Þjóðviljinn - 01.11.1958, Blaðsíða 6

Þjóðviljinn - 01.11.1958, Blaðsíða 6
— ÞJÓÐVILJINN — Laugardagur 1. nóvember 1958 ÞlÓÐVIUINN ÚtBefandl: Sameiningarflokkur albýðu — Sösialistaí!okku,rinn. — Ritstjórar: Maénús Kjartansson (áb.), Sigurður Guðmundsson. —' Préttaritstjóri: Jóii' Bjarnason. — Blaðamenn: Ásmundur Sisurjónsson, Guðmundur Vigfússon, ívar K. Jónsson, Magnús Torft Ólafsson, Sigurjón Jóhannsson, Sigurður V. Priðbiófsson. — Auglýsingastjóri: Guðgeir Magnússon. — Ritstjórn, af- greiðsla, auglýsingar, prentsmiðja: Skólavörðustíg 19. — Sími: 17-500 (5 línur). — Áskriftarverð kr. 30 á mán. í Reykjavík og nágrenni; kr. 27 ann- arsstaðar. — Lausasöluveró' kr. 2.00. — Prentsmiðja Þjóðviljans. Lærdómsrík tíðindi ¥»egar sérfræðingar frá Efna- ¦* hagssamvinnustofnun Evr- ópu komu hingað í vor til að Jsynna sér aðstæður til fram- ]eiðslu á þungu vatni og kom- ust að þeirri niðurstöðu að skilyrði væru harla góð, varð up"pi fótur og fit hér á landi. M. a. birti Alþýðublaðið inni- legan hugsjónaleiðara um mál- ið 4. maí og komst svo að orði: F|raumar skáldanna voru 5?*^ ekki ævintýralegar hug- -sýnir. Þeir kunna að breytast í stórkostlegan veruleika á næstu árum. Og þá mun koma í Ijós að ísland er miklu byggi- legra en nokkurn hefur órað fyrir hingað til. Tækni nútím- ans mun gera framtíð þess undri líkasta . . Hún mun valda næstu kaflaskilum í fs- landssögunni." í»að dylst ekkí að hér er mælt *• af heilum hug; aðstandend- ur Alþýðublaðsins virðast hafa trúað því í einlægni að fjár- magn frá , Efnahagssamvinnu- stofnun Evrópu og þá fyrst og fremst Bretum myndi í einu vetfangi breyta djörfustu draumum íslenzkra skálda _í veruleika — afsakið: stórkost- legan- veruleika og undri líkast- an — og valda kaflaskiptum í íslandssögunni, þannig að sagn- fræðingar framtíðarinnar myndu tala um tímabilin fyrir og eftir þungt vatn. Þessi um- mæli mættu verða sígilt dæmi þess hversu lítið hinir „vest- rænu lýðræðissinnar" á fslandi skilja í starfsemi auðfélaga, að þeir eru fangar síns eigin á- róðurs, að þeir eru eins og börn sem hafa mjög takmark- aða þekkingu á því sem er að gerast í kringum þá. Og á sömu lund voru viðbrögð Tímans og Morgunblaðsins; ' það síðar- nefnda var það raunsæjast að það gleymdi ekki að beina þakklæti sínu á réttar brautir: „Hér sannast enn hvílíka þýð- ingu náin ' samvinna við aðrar lýðræðisþjóðir hefur fyrir okk- ur íslend.inga." Hinn „stórkost- legi veruleiki" skyldi þó altént ' notaður til að styðja hernáms- stefnuna! , l^ótt skrifað væri í íslenzk *• blöð af þvílíkum barna- skap hafa þó hinir raunsærri peningamenn í flokkum þeirra væntanlega gert sér grein fyrir því, að áformin um þunga- vatnsverksmiðju þyrfti að byggja á venjulegum viðskipta- grundvelli. Því aðeins hefði EfnahagssamVinnustofnun Ev- rópu áhuga á því að hefja hér framleiðslu á þungu vatni að það væri hagkvæmt fyrir þær þjóðir sem að þeim fram- kvæmdum standa. Væri fram- kvæmdin svo líka hagkvæm; íslendingum, var fengin raun- hæf forsenda fyrir samningum, þar sem við legðum fram ork- una úr hverum og fossum og íslenzkt vinnuafl, en hinir er- lendu aðilar legðu fram fjár- magn og keyptu framleiðslu- vörurnar. Slík viðskipti eru al- geng og eru grundvölluð á raunsæju mati allra aðila, en það mat áttu íslendingar raun- ar eftir í þessu máli. IT'n nú er komið í Ijós að til- ~ boðið um þungavatnsverk- smiðju fól ekki í sér neina á- ætlun um slík raunsæ við- skipti. Þaðan af síður reynd- ist Efnahagssamvinnustofnunin álfadrottning