Þjóðviljinn - 21.02.1988, Blaðsíða 12

Þjóðviljinn - 21.02.1988, Blaðsíða 12
Af byttingu, skrifrœði, bók- mennlum og sögu á Kúbu Eftir byltingu hefur margt ágætt gerst á menningarsviði á Kúbu. Við höfum kveðið nið- urólæsi, menningin hefur aukist út á við, þaö haf a verið skrifaðar merkar bækur og gerðarágætarkvikmyndir. En Havana varð ekki sú Mekka listanna sem hún gerði sig lík- lega til að verða fyrst eftir sígur byltingarinnar 1959, við höfum gert ótal vitleysur, haft uppi dólgshátt í garð manna sem áttu betra skilið, um tíma gerði skrifræði yfir menning- unni með sínum kreddukröf- um um pólitíska nytsemi okk- ur lífið mjög leitt. En ég held viðséumkomnirvelútúr þeim vansa. Svo mælir Pablo Armando Fernandez, skáld, ritstjóri og menningarviti frá Kúbu, sem sótti ísland heim í næstliðinni viku og hélt m.a. fyrirlestur um bókmenntir á Kúbu í Háskóla ís- lands. Það sem hér fer á eftir er að nokkru byggt á því erindi en þó meira á spjalli við blaðamann Þjv. að því loknu. Kynslóð í útlegð Pablo Fernandez er fæddur 1930 en er kominn árið 1945, að- eins fimmtán ára gamall, til New York og átti þar heima fram til þrítugs. Um það leyti og síðar mátti heita að menning Kúbu væri í útlegð - skáld og rithöfund- ar og listamenn sátu sumir í París, aðrir í Venezúelu eða Mexíkó, mjög margir í New York. Þessi staða var tengd ákveðnu pólitr ísku vonleysi, byltingar höfðu runnið út í sandinn, Kúba var í reynd einskonar hjálenda banda- rísk. Þau skáld sem helst þraukuðu (í kringum tímaritið Origenes) voru innhverfir hám- enningarmenn, mjög með hug- ann við fortíðina, rætur kúban- skrar menningar, en þá og síðar ásakaðir um að skrifa mjög myrka texta og snúa baki í brýn viðfangsefni dagsins. Þegar fram liðu stundir fékk þessi fylking andstöðu heima fyrir hjá þeim sem vildu í orði og verki kenna sig við Nuestro Tiempo, Okkar tíma - og voru sjálfir klofnir í fylkingar eftir því hvort þeir voru marxistar eða ekki. Aðrir voru svo út og suður að safna reynslu og bíða betri daga. Að lœra aftur spœnsku Ég var stórhrifinn af New York, og hefi alltaf verið síðan, segir Pablo Fernandez. Sú borg var einstök mannabyggð, eigin- lega ekki Bandaríkin heldur þessi mikla höfuðborg íra og Gyðinga og blökkumanna og Púertórík- ana, þessi mikla deigla. Ég talaði þá og hugsaði mest á ensku og langaði til að skrifa - leikrit, greinar, en helst ekki ljóð. En þótt ég streittist á móti tókst mér ekki að koma í veg fyrir að ég yrði ljóðskáld á spænsku. Og til þess varð ég að taka mig á, reyna að útrýma þeirri ensku sem laumaði sér inn í mína spænsku, sem ég reyndi að styrkja annarsvegar með því að lesa klassískar spæn- skar bókmenntir, hinsvegar með því að hlusta á fólkið í New York - sumt frá Mexíkó, sumt frá Pu- erto Rico, sumt frá Argentínu. Niðurstaðan var einatt spænska með nokkrum óvissublæ og orð- um sem við notum aldrei á Kúbu. Ég orti um ástina og Kúbu og New York og allt mögulegt. En það sem tengdi mig mest við Kúbu þá var leikrit í ljóðum. Það hét „Vopn eru úr járni" og fjall- aði um 26ta júlí hreyfinguna, sem þá hafði enn ekki unnið sinn bylt- ingarsigur á minni heimaey - það var frumflutt fyrir tuttugu árum í New York, en hefur aldrei verið flutt á Kúbu. Bylting, heimkoma Svo fór ég heim til Kúbu 1959. Byltingin hafði sigrað og nú sneru allir heim og hver og einn ætlaði að skapa nýtt þjóðfélag eftir sínu höfði, líka skáldin sem tóku mið af þeirri hefð (Jose Martí og fleiri góðra manna) að það þyrfti ekki