur
Þjóðviljinn því fram, að
danska stjórnin eigi drjúgan
þátt í útflutningunum af Is-
landi og sé í rauninni lang-
öflugasti „útflutningaagent-
inn“, en „Lögbergspiltarnir“ í
Winnipeg geti ekki þolað að
missa þann aðalagent. Svarið
frá ritstj. Lögbergs hljóðaði
svo: „Menn fara frá Islandi nú
fyrst og fremst af náttúrunn-
ar völdum, og margir fara
þaðan jafnframt vegna þess,
að þar gengur allt á tréfótum,
af því að hvert einasta opin-
bert mál er í ólagi, af því að
leiðtogar lýðsins standa í
rauninni alveg vitaráðalausir
og dettur ekki í hug nokkur
skapaður hlutur af viti, sem
að minnsta leyti geti bætt úr
vandræðunum og dregið
landslýðinn upp úr feninu,
sem hann er kominn ofan í“.
í fertugasta tölublaði fyrsta
árgangs birtist kvæðið „Til
íslendinga“ eftir S. J. Jóhann-
esson einn af útgefendum Lög-
bergs. 1 því kvæði er það ó-
tvírætt gefið í skyn, að Island
sé gjörsamlega heillum horfið,
en að „frækorn“ íslenzkrar
menningar muni aðeins „þró-
ast“ á frjóvgari stað, ef forsjá
og manndómur hlynna því að“.
1 öðrum árgangi Lögbergs
er mjög rætt um nýfluttan
fyrirlestur séra Jóns Bjarna-
sonar „Island að blása upp“ (í
eiginlegri og óeiginlegri merk-
ingu). Enda þótt sá fyrirlestur
væri um margt skynsamlega
saminn, urðu margir til að
andmæla honum á íslandi, m.
a. hinn frægi landfræðingur
Þorvaldur Thoroddsen og
Sæmundur Eyjólfsson. Víst er
um það, að mikill hefir upp-
blásturinn verið á íslandi á
þeim árum, sem hér um ræð-
ir, en þó varla eins stórkost-
legur og gefið var í skyn í
Seattle-blaðinu „Evening
Press“ þann 5. ágúst 1889, en
þar gat að líta eftirfarandi
fréttagrein: „Einmitt um þetta
leyti er verið að ræða þá fyr-
irætlun að flytja alla íbúa Is-
lands, sjö þúsund og fimm
hundruð sálir, og koma þeim
fyrir í byggilegustu pörtum í
Alaska. Sagt er, að margir
þeirra séu fúsir á að flytjast
þangað, sem loftslag er þægi-
legra eða jarðvegur að
minnsta kosti frjósamari. Þeir
hugsa sér ekki að flytja til
Oregon, þar sem allt yrði svo
ólíkt því, sem þeir hafa áður
vanizt“. Ekki var getið um
heimildarmann að þessari
fréttagrein.
Enn er að geta atriðis, sem
ekki er óskylt því, sem nú
hefir verið rætt um stund, og
dró ekki ómerkilegan dilk á
eftir sér. Þann 18. júlí 1888
birtist á ritstjórnarsíðu Lög-
bergs „Kvæði frá íslandi“.
Ekki vill ritstjórn blaðsins
birta nafn höfundar, en lætur
þess þó getið, að hann sé einn
af ágætustu gáfumönnum á
íslandi. Kvæðið, sem fjallar
um ísland, er alls ellefu vísur,
og hljóða þrjár hinar fyrstu
þannig:
Volaða land,
horsælu hérvistarslóðir,
húsgangsins trúfasta móðir,
volaða land.
Tröllriðna land,
spjallað og sprungið af eldi,
spéskorið Ránar af veldi,
tröllriðna land.
Hraunelda land,
hrákasmíð hrynjandi skánar,
hordregið örverpi Ránar,
hraunelda land.
