Dagur - 27.11.1999, Blaðsíða 17

Dagur - 27.11.1999, Blaðsíða 17
Xk^iirL LAUGARDAGUR 27. NÓVEMBER 1999 - 33 LIFIÐ I LANDINU Kári í jötunmóð eftir Guðna Th. Jóhannesson sagnfræðing kemur út á næstu dögum hjá Nýja bókafélaginu. Bókin er skrifuð gegn vilja sögu- hetjunnar, Kára Stef- ánssonar, enda hafnaði hann samvinnu við höf- undinn. Bókin er þó á engan hátt skrifuð til höfuðs Kára heldur er ætlað að gefa hlutlæga mynd af ÍE og for- sprakka þess. Hér er birtur kafli úr bókinni með góðfúsu leyfi höf- undar og útgefanda. (Millifyrirsagnir eru blaðsins.) Leiðinlegasti skólinn I þeirri þjóðfélagsgerjun, sem átti sér stað þegar „68-kynslóð- in" fór að láta að sér kveða, þótti mörgum nemum í Iæknisfræði kennslan stöðnuð. Þeim fannst hún fyrst og fremst stefna að því að búa til embættismenn fyrir heilbrigðisþjónustuna. Rann- sóknir voru vissulega af skorn- um skammti. Þó varð ýmissa breytinga vart. Undir lok sjö- unda áratugarins voru kennslu- hættir í læknadeild teknir til- gagngerrar endurskoðunar í læknadeild og prófum meðal annars fjölgað, svo kunnátta nemenda yrði könnuð með skemmra millibili. Á móti kom að margir stúdentar töldu of mikið lagt upp úr löngum og leiðinlegum staðreyndaþulum, auk próflestrar sí og æ. „Próf eru uppfinning andskotans," sagði Kári MR-ingum löngu síð- ar, og hafði komist á þá skoðun í læknadeildinni. I grein í riti læknanema vorið 1973 lýsti hann afdráttarlaust afstöðu sinni í þessum efnum: En ef við lítum nú á lækna- skóla eins og þann, sem drepið er á víð og dreif um Reykjavík, þá eru nemendur hans sífellt að búa sig undir próf. Þeir eru að búa sig undir að leysa sitt eigið vandamál þar sem prófið er og haga vinnu sinni eftir því. Þeir eru ekki að búa sig undir að leysa vandamál sjúklinga síðar meir. Og þegar þeir hefja starf að námi loknu miðast það ansi oft við það eitt að halda áfram að leysa sitt eigið vanda- mál en ekki sjúklinga. Þegar maður með kvef eða inflúensu leitar læknis hér í Reykjavík enda þeirra samskipti sjaldnast öðruvísi en sjúklingurinn hafi út úr honum krús af sýklalyfi sem hefur undantekningarlítið engin eða hverfandi áhrif á gang kvillans. Og þetta veit læknirinn, en hann veit jafn- framt að með því að gefa sjúk- Iingnum eitthvað að gleypa er hann búinn að Ieysa sinn vanda. Hann verður ekki ónáð- aður meir af þessu og heitir manna á meðal góður læknir. Hann gefur belgi, en vandi sjúkl/ngsins er jafn óleystur cftir sem áður og hefur jafnvel aukist. Kári í iötunmóð Hunsaði mætingarskyldu [...] Vorið 1973, um sama leyti og Kári Stefánsson skrifaði í blað læknanema, hófust miklar deilur milli hans og sumra læri- meistaranna, fyrst og fremst Margrétar Guðnadóttur. Aldar- fjórðungi síðar voru þær mörg- um enn í fersku minni. Svo bar til að verkleg kennsla í bakteríu- fræði var fram undan, í umsjá Arinbjarnar Kolbeinssonar, dós- ents í sýklafræði. I þessum kúrs var mætingarskylda en þannig hittist á að í fyrstu voru þeir Kári og Stefán Karlsson að kenna fyrsta árs nemum verklegt í lífeðlisfræði fyrir Jóhann Axels- son prófessor, föður Axels, bekkjarbróður þeirra í MR. I byrjun kennslunnar Iétu þeir því ekki sjá sig hjá Arinbirni. Stefán kom eitthvað, en ekki Kári. Hann mætti aldrei. Um vorið mun Kári hafa ákveðið að fresta prófi f námskeiðinu til hausts. Prófið var tvíþætt; annars vegar bakteríufræði Arinbjarnar og hins vegar veirufræði sem Mar- grét Guðnadóttir sá um. Hún var þá nýorðin prófessor í sýkla- fræði, hafði stundað framhalds- nám við Yale-háskóla á sjötta áratugnum og unnið að Til- raunastöð Háskólans að Keldum við rannsóknir á mæðiveiki og visnu í sauðfé. Þegar leið að haustprófinu tjáði Arinbjörn Margréti að Kári hefði ekki sótt verklega hlutann hjá honum. Margrét hefur þótt staðföst kona og einörð, jafnvel þrjósk, og henni líkaði ekki fjarvistirnar. Hún tilkynnti Kára að hann gæti ekki gengist undir próf fyrr en hann hefði Iokið verklega þætt- inum hjá Arinbirni. Þessu tók Kári afar illa, og þarna mættust stálin stinn. Auðvitað hefði Kári átt að