langt að vera á milli galdurs skáldskapar og galdurs athafnar. Við gerðum margt skemmti- legt og margt illt. Við réðumst til dæmis harkalega á þá gömlu Or- igenesarmenn fyrir að þeir væru kaþólskir naflaskoðarar og flóttamenn frá veruleikanum. Ég var um tíma ritstjóri bók- menntalesbókar blaðsins Revol- ucion. Þar létum við öllum illum látum og allir voru argir út í okk- ur. Kommúnistarnir til dæmis vegna þess að við birtum eftir bæði Lenín og Trotskí, kannski í sama blaði, aðrir fundu sér annað til. Fjölbreytnin var mikil og mörgum fannst að nú yrði Ha- vana hin sanna Mekka menning- arinnar. Svo börðu allskonar erf- iðleikar upp á - arfur fortíðar, ytri þrýstingur og skemmdar- verk, sjálfskaparvíti. Sumir gáf- ust upp og fóru - þeim hefur sjálf- sagt fundist að sífellt væri af þeim krafist að þeir gæfu og gæfu af sjálfum sér og spurðu kannski í staðinn: en hvenær kemur kæri minn kakan þín og jólin (sósíal- isminn)? í rugli Og eins og ég segi - það var ráðist hart á menn sem áttu betra skilið, það var efnt til umræðu um nauðsyn sósíalrealisma og um meinsemdir borgaralegra bók- mennta sem var einatt næsta óþörf og heimskuleg. Hafði ekki Kúbumaður, Alejo Carpentier, gerst frumkvöðull hins svonefnda magíska raunsæis? Menn höfðu háskalega mikið hugann við inni- haldið (mér sjálfum finnst út í hött að tala um borgaraiega skáldsögu eða öreigaskáldsögu), og skriffinnar fengu mikil völd yfir menningunni. Við komum okkur að vísu ekki upp hátim- bruðu ritskoðunarapparati á borð við þau sem annarsstaðar voru við lýði. Rtskoðunin var samt til á sinn lævíslega hátt, skaut undan, sló á frest. Og allt eitraðist af því líka að samfélagið er lítið, allir þekkja alla, allt verð- ur persónulegt. Einhver rithöf- undur tekur t.d. upp á því að reyna að hefna sín á manni sem einhverntíma hafnaði sögu eftir Pablo Armando Fernandez: Hver vill vera hreinn og saklaus nema sá sem er reiðubúinn að afsala sér minni sínu? Á.B. rœðir við kúbanska rithöfundinn PabloArmando Fernandez hann með því að klína á hann fordæmingarstimpli: þú ert borg- aralegur, þú ert óskiljanlegur, þú ert hommi (já, þær fordóma- hremmingar gengu líka yfir). Ástandið var einkum slæmt á átt- unda áratugnum, verst má ég segja á árunum 1971-1976. (A þeim árum var ekkert birt á Kúbu eftir Fernandez sjálfan og forðast að nefna hann á nafn.) En sem betur fer hefur tekist síðan að losa menningarlífið undan slíku fargi. Að leyfa og leyfa ekki Hvað er hægt, spyr blaðamað- ur, að segja og skrifa á Kúbu nú um stundir, og hvað ekki? Það er hægt að segja og skrifa hvað sem er, en ef það er ekki innan þess ramma sem byltingin setti kúbönsku samfélagi þá er ekki við því að búast að það sé birt. Það er haldið uppi harðri áróðurshríð gegn Kúbu, og menn vilja ógjarna veita þeim gjörning- um lið. Sem er ekki sama og að þegja og gagnrýna ekki fordóma og valdníðslu og skrifræði í samfélaginu. Lendum við ekki alltaf í þeim gamla hnút: hver á að ákveða hvenær gagnrýnin fer „út fyrir rammann", hvar er sá dómstóll? Ég skil þínar áhyggjur af því að byltingarþjóðfélag dragist ofan í það fen að verða sjálfumglatt og kreddufast og þröngt. En ég held að á Kúbu hafi menn alltaf gert sér sæmilega grein fyrir þessum háska og staðið betur gegn hon- um (þótt vond ár höfum við þekkt) en gert var annarsstaðar við svipaðar aðstæður. Glasnost er nýmæli í Sovétríkjunum en ekki hjá okkur. Við höfum til dæmis gefið út bækur eftir flesta útlagahöfunda, og t.d. á Spáni hafa