Að minnsta kosti eitt blað
heima á Islandi bar það á rit-
stjórnarmenn Lögbergs, að
þeir hefðu sjálfir soðið kvæðið
saman vestur í Winnipeg.
Önnur blöð sýndust leggja
fullan trúnað á íslenzk heim-
kynni, og er dómur Isafoldar
allt annað en vægur um þess-
ar einstæðu ti'ltektir. Þar er
meðal annars eftirfarandi
klausa: „Eigi þessi for-
smán að vera gaman, þá
er það æði grátt gaman,
og það fengið í hendur
„málgagni", sem hefir það að
ætlunarverki að reyna að gera
hér landauðn, ef auðið væri.
En sé það alvara, þá lýsir það
frámunalegri vesalmennsku —
vægari orðum er eigi hægt um
það að fara. Hugsi höf. að búa
sér í haginn með því fyrir
vestan haf, ef hann kynni að
vilja „fljúga þangað til fylla“,
þegar „étið er hvað ætt er“
(síðari tilvitnun er í sjálft
kvæðið) hér, þá má hann eiga
það víst, að það verður
skammgóður vermir, því „leið-
ir verða langþurfamenn“, og
mannskepnur með þeim hugs-
unarhætti, er lýsir sér í níði
þessu, þrífast hvergi“. Máli
þessu lauk svo, að í Lögbergi
birtist yfirlýsing frá söku-
dólginum sjálfum, höfundi
kvæðisins, sem reyndist vera
enginn annar en þjóðskáldið
séra Matthías Jochumsson.
Upplýsti séra Matthías, að
kvæðið væri úr leikþætti ein-
um, sem hann hefði samið og
að ritstjórn Lögbers hefði ekki
haft heimild til að birta það.
Birting var þó ekki bönnuð, að
sögn ritstjómar.
Ég hefi nú gerzt alllangorð-
ur um deilur við heimaþjóð-
ina. Fróðlegt væri að vita,
hversu sanna mynd þær gefa
um almenna afstöðu Vestur-
og Austur-íslendinga, hvorra
til annarra, í öndverðu. Lík-
lega er erfitt að afla slíkrar
vitneskju, en þó hlýtur sá
grunur að vakna, að blöðin
gefi mjög ýkta mynd um fyrr
greinda afstöðu, og að ritdeil-
unum stóðu aðeins fáir menn
— menn, sem voru þekktir af
því að hafa dálítið gaman af
vopnaburði. Líklega hefir á-
standið að einhverju leyti ver-
ið líkt og á Sturlungaöld, þeg-
ar alþýða manna þráði meir
friðinn en höfðingjamir. Síður
Lögbergs bera því og sums
staðar vitni. Víða er að finna
fróðlegar og friðsamlegar
greinar og greindarleg bréf
leikmanna. Því skyldi og ekki
gleymt, að Vestur-íslendingar
áttu sér marga ótrauða tals-
menn heima á íslandi, m. a.
séra Matthías. Það væri og
mikil goðgá að halda því fram,
að Lögberg væri á móti ís-
landi. Það barðist fyrir því, að
bágstöddum löndum yrði
hjálpað heima og á síðum þess
er rætt um fjölda mörg mál,
sem íslandi mæltu að gagni
koma. Aðstandendur blaðsins
höfðu ekki misst sjónar á
menningarerfðum sínum, því
að þar er mjög rætt um ís-
lenzkukennslu vestra stofnun
íslenzks æðri skóla hér í landi,
ritun sögu Vestur-íslendinga
og margt fleira. Þó að stund-
um andaði köldu af yfirborð-
inu, var hjartahlýjan hið inn-
ra. Þetta kemur berlega í ljós
í Islandsminni, sem Jón Ólafs-
son flutti á fyrsta íslendinga-
deginum í Winnipeg 2. ágúst,
árið 1890, en þar fórust hon-
um meðal annars svo orð:
„Skilnaðurinn hefur elft en
ekki rýrt ástina til ættjarðar-
innar. Og sú er reynsla mín,
Framhald á bls. 12.