mæta þegar honum var það vel kleift, en hann ákvað að sækja um undanþágu hjá deild- arráði. Haustið 1973 baðst hann leyfis að taka prófið þótt hann ætti ólokið verklegu skyldunni, enda sækti hann þann kúrs næst þegar hann yrði haldinn. Á hita- fundi í ráðinu staðfesti Jóhann Axelsson að Kári hefði verið við kennslu, þótt ekki hefði það ver- ið alla dagana. Ólafur Ólafsson, landlæknir, tók undir það í bréfi til ráðsins. Að Ioknum miklum umræðum var erindi Kára sam- þykkt, með því skilyrði að ein- kunn hans í námskeiðinu yrði ekki skráð fyrr en hann hefði lokið verklegri bakterfufræði. Samnemendur mótmæltu undanþágunni Sögunni var ekki lokið með þessu. Stjórn félags læknanema mótmælti undanþágunni og óskaði bókað á næsta fundi deildarráðs að fjarvistarástæður Kára væru „ekki nægjanlegar til að gefa það fordæmi sem í beiðni hans fólst". Fjarvera Kára og afstaða Margrétar komu til kasta Háskólaráðs. Þar sat Jó- hann Axelsson fyrir læknadeild og talaði máli síns manns. Hann mat Kára mikils og taldi hann mjög efnilegan námsmann. Seinna var haft eftir Jóhanni að þessi ár hefðu verið mæðusöm þvf hann hefði vart mátt bregða sér úr landi án þess að deildin reyndi að reka Kára! Það var orðum aukið, en lyktir urðu þær að í árslok 1973 - sagan segir á Þorláksmessu - tók Kári Stef- ánsson sérpróf í námskeiðinu. Stefán vin hans Karlsson grun- aði að það helði verið mun þyngra en hinir þurftu að seinna, „en er Iítið hreykinri af drægur og sækinn í að virða að þreyta, en Margrét Guðnadóttir nýtti rétt sinn til þess að prófa ekki nemanda, þar sem kastast hafði í kekki. Annar var fenginn til verksins. Rúmum aldarfjórð- ungi seinna sagði hún að þetta hefði verið í eina skipti á tæp- lega 40 ára kennaraferli sem nokkuð viðlfka gerðist, og fannst henni ásókn Kára Stefánssonar í undanþágur lítið hafa breyst með árunum, þótt Tölvunefnd og Vísindasiðanefnd stæðu þá andspænis honum í stað Iækna- deildar. því vegna þess að til þess að dúxa á þessu prófi þarftu að vera reiðubúinn til að eyða óendan- legum tíma í mjög ófrjóa og leið- inlega úttekt á staðreyndum sem eru hvort eð er til reiðu í upp- flettibókum." Og Kári lét skrá eftir sér að lærimeistararnir hefðu verið vonlausir, í besta falli „hálfgerð idjót". Hann var ekkert að skafa utan af því: „Þetta hljómar illa, en það er satt." Jóhann Axelsson, Davíð Davíðsson og einhverjir örfáir aðrir voru þó undanskildir. „Efégman réttþá var ég dúxá embættisprófi,"sagðiKárieinhverju sinni, „en er lítið hreykinn afþví vegna þess að til þess að dúxa á þessu prófi þarftu að vera reiðubúinn til að eyða óendanlegum tima i mjög ófrjóa og leiðinlega úttekt á staðreyndum sem eru hvort eð er til reiðu í uppflettibókum." Og Kári lét skrá eftir sér að lærimeistararnir hefðu verið vonlausir, íbesta falli „hálfgerð idjót". Fékk aftur undanþágu Leið svo að lokum Iæknanáms- ins. Fyrir embættisprófið á síð- asta ári var öllum nemum skylt að taka verklegt námskeið í handlæknisfræði og lyflæknis- fræði, einn mánuð á sjúkrahúsi í hvoru fagi. Seinni kúrsinn sótti Kári ekki. Aftur fékk hann und- anþágu, í þetta sinn á þeirri for- sendu að hann hefði unnið á spítala sumarið áður. En hvort tveggja gilti um fleiri, að menn hefðu unnið á spítala og vildu fegnir losna við námskeiðið. Embættisprófið var umsvifamik- ið og erfitt, og þrautin þyngri að lesa fyrir það. Mörgum bekkjar- félögum Kára mislíkaði að hann kom sér aftur hjá því að stunda verklegt nám svo hann gæti set- ið heima og kúrað, að því er þeim fannst. Yfirlegan skil- aði sínu þótt enginn nái háu prófi á Iestri einum saman. Fag- ið lá vel fyrir Kára og hann þótti ætíð mjög fljótur að tileinka sér námsefnið. Hann fékk 8,5 í ein- kunn og dúxaði, ásamt þremur öðrum, Stefáni Karlssyni, Jó- hanni Tómassyni og Gizuri Gottskálkssyni. Síðar virtist Kári gorta af árangrinum og gera lítið úr þessu liði öllu saman. „Ef ég man rétt þá var ég dúx á emb- ætlisprófi," sagði hann löngu Storkandi greind Kára Má segja Kára til varnar að hann hafi haft efni á að gorta