menn undrast hve hörð sam- félagsgagnrýni kemur fram í ný- legum skáldsögum hjá okkur - m.a. einni sem leggur út af þeirri spurningaskrá sem menn svara sem ætla að láta sía sig inn í Kommúnistaflokkinn. Trúlofaðir byltingunni M minntist í erindinu á ástar- ævintýri evrópskra mennta- manna með kúbönsku bylting- ímni. Pegar sú saga endurtekur sig, að menn trúlofast nýrri bylt- ingu og slíta síðan sambandinu í nokkru fússi, er það þá vonbiðl- unum alfarið að kenna að þínu mati? Menn verða fyrir vonbrigðum, það er mjög eðlilegt, ég er ekki að ásaka neinn fyrir slíkt - þeim mun fremur sem við erum vitan- lega óralangt frá því að vera fullkomnir. Þetta gerist líka af ýmsum ástæðum. Sumir láta hræða sig frá því að hafa jákvætt samband við Kúbu: Þetta er kommúnistaríki, er sagt við þá, hvað ert þú að púkka upp á það? Aðrir eru blátt áfram hugsjóna- menn haldnir óþolinmæði - þeir frétta af byltingu, búast við því að þeirra Útópía, þeirra fyrirmynd- arríki sé að fæðast, og hrökkva svo frá þegar veruleikinn, hvunn- dagsleikinn reynist annar, ljótari og erfiðari og leiðinlegri. Eitt af- brigðið eru menn sem voru óá- nægðir með Sovétríkin eða Kína og mjög þurfandi fyrir byltingar- rílci þar sem allt væri nú í lagi. Eigin skóldsögur Tvær fyrstu ljóðabækur Pablos Armandos Fernandez komu út í New York. Framan af sinni rit- höfundarævi var hann einkum ljóðskáld en 1968 fékk hann bók- menntaverðlaun Casa de las Am- ericas fyrir skáldsögu mikla sem heitir „Börnin kveðja" - og hefur skrifað skáldsögur mest síðan. Það er ekki auðhlaupið að því, segir Pablo Armando Fernandez, að lýsa „Börnin kveðja". Kann- ski eru aðalpersónur hennar ekki fólk heldur orð - galdur kúb- anskrar sögu og náttúru, draumar þjóðarinnar. Og kemur margt saman: sagan eins og barn heyrir hana af munni fullorðinna, ferill mannkyns með hliðsjón af Biblíunni - frá skópunarsögunni til Opinberunarbókar, hinir afr- ísku þættir og minningar í menn- ingu Kúbu, drengur í sögunni sem er að skrifa skáldsögu um Frelsarann - m.a. drauminn um að frelsast fyrir tilstilli orðsins. Og svo framvegis. Sfðasta skáldsaga mín heitir „Síðasta orðið" og fjallar á miklu raunsæislegri hátt um fólk sem á sér stað og tíma. Þar koma saman þrjár fjölskyldur: hvít aristókrat- afjölskylda kúbönsk og er ekki annað eftir af henni en ein kona - sem er orðin kommúnisti. Múl- attafjölskylda sem tilheyrir borg- arastétt landsins og hefur misst eigur sínar í byltingunni. Og svo innflytjandafjölskylda frá Barba- dos. Aðalpersónan er maður sem kemur í sykurborgina þar sem þetta fólk býr og ætlar að skrifa kvikmyndahandrit, maður sem um margt minnir á mig sjálfan. Hann tók út þroskaár sín í New York, kom heim með ösku móð- ur sinnar og verður eftir á Kúbu og kvænist þar. Eftir sigur bylt- ingarinnar fer eiginkonan úr Iandi, en hann verður eftir í strembinni leit að sjálfum sér, að svörum við því hver hann er. Og finnur þau helst með því að ánetj- ast þessu samfélagi sem hann er að stúdéra, hrífast með því.... ísland, sagði Pablo Armando Fernandez, var í mínum hug al- hvítt og það þótti mér ónotalegt. Hvítan tengist hreinleika og sak- leysi - og hver vill vera hreinn og saklaus - nema sá sem vill afsala sér minni sínu? En svo flaug ég hingað og sá hraunið svarta og gráa glíma við snjóinn og í þeim andstæðum leið mér strax prýði- Iega. 12 SÍÐA - ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 21. febrúar 1988

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.