Þjóðviljinn - 29.04.1975, Blaðsíða 9

Þjóðviljinn - 29.04.1975, Blaðsíða 9
Þriðjudagur 29. apríl 1975. ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 9 Kafli úr ræðu j Magnúsar Kjartanssonar viö 3. umræöu um járnblendi- verksmiðju á þingi % tiltölulega fáum áral.ugum stokkið úr miðaldamyrkri inn i ntítímann. Við höfum lent i marg- háttuðum erfiðleikum á þessu tfmabili, við höfum beðið marga ósigra, við höfum fengið að kenna á þvl að víst áttu efasemdirnar um getu okkar við ærin rök að styðjast. En sigrar okkar hata venOmiklu meiri: ég dreg raun- ar i efa að í heiminum finnist nokkurt þjóðfélag sem á jafn skömmum tfma hefur náð jafn miklum árangri á sviði félags- mála, efnahagsmála og atvinnu- mála. Kerfi einkafram- taksins er hrunið Þessi þróun hefur hins vegar orðið öll önnur en menn imynduðu sér i upphafi þessarar aldar. Þá var vaxandi borgarstétt burðarás framfaranna, menn trUöu á framtak einstaklingsins, héldu að hagkerfi kapitalismans gæti leyst vandamál islendinga, tryggt vax- andi öryggi: framfarir og sjálf- stæði. Þessi borgarastétt var þá öflugt framfaraafl i þjóðfélaginu, hiln treysti á getu okkar, hún hafnaöi þeirri kenningu að við værum of fáir, fátækir og smáir til þess að ráða atvinnumálum okkar sjálfir. En hið kapitaliska kerfi reyndist þess ekki megnugt að ná þeim markmiðum sem að var stefnt þegar á reyndi. Þvi ollu ekki aðeins innri veilur kerfisins heldur og hitt að það gat ekki á neinum forsendum hentað hinu smáa Islenska þjóðfélagi. Hér gat ekki orðið um að ræða þá sam- þjöppun á auði, þau stóru einka- fyrirtæki sem eru burðarásar kapltallsks hagkerfis. Kerfi einkaframtaksins hrundi ger- samlega I heimskreppunni miklu á fjóröa áratug þessarar aldar, og það hefur aldrei beðið þess bætur. Síðan hafa almannavaldið, riki, sveitarfélög, samvinnuhreyfing og hliðstæð samtök tekið forust- una I sívaxandi mæli. NU er svo komiö að riki, sveitarfélög og samvinnuhreyfing eiga um 60% alira framleiðslufjármuna I land- inu, öll stærstu fyrirtæki landsins hafa veriö þjóðnýtt. Og einkakapítalistarnir, hinir margrómuðu frjálsu framtaks- menn, hafa rfkisvaldið að eilifum bakhjali, koma hlaupandi til stóru mömmu hvenær sem á bjátar: ég hef áður kallað þetta kerfi pilsfaldakapitalisma. Einmitt nU lifum við tímabil þeg- ar ríkisstjórn og alþingi sinna þvi einu að færa til fjármuni til þess að bjarga einkaframtakinu, bjarga hverjum skussa og fjár- glæframanni á kostnað almennra lifskjara og samneyslu i landinu. Á siðustu fjórum áratugum hef- ur það orðið augljóst mál að þau markmið sem að var stefnt i sjálfstæðisbaráttunni verða að- eins tryggð l'yrir tilstilli almanna- valdsins, með sameiginlegu átaki þjóðarheildarinnar, með sivax- andi rikisrekstri, bæjarrekstri og samvinnurekstri. Þetta eru for- sendur efnahagslegs sjálfstæðis á tslandi.og þróunin mun óhjákvæmilega þoka okkur til si- vaxandi félagshyggju, til sósialisma i samræmi við islenskar aðstæður, ef við förum sjálfir að ráða. „Meiri.og stór- felldari þjóönýting en nokkru sinni fyrr" Það eru einmitt þesar staöreyndir sem valda því að inn- an þess flokks sem kennir sig við sjálfstæði hefur orðið mikil hug- arfarsbreyting á undanförnum áratugum. Forráðamenn flokks- ins hafa gert sér það ljóst i æ ríkara mæli að hugmyndir þeirra um þjóðfélag einkakapítalisma geta ekki ræst, ef islendingar ráða málum sinum sjálfir. Þvi hefur sú hugmynd leitað æ fastar á þá að láta erlent auðvald