og gagnrýna? Hann varð jú í hópi efstu manna á prófi og margt hefði örugglega mátt betur fara í kennslu við læknadeildina. Jó- hann Axelsson hefur sagt að Kári Stefánsson búi yfir „stork- andi greind" og ráði því ekki að hann sé gáfaðri en gengur og gerist. Ólafur Ólafsson, sem hafði liðsinnt Kára í baráttunni við að fá undanþágu, sagði líka undarlegt - þótt það væri af allt öðru tilefni - hve gáfumenn gætu verið erfiðir til skapsins: Einkennileg þessi árátta hæfi- leikamanna til að vera óþolandi. Ég þekki menn í læknastétt sem búa yfir frábærum hæfileikum en eru fullkomlega óþolandi í framkomu. Ég get umgengist þá en það geta fáir aðrir. - Er Kári Stefánsson þessi manngerð? Ætli hann nálgist það ekki á vissum stundum. En hann er frábær maður að mörgu leyti. - En stundum óþolandi? Skapgerð Kára réð örugglega allnokkru um þá úlfúð sem hljóp í deilurnar um gagna- grunnsáform hans árið 1998. Hann er ekki mannasættir og getur þótt drambsamur, sér- vettugi reglur sem eru honum ekki að skapi. Þetta sást vel á námsárunum. Staðfestar sögur úr læknadeild koma að ein- hverju gagni við útskýringar á átökum seinni ára, ekki síður en deilur um siðfræði vfsindarann- sókna, persónuvernd og dulkóð- un. Það er satt, hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Síðasta undanþágan Síðasta undanþágan á námsferli Kára Stefánssonar var sýnu stærst og mikilvægust, í það minnsta frá hans sjónarhóli. Sumarið 1977 var hann að ljúka kandídatsári við Landakotsspít- ala og á taugadeild Landspítal- ans. Sjúklingur, sem Kári sinnti þar, sagði síðar að sér hefði líkað ágætlega við hann; Iækna- kandídatinn hefði verið „ljúflega hranalegur". En hugurinn stóð til frekara náms. Fyrst heilluðu geðlækningar mest en síðan varð taugalæknisfræði fyrir val- inu. Kári sótti um vist við nokkra læknaskóla í Bandaríkj- unum og vonaðist til að halda utan ári síðar. Gunnar Guð- mundsson, sem þá var yfirlæknir taugalækningadeildar Landspít- alans, mun hafa haft milligöngu um að kynna Kára fyrir Barry Arnasyni sem var yfir þeirri deild við háskólann í Chicago. Hann var af vestur-íslenskum ættum, „mikill eldhugi, góður vísindamaður og kraftmikill ein- staklingur", að sögn Kára. Og Barry Arnason bauð honum að hefja nám strax um haustið. Böggull fylgdi skammrifi. Fyrr um árið höfðu verið sett lög í Bandaríkjunum sem gerðu út- lendingum mun erfiðara en áður að sækja framhaldsnám í lækn- ingum, með þungum inntöku- prófum og öðru. Þau tækju að fullu gildi næsta ár en þeir, sem hæfu nám fyrir það, slyppu fyrir horn. Kári þurfti samt sem áður að fá vegabréfsáritun til þess að komast til framhaldsnámsins í Chicago. Hana fengi hann ekki nema hann hefði almennt Iækn- ingaleyfi upp á vasann, og það fengi hann ekki nema hann hefði lokið kandídatsárinu og lögbundinni Iæknisþjónustu í héraði. Hún var til þriggja mán- aða eða langt fram á haust. En Kári þurfti að halda til Chicago í júlí, ætti hann að eiga þess kost að losna undan kvöðum nýju Iaganna. Hvað var til ráða? Kári sótti um undanþágu. Fyrir kom að fólk losnaði undan þeirri „herskyldu" sem héraðsþjónustan var, en þá einkum mæður ungra barna eða Iæknakandídatar sem voru veikir eða gátu af einhverj- um öðrum brýnum orsökum ekki farið út á land í þrjá mánuði. Mátti færa rök fyrir því að Kári félli í þann hóp? I bréfi til land- læknis benti hann á vanda sinn og sagði: „Ef landlæknir sér í gegnum fingur við mig og mælir með því að ég fái lækningaleyfi án þess að standa í héraði, væri mér ljúft að heita þvf að gera það að loknu sérnámi." Með fylgdi heitið, undirritað í votta viðurvist. Kára var veitt almennt lækninga- leyfi 10. júní 1977, þótt hann hefði ekki fullnægt öllum skilyrð- um til þess. Hvort ráðamenn heil- brigðismála hugsuðu sér að standa fast á því að Kári efndi það einhvern tímann skal ósagt látið. En hann hélt utan og heitið stendur enn.

x

Dagur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagur
https://timarit.is/publication/251

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.