Dagblaðið Vísir - DV - 27.08.1983, Síða 7

DV. LAUGARDAGUR 27. AGUST1983.
7
ALLT SEM l»l
VII.IIIII VITAUN
ST.IÖItMltAVIS
Stjömur, stjömur, stjömur. Þegar
orðið stjarna er sagt eða skrifað er
allsendis óvist að flestir hugsi um hnött
á himinhvolfinu. Jafnlíklegt er að upp í
hugann komi mynd af Marilyn Monroe
eöa Robert Redford.
William Goldman, þekktur handrita-
höfundur, hefur nýveriö gefið út bók
sem nefnist Adventures in the screen
trade. Bandaríska kvikmyndatímarit-
ið American film birti í nýlegu tölu-
blaði glefsur úr bókinni undir titlinum
„Allt sem þig hefur alltaf langað til að
vita um stjömur...”. Goldman veltir
fyrir sér í greininni einu og öðru um
hlutverk og eðli kvikmyndastjam-
anna. Goldman er vel kunnugur í kvik-
myndaheiminum enda afkastamikill
handritahöfundur. Meðal afreka hans
á því sviði má nefna handrit að Butch
Cassidy and the Sundance kid, A
Bridge too far, All the president’s men.
Það er því vel þess virði aö athuga
hvað Goldman hefur til málanna að
leggja. Fer hér á eftir lausleg endur-
sögn.
Hvernig urðu kvik-
myndastjörnurnar til?
I árdaga kvikmyndanna áleit enginn
að þær væra eitthvað varanlegt.
Flestir bjuggust við því að þær væra
bóla sem spryngi einhvem daginn,
svona rétt eins og húlahoppið. Kvik-
myndaframleiðendur reyndu því að
gera eins margar myndir og hægt var
á skömmum tíma, meö litlum tilkostn-
aði og án tillits til gæða. Flestir sviðs-
leikarar fyrirlitu kvikmyndir. Er hart
var í ári létu þeir þó til leiðast og léku í
einni mynd, en eingöngu peninganna
vegna. Þeir vildu fyrir alla muni ekki
öðlast frægð fyrir kvikmyndaleik —
það gat skemmt fyrir á öðrum vett-
vangi.
Og raunar var það ekkert sældarlíf
sem þeim var boðið upp á. Þegar þeir
vora ekki í upptökum voru þeir settir í
þau störf sem laus vora. Sópuöu gólfiö,
smíðuðu leikmynd og fleira.
Það þótti reginhneyksli er ungur
leikari mætti til vinnu og tilkynnti að
hann væri ráðinn til að leika og sinnti
engu öðra.
Og ' þessu sambandi má ekki
gleyma því að myndir gengu oft og tíð-
um ekki nema einn dag í hverju bíói.
Því var erfitt fyrir áhorfendur að
muna eftir andlitum þeirra -og aldrei
vora nöfn leikara skráð á filmuna eins
og nú tíðkast.
Stúdíóin reyndu að koma í veg fyrir
aö þeir leikarar sem þeir höfðu í þjón-
ustu sinni yrðu frægir. Um 1910 var
frægasta leikkona Bandaríkjanna ekki
þekkt undir eigin nafni heldur sem
Biograf stúlkan eftir fyrirtækinu sem
hún vann hjá. Biograf fyrirtækiö neit-
aði að gefa upp nafn hennar. Astæðan
var vitaskuld sú að fyrirtækin óttuðust
aö um leiö og leikaramir sköpuðu sér
nafn gætu þeir krafist hærri launa.
Fyrsta stjarnan:
Florence Lawrence
En þegar samningur stúlkunnar viö
Biograf rann út vora keppinautar
Biograf nógu sniðugir til aö bjóða
stúlkunni, Florence Lawrence, góðan
samning og hún sneri baki við Biograf.
Biograf hafði fyllstu ástæöu til að
hafa áhyggjur af þessari þróun mála.
Þeir höfðu fyllilega rétt fyrir sér í því
aö um leiö og áhorfendur þekktu leik-
arana varð að borga þeim hærra kaup.
1912: Lawrence er hæstlaunaði
kvikmyndastarfsmaðurinn með 250
dollara á viku.
1913: Mary Pickford gerir samning
um 500 dollara laun á viku.
1914: Pickfordtvöfaldarlaunsín.
1915: Pickford nælir í nýjan samn-
ing: 2000 dollara á viku í laun.