sem í einu vet- fangi brejHlii eevJntýraleguim hugsýnum skldanna í stórkost- legan veruleika. Bretar og fylgiþjóðir þeirra höfðu ekkert slíkt í huga; heldur vildu þær fá sjálfsákvörðunarrétt okkar, sjálfjlj iathiaína,|relsí okkar í kaupbæti — og það var raun- ar aðalatriði viðskiptanna frá þeirra hálfu. Til þess að fá þungavatnsverksmiðju áttum við að hætta við að stækka landhelgina og leyfa Bretum að halda áfram að ræna auðlindir okkar; við áttum að selja frum- burðarrétt okkar, frelsið, sjálf- stæðið. hina andlegu reisn. Er- lendir peningamenn vildu fá að ákveða ákvarðanir okkar og at- hafnir í krafti fjármagns síns. 17róðlegt verður að sjá hvérn- " ig „vinir vestræns lýðræð- is" bregðast við þessum tíð- indum, bæði hinir raunsæju peningamenn sem héldu að hér væri um venjuleg viðskipti að ræða og hinir barnalegu draumóramenn Alþýðublaðsins sem héldu að kraftaverk væri að gerast. Draga þeir einhvern lærdóm af þessum atburðum, skilja þeir nú betur þann heim sem við lifum í, eða kjósa þeir enn að lifa í heimi blekking- anna og halda áfram að reyna að blekkja aðra? Ef ráðamenn borgaraflokkarína vildu læra af reynslunni og gætu það, hlytu þeir nú að taka alla stefnu sína til gaumgæfilegrar endurskoðunar. Á fáum mán- uðum hefur okkur birzt í skýru og réttu Ijósi eðli hernámsins, gildi Atlanzhafsbandalagsins og tilgangurinn með Efnahagssam- vinnustofnun Evrópu. Það hef- ur sannazt að aðeins með sjálf- stæðri og hiklausri stefnu ná- um við árangri; en allt það kerfi „vestrænnar samvinnu" sem við höfum verið flæktir í torveldar okkur eðlilega og óhjákvæmilega þróun. Við þurfum sannarlega að sýna það á fleiri sviðum en landhelgis- málinu að við erum ekki falir. Rícalivallfll' Q fícQKílF&sUr ^* haft ^™**1 m a« skoða stóra hvali í krók luödiivdiui d. ii»dmi0g kring Þess vegna ^ framfakssamir menn gert nobkað, að þvá að undanförnu að sýna þessi stærstu spendýr jarðaiinnar gegn hæfilegu gjaldí. Médí er einn af þessura hvölum, langreiður,, sem nefnist Jónas, vsa(ntanle,ga eftir spáinanninum forna. Hann er 20 metra lþngur. — Er mýndin tekih áf honum í Kaupmannahöfn, en áður hafði hann verið sýndur um allan heim í 6 ár s^mfle.vtt. Væri ekki ráð að bjóða honum til fslands lílaa? Ritstjórl: Arni Böðvarsson. ÍSLENZK Tl NC \ i l 35. þattur I 33. þætti voru birt nokk- ur orð úr góðu orðasafni sem Halldór Pétursson hafði sent okkur. I>ó að hann hafi tekið á lista sinn e'ingöngu orð sem ekki er að finna í orðabók Sigfúsar Blöndals, þá er einn- ig fengur að fá upplýsingar um orð sem eru í þeirri bók, einkum ef það eru upplýsingar um aðra merkingu orða en þar eru, eða frekari upplýs- ingar um útbreiðslu þeirra. Snúum okkur þá að lista Halldórs: „Hræormur. Sár sem menn fengu á * höku og m}"g illt var að græða". Um þetta orð eru fleiri heimi'dir í seðla- safni Orðabókar Háskólans, og eru þær einnig af Austur- landi. Væri fróðlegt að fregna af þvi, ef einhver kannast við frekari útbreiðslu þess eða hefði eitthvað fram að færa sem skýrt gæti myndun þess. Sumir heimildarmenn taka f ram að þetta muni vera sama og hringormur, en það eru einhvers konar útbrot, sem ég veit annars ekki frekar deili á. En af því orði er einnig til myndin hringurormur og er það raunar óvenjuleg samsetning orðs. Anr^ars er algengt að orðið ei^i við sníkjudýr í fiski, einkum stórgerðum þorski, og hefur sú trú verið á að mfvrm fái hringorm í húðina, ef þeim verður á að láta ofan í sig hringorm úr fiski. Þá er orðið ruddiin<^s?egur, „karlmannlegur maðnr, ó- heflaður í fasi og héttum. (Fl.iótsdalshérað.)" Tlm þetta orð hefur Orðabók F^skólans ekki heimildir, en hins vegar er alþekkt orðið rudtli (um mann), sem er þessu skylt. Lýsingarorðið „ruddungsleg- ur" er dregið af nafnorðinu eins og þeir kalla það, með- IJnov. 