Þjóðviljinn - 21.02.1988, Blaðsíða 15

Þjóðviljinn - 21.02.1988, Blaðsíða 15
legt mannlíf í sínu umhverfi og með öllum sínum flækjum frá sjónarmiði tímans. Fylgir því bæði að sjá sérleika hverrar stundar, sem er ekki nema einu sinni og hefur bundna fortíð en opna framtíð, og svo að rekja hvernig fyrirbæri stundarinnar breytast síðan og þróast í tímans rás. Þessi ákveðna yfirsýn leiðir gjarna til þess að sagnfræðilegum skýringum reynist nauðsynlegt að hafna einföldu orsakasam- hengi af því tagi sem raunvísindi taka góð og gild á sínum sviðum. Nú er ekki svo að skilja, að þetta sagnfræðiviðhorf vanti með öllu í fyrsta bindi „íslenskrar þjóðmenningar". Haraldur Ól- afsson sýnir t.d. fram á það að sagnir um að víkingar hafi fundið ísland í hafvillu og fyrir tilviljun, eiga ekki við rök að styðjast: fyrir samspil margra atriða úr fortíð og samtíð hlutu íbúar á nyrstu svæð- um Bretlandseyja á níundu öld að hafa veður af því að land var einhvers staðar í norðvestri, og þegar víkingar tóku að gerast hagvanir á þessum slóðum hlaut sú vitneskja að síast til þeirra. í grein sinni um jslenska torfbæinn rekur Hörður Ágústsson hægfara þróun hans (sem myndi sennilega flokkast undir „langtímafyrir- bæri“ samkvæmt skilgreiningum franskra sagnfræðinga) og þau rök sem eru að baki henni frá hreinu sagnfræðisjónarmiði. En sums staðar ber minna á þessari ákveðnu vídd sagnfræðinnar og skulu nú nefnd tvö dæmi um það, hvort úr sínum hluta þessa fyrsta bindis. Fyrra dœmið: uppruni íslendinga Sú er niðurstaða greinahö- funda, að þrátt fyrir eitthvert „keltneskt ívaf“ séu íslendingar komnir að meginhluta frá Nor- egi, og er hún byggð á rannsókn- um á fjórum mismunandi svið- um: erfðaeiginleikum mannfólksins á Skerinu, svo og erfðaeiginleikum þeirra ferfætli- nga sem í kringum það og undir því hoppa, fornminjum frá landnámsöld og norskri og ís- lenskri samfélagsskipan frá mið- öldum. Virðast niðurstöður rannsóknanna víða traustar. En er nú víst að málið sé svona ein- falt, þannig að unnt sé að leggja að jöfnu rannsóknir á þessum sviðum og skilgreina „uppruna“ í einni setningu? Á okkar vísindaöld hneigjast menn gjarna til að taka sérstakt mark á niðurstöðum raunvísinda, eins og erfðafræði manna og málleysingja. Ég verð þó að viðurkenna, að þau rök sem talin eru í greinum þessa bindis um slík efni virkuðu mjög mismunandi traustvekjandi á mig: það var eins og ekki væri gerður fullur greinarmunur á niðurstöðum úr umfangsmiklum og endurtekn- um rannsóknum, takmörkuðum mælingum og jafnvel „meining- um“ einhvers fræðings. Nú vill svo til að síðan 1940 hafa verið gerðar ítarlegar rannsóknir á blóðflokkum Islendinga og hefur komið í ljós að hundraðshlutfall O-flokksgena er ólíkt því sem finnst í Noregi en hins vegar nauðalíkt því sem finna má á ír- landi og Norður-Skotlandi. Um tíma þótti þessi niðurstaða benda til þess að Islendingar væru í mun meira mæli en áður hafði verið talið af „keltneskum uppruna". Þessari kenningu hafnar nú Stef- án Aðalsteinsson og vísar til rannsókna bandarísks erfðafræð- ings frá 1984, sem ná til fleiri blóðgerða en áður hafði verið fjallað um (en hljóta samt að öðru leyti að vera takmarkaðri en fyrri blóðflokkarannsóknir, sem búið var að margendurtaka um allt land með mismunandi úr- taki), og benda til þess að íslend- ingar séu að 86% af norrænum uppruna „og þá keltneskt ívaf 14%Til að útskýra hvers vegna O-flokksgen eru