1916: Charlie Chaplin semur um 10
þúsund dollara vikulaun og fær 150
þúsund dollara fyrir það eitt að skrifa
undir samninginn.
1919: Fatty Arbuckle er fyrsta
stjaman til að fá milljón dollara í árs-
laun. Að minnsta kosti.
Barlómur stúdíóa
1 hvert skipti sem kvikmynda-
heimurinn er í öldudal kveina stúdíóin
yfir því að laun kvikmyndastjarnanna
séu að setja allt á hausinn. Burton-
hjónin voru syndaselimir á sjöunda
áratugnum og nú eru aðrir teknir við.
En það skyldi enginn hneykslast á
kvikmyndastjörnum fyrir að krefjast
hárra fjárhæða fyrir leik í myndum.
Leikaramir vita vel að stúdíóin reyna
að hirða hvern eyri ágóðans af
leikurunum. Og menn eru ekki stjöm-
ur að eilífu.
Það er vonlaust að segja til um
hverjir era tíu aðalkvikmyndastjöm-
umar á hverjum tíma. Quigley útgáfu-
fyrirtækiö hefur í 50 ár gert skoðana-
kannanir meöal bíóeigenda um hvaða
stjömur trekki best. Þær kannanir eru
líklega skásti mælikvarðinn sem til
er. Og samkvæmt þeim fylgist það
ekki nándar nærri alltaf að hátt kaup
og vinsældir.
Tíu vinsælustu
stjörnurnar:
Lítum á könnun Quigleys árið 1981.
Samkvæmt könnuninni trekktu þessi
mest:
1. BurtReynolds
2. Clint Eastwood
3. DudleyMoore
4. DollyParton
5. JaneFonda
6. HarrisonFord
7. AianAlda
8. BoDerek
9. Goldie Hawn
10. BillMurray
Það er einkar athyglisvert að bera
þetta saman við könnun Quigleys árið
1976,5árumfyrr:
Þá leit listinn svona út:
1. Robert Redford
2. Jack Nicholson
3. Dustin Hoffman
4. Clint Eastwood
5. MelBrooks
6. BurtReynolds
7. AlPacino
8. TatumO’Neal
9. WoodyAIlen
10. Charles Bronson
Sem sagt: aðeins tveir era á báðum
listunum, ’76 og ’81, þeir Eastwood og
Reynolds. Jafnframt er það athyglis-
vert að ’76 er aöeins 1 kona á listanum
en ’81 eraþær4.
1971 leit listinn svona út:
1. JohnWayne
2. Clint Eastwood
3. Paul Newman
4. SteveMcQueen
5. Georege C. Scott
6. Dustin Hoffman
7. WalterMathau
8. AliMcGraw
9. SeanConnery
10. LeeMarvin
Aðeins Clint Eastwood er á öllum
þremur listunum og hann og Dustin
Hoffman era þeir einu sem era ’71 og
’76. Aðeins ein kona er eins og sjá má á
listanum 71. Fallvalt er veraldar-
gengi.
Hvernig verða leikarar
að stjörnum?
Undantekningalaust vegna mistaka.
Og yfirleitt era það stórstjömur sem
gera mistök og litlar stjömur fæðast.
Marlon Brando, Steve McQueen og
Warren Beatty fúlsuðu allir við hlut-
verki í Butch Cassidy and the
Sundance kid, og þar með fékk Robert
Redford tækifæri sem hann gat ekki
klúðrað. Ef einhver hinna hefði þegið
hlutverkið er hætt við að Redford hefði
áfram verið eins og honum var lýst þá:
„Enn einn ljóshærður Kalifomíu-
strákur — ef maður hendir spýtu í
Malibu er eins víst að maöur hitti 6
svoleiðis gæja í hausinn í einu.”
Ef Albert Finney hefði þegiö aðal-
hlutverkiö í Lawrence of Arabia hefði
Peter O’Toole aldrei orðið þekktur.
Kirk Douglas f úlsaði við hlutverki í Cat
BaUou og Lee Marvin varö f rægur.
1 nýlegri ævisögu Montgomery Clift
kemur fram að meö stuttu miUibUi
hafnaöi hann hlutverki sem WUUam
Holden lék í Sunset Boulevard, James
Dean hlutverkinu í East of Eden,
Paul Newman hlutverkinu í Somebody
up there likes me og Marlon Brando
hlutverkinu í On the Waterfront.
Þessir menn slógu alUr í gegn í þessum
myndum. Hvað hefði gerst ef CUft
hefði tekið þessum tUboðum?
