Dagblaðið Vísir - DV - 24.03.1984, Qupperneq 22

22
HIMINN OG JÖRÐ XII
DV. LAUGARDAGUR 24. MARS1984.
Hefur þú séö „stjörnuhrap”? Því
svipar einna helst til áramótaflugelds
sem er á leið upp í loft, nema hvaö
ljósiö er hvítara og rákin er mun hærra
á lofti og stefnir oft niöur til jarðar í
staö þess sem við sjáum á gamlaárs-
kvöldi. Og menn mega vita aö þama
hrapar ekki stjarna (fjarlæg sól eöa
nálæg reikistjarna). Um er að ræöa
lítinn berg- eöa málmmola sem glóir í
lofthjúpi jarðar og leggur aftur af
honum glóandi gasslæöu. Þetta er loft-
steinn; lausagrjót og annaö rusl sem
er á sveimi í geimnum innan sólkerf-
isins.
Mjög algengir
Mikiö af loftsteinum ná inn aö loft-
hjúpi jaröar. Magnið má mæla í
tonnum á sólarhring. Mest af þeim eru
svo smáir molar að þeir bráöna alveg
upp viö núningshitann sem veröur viö
loftmótstöðuna. Yfirleitt sér enginn til
daufra ljósrákanna. Nokkur hundruö
steinar eöa svo mynda svo ljóssterka
rák aö menn taka eftir henni á
sólarhring hverjum. Ef steinn er
stærri en mannshnefi nær hann alla
leiö til jarðar án þess aö „brenna” upp.
Af þeim falla tveir af hverjum þremur
steinum í hafið og týnast aö eilífu en
aðrir grafast í jörðu eöa splundrast aö
meira eöa minna leyti á þurru landi.
Aö meöaltali finnast svo 18 loftsteinar
á ári. Mjög fáir þeirra eru stórir. A
söfnum eru þó til loftsteinar sem vega
milli 50 og 100 tonn. Vitaö er aö miklu
þyngri steinar hafa falliö á jöröina,
rétt eins og tungliö. En vegna mikillar
jarövirkni og rofs og veðrunar eru
mjög fá ör til eftir loftsteina. Eitt hiö
þekktasta er rúmlega 1 km breiður
gígur í Arizona í Bandaríkjunum og er
hann myndaður viö fall tugþúsunda
tonna steins fyrir nokkrum tug-
þúsundumára.
Helsti fundarstaöur loftsteina er
Suðurskautslandið. Þar bera jöklar
grjót af stóru yfirborði íssins út til
jaðrana og má finna margan loft-
steininn innan um annað grjót á þeim
slóöum.
Þrír flokkar og hár aldur
Loftsteinar eru mjög forvitnileg
rannsóknarefni. Aldur þeirra má t.d.
ráða af hlutfalli geislavirkra efna í
þeim. Þegar steinarnir kristölluöust
innihéldu þeir ákv. magn af kalíum^O
samsætum. Þær klofna meö tímanum
og mynda efniö argon-40. En í
steinunum var líka ákv. magn af
argon-39 sem ekki getur klofnaö.
Mælingar á magni Ar40 og Ar39 gefa
aldurinn til kynna. Virðast flestir loft-
steinar vera um 4,0—4,6 milljaröa ára
gamlir eöa jafngamlir tunglinu,
jöröinni og myndun sólkerfisins. Meö
öðrum mælingum er svo unnt aö finna
hve lengi loftsteinn hefur verið á
sveimi, óvarinn fyrir geislun, í
geimnum; eða meö öörum orðum:
Hvenær splundraöist hluturinn, sem
loftsteinninn er úr, eða hvenær varð
hann til (ef hann er ekki hluti af stærra
fyrirbæri)? Athuganir á neon-21 benda
tii aö mjög margir bergmolar, sem
falla til jarðar, hafi veriö 60 milljón ár
á sveimi, en til eru aldurstölur upp í
milljarða ára.
Gróf flokkun loftsteina er þannig:
1. 5,7% fundinna mola eru úr
málmum, aðallega jámi og nikkeli.
2. 1,5% fundinna mola eru úr mjög
málmríku bergi.
3. 92,8% fundinna mola eru úr berg-
tegundum og er þeim aftur skipt í sex
undirflokka (þ.e. algengustu bergmol-
unum, svonefndum kondrítum).