svo miklu tíðari á íslandi en í Noregi bendir Stef- Kort þetta birtist með grein Jean Bernardo og Jacques Ruffi- és, sem hér er nefnd: þau svæði þar sem hlutfallstala O- flokksgena er yfir 70% eru af- mörkuð með brotinni línu, en einnig eru merktar inn á kortið breytingalínur (ísógen) á hlut- fallstölu AB-flokkanna. Eins og sjá má eru Korsíkumenn og Sar- diníubúar einnig meðal þeirra sem hafa háa hlutfallstölu O- flokksgena: það lá nú að því að íslendingar og hinir hefndar- glöðu eyjarskeggjar á Korsíku væru skyldir... D „Hver er svo niðurstaðan af öllu þessu? Hún er helst sú, að orðið „uþpruni" hefur verið skilgreint ó allt of þröngan hótt. Á fyrstu tímum íslandsþyggðar voru landsmenn hluti af stórri heild, sem var mjög fjölþreytt og ótti langa sögu að Paki. Hún nöði yfir Noreg, Fœreyjar, Suðureyjar, Grœnland og enn fleiri lönd. Sagan um „uppruna" íslendinga er kannski fyrstog fremstsagan um það hvernig þessi heild rofnaði, hvernig losnaði þö um tengsl íPúa íslands við þau lönd, sem óður höfðu verið hluti af henni, og hvaða Prot af þessari heild varðveittust ö íslandi og urðu þar að sjólfstœðri þjóðar- og menningarheild". án Aðalsteinsson á, að bólusótt- arfaraldrar kunni að breyta hlutfallinu og setur fram formúlu fyrir því hvernig norsk hlutföll á Islandi á landnámsöld hafi getað breyst í þau hlutföll sem nú eru á landinu. Það liggur í hlutarins eðli að formúlur af þessu tagi eru ágætar til að sýna breytingu, sem menn vita að hefur átt sér stað, en ekki eins traustar til að leiða rök að því að breyting hafi orðið. Það kem- ur hvergi fram í grein Stefáns Að- alsteinssonar að hann hafi stuðst við rannsóknir Frakkanna Jean Bernard og Jacques Ruffiés á blóðflokkum í Vestur-Evrópu, sem þeir skýrðu m.a. frá í grein sem birtist í tímaritinu „Annales" 1976 (með ýmsum tilvísunum). Ef eitthvað er að marka niður- stöður þeirra, bregða þær talsvert nýju ljósi á skiptingu þjóða eftir bíóðflokkahlutföllum. Þeir telja sem sé að skipta megi landssvæð- um í Vestur-Evrópu í tvennt: svæði þar sem hlutfallstala O- flokksgena er lægri, eins og í Nor- egi og reyndar víðast í álfunni, og svæði þar sem hlutfallstala O- flokksgena er hærri, eða yfir 70%, en það eru einkum jaðar- svæði og eyjar vestast og syðst í Vestur-Evrópu. Þær þjóðir eða þjóðabrot sem hafa þessa háu hlutfallstölu O-flokksgena eru einkum Baskar (73%), Bretónar og Normannar, íbúar Norður- Wales, írar og Skotar og svo ís- lendingar. Samkvæmt korti sem fylgir grein Stefáns Aðalsteins- sonar er hlutfallstala O-blóð- flokksgena 78% á Suður-írlandi, 72-80% í nyrðri hlutum Skot- lands, 76% á Færeyjum og 75% á íslandi (en 61-66% íNoregi). Nú benda rannsóknir Bernards og Ruffiés í Suðvestur-Frakklandi til þess að hlutfallstala O- blóðflokksgena sé hæst í kjarna Baskalandsins (73%) og lækki þegar út fyrir það svæði er komið en fari þó ekki niður fyrir 70% fyrr en norðan við Bordeaux og í grennd við Toulouse í austri. Sams konar „útþynningu“ virðist vera að finna á Bretlandseyjum. Þessar niðurstöður renna því stoðum undir þá kenningu Frakkanna (þótt ýmsar bolla- leggingar þeirra um málvísindi og mannfræði séu ekki alltaf traustvekjandi), að þær þjóðir sem hafa háa hlutfallstölu O- flokksgena séu „jaðarþjóðir" sem aðrar þjóðir hafí smám sam- an þröngvað undan sér - út á skaga og eyjar eða upp í fjalla- svæði. Telja þeir að fyrrnefndu þjóðirnar séu afkomendur eldri íbúa álfunnar, en