taka að sér þau verkefni sem Islenskir einkakapitalistar geta ekki risið undir. Verslunarráðið, Morgun- blaðið og fleiri vildu að tsland gengi i Efnahagsbandalag Evrópu þegar 1960. Albræðslan i Straumsvik átti að vera upphaf að þeirri þróun að erlent auðvald yrði burðarásinn i framtiðarat- vinnuþróun á tslandi; 20 hliðstæð fyrirtæki áttu að rísa á næstunni sagði Eyjólfur Konráð Jónsson. Þessi viðhorf eru til marks um það að ráðamenn Sjálfstæðis- flokksins voru reiöubUnir til þess aö fórna sjálfstæði íslands fyrir pólitlskar kreddur sinar, hug- myndir þeirra um hagkerfi einkagróðans skipuðu miklu hærri sess en efnahagslegt fullveldi landsins. Þessi viðhorf eru greinilega óbreytt enn. Ragn- hildur Helgadóttir lýsti yfir þvi i ræðu sinni að með ákvæðunum um- meirihlutaeign ríkisins i fyrirhugaðri kisiljárnverksmiðju væri stefnt að meiri og stór- felldari þjóðnýtingu á tslandi en nokkru sinni fyrr og að sá þáttur frumvarpsins væri þjtíðhættuleg- ur. Gunnar Thoroddsen sat hér þögull, sá sér hvorki fært að svara mér né öðrum — og viður- kenndi með þögn sinni sjónarmið Ragnhildar Helgadóttur, þótt hann sé samkvæmt ummælum hennar sjálfur I hópi hinna „þjóð- hættulegu" manna sem flutningsmaður frumvarpsins. Hann hef ur áður verið þjóðhættu- legur maður I sambandi við her- námið og snarsnUist síðan. Slikt er hægt að endurtaka: það verður hverjum að list sem hann leikur. Frekar einstak- Ijingar en ríkiö Ragnhildur Helga^ttir sagði I ræðu sinni að ef Is4endingar þyrftu endilega að eiga élnhvern hlut I fyrirtækinu, þá vildi hún heldur að það yrðu einstaklingar en rfkið, og rfkið ætti þá að hjálpa einstaklingunum til þess að eign- astþennan hlut. Hér kemur fram bónbjargarsjónarmið einkafram- taksins islenska: það skortir alla getu en vill fá rikið til þess að hjálpa sér til þess að komast yfir eignir, vill fá að nota f jármuni al- mennings. Þetta hefur áður gerst hér á íslandi. Þegar islendingar komu upp áburðarverksmiðju fékk ríkið lán hjá Alþjóðabankan- um, en láninu fylgdu þau ósæmi- legu skilyrði að áburðarverk- smiðjan mætti ekki vera rikis- fyrirtæki, hún yrði að vera hluta- félag. Þá var tjaslað upp á hið getulausa einkaframtak, því voru afhentar tvær miljónir króna svo að það gæti eignast hlutabréf að nafninu til. Einkaframtakið lagði hins vegar ekkert fram i raun, enga fjármuni, engar athafnir; allt var unnið með almannafé. Siðan ætluðu þessir hluthafar að heimta að svokallaður eignar- hlutur þeirra i fyrirtækinu ykist sem hlutfall af sivaxandi einka- fjármunamyndun þess. Þetta varðþvilíkthneyksli og gekk svo I berhögg við siðgæðisvitund landsmanna að samþykkt var hér á þingi að losa áburðarverk- smiðjuna við hina svokölluðu einkahluthafa. Svo mikil var kaldhæði örlaganna að það verk- efni lenti á Ingólfi Jónssyni. Efnahagslegt lýðræði Ragnhildur Helgadóttir sagði aö sU regla um meirihlutaaðild rikisins sem ég mótaoi á sinum tima væri hættuleg vegna þess að I henni fælist stórfelldari þjóðnýt- ing en nokkru sinni fyrr: hér væri verið að festa I sessi rikis- kapitalisma. Þetta má til sanns vegarfæra. Hin mikla samfélags- lega eign á atvinnufyrirtækjum á Isl. er rikiskapitalismi, vegna þess að hin félagslega eign hefur ekki enn öðlast félagslegt inntak I vitund meirihluta þjóöarinnar. A þessu stigi er rikiskapitalismi mikilvægur vegna þess að hann er eina leiðin til þess að tryggja sjálfstæði tslands á sviði efna- hagsmála og atvinnumála: einkaframtakið skorti áður getu og nú hefur það ekki einusinni vilja. Hins vegar er rikis- kapitalismi ekkert markmið i mlnum huga; hann kemur fyrir litið ef ekki er hægt að gæða hann lýðræðisl. inntaki. Samfél.