1958 „ruddungur", sem heimildir eru ekki heldui? til um, það ég veit. Þetta er sama orð- myndun og þegar „rubbungs- legur" er dregið af „rubbung- ur", sem merkir; mann mikinn fyrir sér. Merking Jóns Thor- oddsens í orðinu rubbungs'eg- ur er sem næst þin sama og í ríkisrobbi, enþað er heldur niðrandi orð um auðugan mann. íEg sé nú, að þetta orð ríkisróbbi er ekki heldur til í orðabók Sigfúsar, en mér er þetta eðlilegt mál. Væri gam- an að vita hvort fleiri kann- ast ekki við það. „Gompast. Þetta gompaðist upp úr mér óvart. (Borgar- firði eystra.)" Eg kannast. við þetta orð, og fyrir mér er merking tilgreindrar setningar svipuð og „þetta dat.t óvart upp úr mér, mér varð það ó- vart að orði". Þótt betta sé allalgengt orð, hefur Orðabók Háskólans ekki heimild um það, og ekki heMur Sigfús Blöndal. „LódiIIa. Heiti á ám sem voru þungar á sér osr rákust illa. (Héraði.)" Um bstta hef- ur órðabókin ekki heldur aðra heimiM. „Hargaralegt. Haft um lin-' spunnið band, ljótt og gróft, jafnvel um slátur sem hnoð-' azt hafði of hart uno í. — (Borgarfirði og Héraði.)" Þet.t.a orð er ekki he'dur í seð'afiafni Orðabókar Háskól- ans, og mér er ekki kunnugt um neitt orð sem það gæti verið beinlínis leitt af. Fleiri orð eru á lista Hall- dórs, en við látum þau kýrr liggja að sinni. Skal nú vikið að öðru efni. Ýmsir menn hafa verið haldn- ir þeirri stefnu að „leiðrétta",, ferð örnefna frá því sem="er venja meðal þeirra er rriés'e' nota orðið. Þá breyta íoíMíí1^ fjallsheitinu SkygghiraT- ;íí Skyggnar vegna þess að^ víð- urkennd ritmálsfleirtalár;; af orðum eins og „skygghir""'er „skyggnar", en ekki endihgin ,,-irar". Það þykir ekki hæfi- legt að rita t. d. „læknirar" né „hellrar", heldur „læknár" og „hellar". — Af sömu ^fftí* stæðu breyta menn bæjar-- nafninu Húsar í Hús, því' að : fleírtala hvorugkynsorðsins „hús" er „hús", ekki „húsar";d breyta fjallsnafninu Núps^i" fellsfjall í Núpsfell, þo «ð enginn sem til þekkir taki sér nokkurn tíma þvílíkt orð í munn. F^eirtalan með stofnlægu r-i af orðum eins og „tíellir" „hellir" er engan veginri ný- tilkomin, því að húri: %efur tíðkazt í" íslenzku máli *síðan fyrir siðaskipti, osr örriefna- myndir eins og „Húsár" 'eru enn eldri; þarf ekki að minna á annað en bæjarnafnið '¦- Eið- ¦ ar, sem engum dettur'í hug ' að breyta í ESð(i) (hvorug- kvn fleirtölu), þó að svo ætti að vera, ef önnur hliðstæð nöfn eru meðb"rdluð svo"^6--" Um orð eins og „Núpsfells- f.iall" er það eðHleg þróun að fjallið sé fvrst kennt við bæ- inn Núp, eða nún einhvern í fjallinu, ef vill. Síðan færist nafn fjaPsins yfir á bæirin og hann heitir Núpsfell, en þá er í málkennd manna eðlilegast að halda áfram að heita fjall- ið eftir bænum og greina hvort tveggja í sundu¥;«tneð því að nefna fjallið „Núps- fellsfjall." — Móti þessu munu súmir vilja færa að það sé ótækt að leyfa þessá þróun, því að næsta skref gæti eins orðið það bærinn fengi heitið „Núpsfellsfjall", og þannig mundi nafnabreytingin ganga koll af kolli, svo að alltaf bættist við liðina. Á slíku er þó engin hættá, því að -þá væru nöfnin orðin of löng til þess að málkenndin leyfði þeim inngöngu. Látum nú þættinum lokið í þetta sirin.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.