öumir loftstemar veroa eftir # slóð halastjarna.
smástirni hafi splundrast í sólkerfinu
— sumir segja heil tungl eða plánetur
— og sé þar komin skýringin á loft-
steinum er bera merki mikilla ham-
fara. Litrófsathuganir á smástirnum
sýna að mörg hver hafa líka sam-
setningu og loftsteinar.
Loks má ætla að sumt af „ruslinu”
eftir sköpun sólkerfisins hafi dreifst
um geiminn í nánd við pláneturnar.
Það gæti skýrt loftsteinaregniö sem
dundi á þeim og tunglum þeirra
skömmu eftir að hnettirnir þéttust,
sbr. gígana á tunglinu okkar. Molar
gætu enn veriö aö falla inn að jöröu
eftir aö hafa dvalið lengi í geimnum
meöan þyngdartog fjarlægra hnatta
gat hægt á eöa komið í veg fyrir fall inn
að jöröu.
Ekki er vitað til þess meö vissu aö
loftsteinn hafi náð til jarðar á Islandi,
en telja má víst að það hafi gerst oftar
en einu sinni. Reyndar eru til frásagnir
í annálum sem líkjast lýsingu sjónar-
votta af loftsteinafalli. En vonlaust er
að reyna að finna brot, ef einhver eru.
Hafið andvara á ykkur, lesendur
góðir!
Undarleg tiiviljun
Margar kenningar eru á lofti um
risastóra loftsteina sem eiga að hafa
falliö á jöröu og breytt gangi
jarösögunnar. Allt eru þetta hugar-
buröir sem eru algjörlega ósannaöir,
en auövitað ekki óhugsandi atvik;
reyndar haria líkleg þegar þess er gætt
að jarðsagan spannar yfir rúma 4
milljarða ára. A hinn bóginn eru til
margar frásagnir af faUi loftsteina og
fundi þeirra, sannar og réttar. Til
dæmis féU 350 gramma loftsteinn
gegnum þak á húsi I Wethersfield í
Connecticut-ríki í Bandaríkjunum fyrir
11 árum. Ekki væri þaö í frásögur
færandi hér og nú ef sami atburður
hefði ekki orðið 8. nóvember 1982,
aöeins 2,5 kilómetra frá hinu húsinu.
Fjölskyldan sat viö sjónvarpið og
heyrði dynk og brothljóð. I ljós kom að
nærrí 3 kg loftsteinn haföi faríö í
gegnum þakiö og loftið, skoppaö utan í
vegg og loks lent í stól og velt honum.
Steinninn reyndist vera kondríti og
hafði hann sprungið í nokkra mola á
lofti, en ekki tókst að finna fleiri brot.
Þrátt fyrir aö svona nokkuö geti
gerst er óþarfi að vera var um sig.
Þaö er ekki vandans vert!
Til lesandans
Meö þessari grein lýkur greinaflokki
undir heitinu „Himinn og jörð”.
Pistlamir eru orðnir 12 og hafa birst
meö nokkum veginn hálfsmánaðar
mUUbiU síöan í september sl. Greina-
efnin voru aöallega sótt í jaröfræði og
stjömufræöi en annir gáfu ekki svig-
rúm til aö vanda mjög til greinanna.
Vonandi komst efnið þó tU skila.
Lesendum þakka ég samfylgdina og
ég leyfi mér aö lofa því að hverfa ekki
alveg af síöum DV án þess aö skU-
greina þaö nánar.
Dæmigerður loftsteinn.
þeirra. Fundist hafa flóknar kolefna-
keöjur í molunum, jafnvel kjarna-
sýrur, líkar þeim sem eru í lífverum
jaröar. Af þessu má draga þá ályktun
aö lífrænt efni hafi myndast viö upphaf
sólkerfisms og nái aö verða til viö
haröneskjulegar aðstæður. Ekki er
vitaö hvort innihald loftstema hafi átt
hlutverki aö gegna þegar Uf kviknaöi
snemma í jarösögunni. Sumir vísmda-
menn hafa þó viðrað þá skoðun aö
meginhlutamir í lífefnakeöjuna séu
beinUnis aöfluttir í stað þess aö efna-
Glæsileg mynd ef hægt væri að ná henni! Loftsteinn „brennur upp" i gufuhvolfinu ofan við stórborg.
Margir þar niðri sjá „stjörnuhrap ".