Það er erfitt að segja en eitt er víst
að leikarar verða stórstjörnur ef þeir
leika stórt hlutverk í framúrskarandi
vinsæUi mynd. Ef þeir era ekki svo
heppnir að vera á réttum stað á réttum
tíma.þá...
Auðæfi
Eitt skdur að kvikmyndastjörnur
nútimans og forvera þeirra: Þær era
nú moldríkar.
Ekki svo aö skilja aö Clark Gable
hafi liöiö skort, en samt var hlutskipti
þeirra ólíkt verra. Fram yfir 1950 voru
leikarar á samningi með föst laun.
Þaö var ekki fyrr en 1952 sem þetta
breyttist. Það var umboðsmaöur
James Stewart sem var snjall og
samdi um það fyrir hönd leikarans aö
hann tæki tiltölulega lág föst laun fyrir
leik í myndinni en fengi ákveðið hlut-
faU af tekjum. Stúdíóið var Ula statt
fjárhagslega og tók tdboðinu fegins
hendi. En kvikmyndin sem um var að
ræða: Bend of the river reyndist mun
vinsæUi en nokkum óraði fyrir. Hún
•var næstbest sótta mynd ársins.
Stewart var orðinn moldríkur. Nú fá
stjörnur eins og Jack Nicholson miUj-
ónir dollara í laun. Fyrir One flew over
the cuckoo’s nest fékk Nicholson um 10
mUljónir doUara. Dustin Hoffman fékk
svipað fyrir Kramer gegn Kramer.
Það myndi engin stjarna leika eins
og hinn mUdi karakterleikari Robert
Duvall lék í The Great Santini.
Við skulum líta á eitt atriði í þeirri
mynd, atriöi sem engin raunveraleg
stjama tæki að sér.
Duvall leikur Bull Meechum, hetju
úr hemum, rúmlega fimmtuga að
aldri.
BuU og elsti sonur hans leika einn á
móti einum í kröfuknattleik, kona hans
og þrjú börn horfa á. Faðirinn hefur
aUtaf unnið í öUum íþróttakeppnum
innan f jölskyldunnar hvort heldur sem
er í skák, homabolta, dómínó eða
körfubolta. Hinir fjölskyldumeöUmirn-
ir halda því aUir með stráknum. Þeir
leika um stund og þaö er ljóst frá upp-
hafi að strákurinn hefur í fuUu tré viö
karUnn. Spennan magnast og staðan er
allt í einu orðin 9—9, eitt stig í sigur.
Karlinn segir aö næsta karfa ráöi úr-
slitum. Hann dripplar upp en strákur-
inn stelur af honum knettinum. Bull
hangir á honum og reynir að stöðva
hann ólöglega, en strákur rífur sig
lausan og hittir í körfuna. Fjölskyldan
hleypur til stráksins og aUir óska
honum tU hamingju með að hafa
sigraö karlinn í fyrsta skipti. Litla
dóttir hans segir við pabba sinn: „Þú
spilaðir vel, pabbi”. Hann öskrar þá á
hana: „DraUaðu þér í burtu annars
lem ég hverja freknu af andUtinu á
þér.” Stelpan hleypur grátandi í burtu.
Bull segir leiknum ekki vera lokiö,
sigur vinnist aöerns ef annar kemst
tveimur körfum yfir, þvert ofan í það
sem hann sagði áður.
Strákur er á báðum áttum en móðir
hans hleypur tU fööurins og ætlar að
tala hann tU. Bull hótar að berja hana,
hendir boltanum í hana og hún flýr
ásamt börnunum.
Faöir og sonur standa nú augUti tU
auglitis. Strákurinn þverneitar að
spila meira og BuU kaUar hann
mömmustrák. Hann tekur boltann og
lemur honum í höfuöiö á stráknum:
, ,Farðu nú að gráta, mömmustrákur. ”
Strákurinn labbar af stað inn í húsið.
BuU heldur áfram að niðurlægja hann,
lemur boltanum í höfuð hans og lætur
glósur fjúka á borð við: ,,Einn„tveir,
þrír, gráttu” og „þú ert uppáhalds-
stelpanmín.”
Strákurinn ver sig ekki um stund. En
svarar svo: „Uppáhaldsstelpan þín
sigraði þig, höfðingi.”