- leg eign A atvinnutækjunum á að- eins að vera áfangi á þeirri braut að hver einstaklingur fái sivax- andi efnahagsleg völd, að komið sé á þvi kerfi að verkafólkið sjálft ráði yfir þeim fyrirtækjum sem það starfar við, ekki aðeins i orði heldur og í verki, að það ráði yfir þeim arði sem það skapar með vinnu sinni. Einmitt i þessu dæmi hefur orðið alger stöðnun i flest- um þeim rikjum sem kenna sig við sósialisma: þau hafa komiö á rlkiskapitalisma en hafna raun- verulegu lýðræði. fcg aðhyllist ekki slíka stefnu: ég tel að þær hugmyndir sem nú eru uppi, m.a. I verkalýðshreyfingu Vestur- Evrópu, um raunverulegt efna- hagslegt lýðræði, séu eitthvert merkilegasta verkefni sem nú er að unnið á sviði félagsmála i heiminum. Og ég tel að eðli og hefð hins Islenska þjóðfélags sé slik að við séum flestum öðrum þjóðfélögum betur til þess fallnir að tryggja sllkum hugmyndum framgang. Vatnaskilin í íslenskri þjóðmálabaráttu Ég hef fjölyrt svo mjög um þessi atriði vegna þess að hér tel ég vera vatnaskilin I islenskri þjóömálabaráttu um þessar mundir. Forsenda þess að við getum haldið áfram að takast á um hagkerfi og stjórnarfar og aðra þætti félagsmála á frjálsan hátt er að ákvörðunarvaldið sé i höndum okkar sjálfra, að okkar eigin reynsla og lýðræðislegar ákvarðanir skeri Ur að valdið i at- vinnumálum sé islenskt. Ef valdið yfir fyrirtækjunum, þeim sem mest fjármagn er bundið i, færist I hendur Utlendinga erum viö að svipta okkur frelsi til lýð- ræðislegra ákvarðana á sviði efnahagsmála. Verkmenn takast þá ekki lengur á við Islenska at- vinnurekendur, sem þrátt fyrir allt eiga rætur sinar i þessu þjóð- félagi, heldur verða hin erlendu fyrirtæki ófreskjur sem stjórnað er af mönnum Uti f hinum stóra heimi, mönnum sem aðeins hafa áhuga á hámarksgróða en bera hvorki ábyrgð á hinu Islenska þjóðfélagi né hafa nokkurn jákvæðan áhuga á gengi þess. Þá ráöum við ekki lengur þróun þjóðfélagshátta hérlendis, heldur veröum við aðeins halakleppur á stórri heild. Þvi held ég enn áfram að lýsa eftir afstöðu flokka til þessa stór- máls. Forustumenn Framsóknar féllust á þá stefnumörkun sem frá var gengið í tið fyrrverandi rikis- stjórnar; er sú afstaða óhögguð enn? Óbreytt afstaða Þessar hugleiðingar minar um grundvallaratriði breyta að sjálf- sögðu engu um afstöðu mina til frumvarpsins um járnblendi- verksmiðju, enda þótt þar sé enn gert ráð fyrir meirihlutaeign Islenska rikisins, stórlega skertri þó. Ég tel að við eigum að meta það einvörðungu i samræmi við islenskar forsendur hverju sinni hvort og hvernig við ráðumst i orkufrekan iðnað. Einsog ég hef rakiö í ýtarlegu máli ogþarf ekki að endurtaka hafa forsendurnar gerbreyst með oliuverðhækkun- inni, þannig að það er i senn þjóð- hagsleg og félagsleg nauðsyn að láta jafnrétti allra byggðarlaga og hUshitunarmarkaðinn ganga fyrir næstu árin þegar orku og fjárráounum er ráðstafað. VJm hitt verður ekki deilt að þeir tlm- ar renna fljótlega að við nýtum orkugjafa okkar til sivaxandí iðnaðarframleiðslu, og þvl er það skylda allra fiokka að gera nú þegar grein fyrir framtfðarstefnu sinni, afstöðu sinni til þeirra ör- lagariku kosta sem ég hef gert að umtalsefni.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.