Nikkelinnihald jámsteinanna er frá
6% tU 16% og einkennast þeir af sér-
kennilegu netmynstri sem stafar af
vexti sérstakra kristaUa. Af málm-
blöndunni má ráöa hve hratt steinarnir
kóhiuðu viö myndun og er talan 15°C á
hverjum mUljón árum algeng. TU aö
kólna svo hægt hljóta steinarnir aö
vera brot úr stóru fyrirbæri. Margir
telja jámsteinana vera brot úr kjarna
sundraðs smástimis eöa a.m.k. efni í
kjarna tungla eöa pláneta og er einmitt
taliö aö kjarni jarðar sé úr jám/nikkel
blöndu.
Molar úr máhnríku bergi era
aöaUega af tveimur gerðum. Onnur
innUieldur stóra græna óUvínkristaUa
(svipaða og eru í basalti) í jám/nikkel
blöndu. Tegundin er oft talin vera brot
úr möttU himinhnattar, nálægt
kjarnanum. A móti er bent aö við þann
þrýsting sem þar ríkir geti kristaUar á
borð viö ólivínhlunkana ekki veriö til.
Hin tegundin inniheldur pýroxenkrist-
alla, tætta í sundur, og telst vera
mynduö við gíf urlega sprengingu.
Merkilegt grjót
Bergmolarnir eru úr kísUsteindum
og kolefnissteindum, en ekki í sömu
hlutföllum og jarögrjót. Hluti þeirra
hefur orðiö fyrir miklum hita- og
þrýstmgsáhrifum. Kannski eru það
leifar einhvers himintungls eins og
margir járnmolanna. En stærsti
Þetta er loftsteinninn sem lenti á
húsinu i Wethersfiled, 1982.
hlutinn hefur ekki breyst síöan bergið
storknaöi — þaö era svonefndir
kondrítar. Kondrítum er skipt í undir-
flokka eftir innri byggingu og vatns-
og kolefnisinnUialdi. Vatnið getur náö
um 20 massaprósentum, en kolefnið 5.
Auk þess er fjöldi snefilefna í
steinunum. Myndunarhitastig loft-
steinanna er á bUinu 600—950 gráður
við lágan þrýsting. Viröist koma til
greina að telja mikiö af mylsnunni
hafa þést úr geimskýinu er fóstraði
sólina, líkt og jöröin, nema hvaö
stærðargráðan er allt önnur. Þá hljóta
líka margir loftsteinar aö eiga sér
annan uppruna en sprengibrotin áður-
nefndu. Þeir eru einfaldlega leifar eftir
fæðingu sólkerfisins.
Einna áhugaverðasta staöreynd um
kondríta er lífrænt efnainnihald
hvörf og „samsuöa” hafi myndað hana
úr efnunum í frumjörðinni.
Hvaðan koma þeir?
Þótt loftsteinar komi af himnum
ofan er margt á huldu um uppruna
þeirra. Helst koma þrjár skýringar til
greina.
Halastjörnur eru 1—10 km breiðir
„snjóboltar”, úr frosnum loft-
tegundum, vatni, bergmolum, geim-
ryki og fleiru. Þær eru sjálfar ættaöar
úr smástirnabelti sem er utan við ystu
gasplánetuna (Plútó) og er þetta belti
frábrugðiö innra smástirnabeltinu
(milli Mars og Júpíters) að því leyti að
innra beltiö er úr bergmolum og smá-
tunglum. Þegar halastjörnukjarnar
eru dregnir inn í innri hluta sólkerf-
isins (t.d. vegna togs pláneta) hitna
þeir og halinn veröur til úr
uppgufunargasi og dusti. Margir
stærri molar fljóta með. Vitaö er aö
sporbraut jaröar um sólu sker hala-
stjörnubrautir og má því ætla að sumir
loftsteinar séu korn og molar sem
veröa fyrir æöandi jöröinni.
Sjálf smástirnin úr innra smástirna-
beltinu geta ef til vill af sér einn og
annan loftstein. Vitaö er að sum smá-
stirni hafa aflagaða braut sem fær þau
til aö koma nærri plánetum eða öörum
smástirnum. Arekstrar og þyngdartog
pláneta geta séö tii þess að alls konar
mylsna berst inn í lofthjúp jaröar.
Miklar líkur eru á því aö einhver stór
HIMNESKT
RUSL
Umsjón:
Ari Trausti
Guðmundsson