Robert Duvall leikur þessa senu frá-
bærlega vel. Og sýnir og sannar að
hann er fyrst og fremst skapgerðar-
leikari. Því það ætti hver handritshöf-
undur aö vita að engin stjarna myndi
leika þetta hlutverk.
Af hverju? TU þess eru tvær ástæð-
ur. Hann er í fyrsta lagi hinn sigraði og
i öðra lagi hagar hann sér frámuna-
lega iUa og tekur ósigurinn óstinnt upp.
Stórstjörnurnar vilja ekki leika svona
hlutverk. Þær breyttu ef til viU ekki
handritinu; en færu fram á nokkrar
breytingar sem myndu breyta viðhorf-
inu tU persónunnar og gera hana já-
kvæðari.
Stjaman færi ekki fram á að Bull léti
það ógert að berja boltanum í
höfuð stráksins. En stjaman heimtaði
vafalaust að bætt yrði inn senu þar
sem persónan yrði gerö jákvæðari.
Senan gæti orðið eitthvaö á þessa leið:
Duvall kemur inn í eldhúsiö eftir
leikinn og fær sér te. Kona hans er úti í
horni.
DuvaU: Þetta var svei mér góður
leikur hjá stráknum, vinnur mig bara
sisvona, ha? Hann verður íþrótta-
stjama í skólanum meö þessu áfram-
haldi.
(Kona hans svarar engu, horfir út um
gluggann)
Er eitthvað að?
Kona BuUs: O, Bobby. Eg hef svo
miklar áhyggjur af stráknum, hann er
svo innhverfur. Hann læsir allt inni og
er hræddur við að tjá sig. Það er mikil
manneskja í honum, læst inni, og ég er
hrædd um aö hann geti aldrei sýnt
neinar tUfinningar, reiði eða eitthvað.
Duvall: Gamla kúgunin, ha?
Konan: Ég efast um að hann losni
nokkurn tímann við þetta.
DuvaU: Heldurðu að ég ríki um of
yfir honum?
Konan: Nei, þú ert fullkominn faðir.
DuvaU: Auðvitað, þú veist aö hann
hefur aldrei misst stjóm á skapi sínu
þegar ég á í hlut.
Konan: Og mun aldrei gera.
Duvall: (löng þögn, segir síðan með
áherslu)
Ég veit það ekki... einhvern tímann
hlýtur það aö gerast (lætur teboUann
frá sér, kiappar konunni á bossann og
ferút).
Eftir aö stjaman hefur bætt þessu
við má láta BuU berja strákinn að vild.
•Vegna þess að þegar þessari viðbót
hefur verið bætt við er leikarinn ennþá
sami góði strákurinn og áhorfendur
þekkja úr viðtölunum og rabbþáttun-
umísjónvarpinu.
Ekki ein einasta stórstjarna fæst tU
að leika raunverulega skíthæla. Ein-
hverjum kann að detta í hug að Brando
og Pacino hafi leikiö mafíósa í Guð-
föðurnum. En þær manngerðir voru
„sætir” mafíósar sem berjast við enn
spUltari löggur og verri mafíósa. Það
fengist engin stjarna til að leika
mafíósa eins og þeir era í raun og veru.
Slik hlutverk falla í skaut karakterleik-
uram eða ungum mönnum/konum á
uppleið.
Handritshöfundar eiga erfitt verk
fyrir höndum þegar þeir eiga að skapa
persónur sem stórstjörnur eiga að
leika. Eitt sem þeir verða að hafa í
huga er að stjörnumar eigi nógu marg-
ar biaðsíður í handritinu. Og þær verða
að koma á sjónarsviðið snemma í
handritinu. Elizabeth Taylor las oftast
nær aðeins þær setningar sem hún átti
að segja og vei þeim sem lét fyrstu 15
blaðsíðurnar Uöa án þess aö stjarnan
kæmi fyrir.
Og stjömurnar vilja ekki þurfa að
bera uppi plottið. Einhver annar verð-
ur að gefa þær upplýsingar sem þarf til
að myndin veröi skUjanleg. Stjama
þarf ekki að spyrja. Stjörnumar kæra
' sig kollóttar um fallega myndatöku af
landslagi þar sem andlit þeirra sjást
ekki. Það sem þeim er kærast er að fá
að eiga nokkur góð atriði í myndinni.
Meira að segja era f jölmörg dæmi þess
að stjömurnar heimti að heUu setn-
ingamar verði gefnar sínum karakter.
Bara af því að þær era góðar.
Stjaman fær aldrei nógu mikið..