hinar síðar- nefndu innrásarmenn, sennilega úr austri, og geta menn tekið þá kenningu til greina án þess að tengja þessar þjóðir endiiega við ákveðin tungumál eða mála- flokka, því að vel getur verið að þær hafí skipt um mál og það oft- ar en einu sinni. Ef hin háa hlutfallstala O- flokksgena á íslandi væri einstakt fyrirbæri eða svo til, lægi beint við að líta svo á að breyting hafi orðið og leita skýringa á henni og setja upp formúlur. Það er hins vegar erfíðara, þegar þessi sér- staða íslendinga (miðað við Norðmenn) skipar þeim í sveit með öðrum Evrópuþjóðum (sem ekkert útilokar a priori að þeir geti verið skyldir) og er reyndar hluti af útbreiddu fyrirbæri í jað- arsvæðum Vestur-Evrópu, sem er rökrétt og hægt að skýra: væri það talsverð tilviljun að alveg sér- íslensk fyrirbæri (þeir ákveðnu bólusóttarfaraldrar sem Stefán nefnir) hefðu haft nákvæmlega þessar afleiðingar. Það er því greinilegt að málið þarfnast enn ítarlegri og víðtækari rannsókna, og svo er eftir að túlka þær niður- stöður sem þá kunna að fást. Um aðra þætti þessarar upp- runarannsóknar er hægt að vera fáorður. Þær rannsóknir á kyn- stofnum og erfðaeiginleikum húsdýra sem vitnað er til, eru ekki alltaf mjög sannfærandi, en þó skiptir annað miklu meira máli: ekki er gert ráð fyrir því að húsdýrin kunni að hafa verið af öðrum uppruna en mannfólkið. Það er þó augljóst að bóndi, sem varð að flytjast búferlum frá Vestur-Noregi til íslands með alla sína fjölskyldu; konur, hjá- konur, kalkaðan afa, húskarla, þernur og fyrirferðarmikla ó- megð, alls kyns muni og áhöld, gat ekki haft mjög mikið skipsrými aflögu fyrir ferfætli- nga, enda ekki tími til að annast um mikinn búsmala meðan mest lá á því að finna nýtilegt land, byggja hús, koma sér fyrir, o.þ.h. Þess vegna hlaut að vera mikill gróðavegur fyrir framtakssama kaupahéðna að flytja húsdýr til landsins og selja þau þar á upp- sprengdu verði eins og löngum hefur tíðkast, og þurfti sá flutn- ingur ekki nauðsynlega að vera frá sömu slóðum og landnemarn- ir komu frá. Um samfélagsskip- anina má segja, að ekki þarf vitn- isburð fornsagna til að sjá að hún var beinlínis innflutt frá Noregi nokkrum áratugum eftir að landnám hófst, og má ekki rugla saman „uppruna“ og pólitískum vilja frumbýlinga í landi án hefð- ar: þetta tvennt er áreiðanlega tengt, en ekki er gefið fyrirfram hver þau tengsl hafa verið. Hver er svo niðurstaðan af öllu þessu? Hún er helst sú, að orðið „uppruni" hefur verið skilgreint á allt of þröngan hátt. Á fyrstu tím- um íslandsbyggðar voru lands- menn hluti af stórri heild, sem var mjög fjölbreytt og átti langa sögu að baki. Hún náði yfir Noreg, Færeyjar, Suðureyjar, Grænland og enn fleiri Iönd, innan hennar voru svæði þar sem menn af norr- ænu bergi brotnir bjuggu í nábýli við Semsveina, íra, Pikta o.fl. og blönduðust við þá. Þar voru svæði sem höfðu sinn sérsvip og kannski sérhefðir, en samt virðist hafa verið talsvert rót og flakk á mönnum og ýmsir straumar fram og aftur um heildina. Sagan um „uppruna" íslendinga er kannski fyrst og fremst sagan um það hvernig þessi heild rofnaði, hvernig losnaði þá um tengsl íbúa íslands við þau lönd, sem áður höfðu verið hluti af henni, og hvaða brot af þessari heild varð- veittust á íslandi og urðu þar að sjálfstæðri þjóðar- og menningar- heild. Til þess að rekja alla þessa þætti hygg ég að nokkur stuðn- ingur væri af viðhorfí sagnfræð- innar og aðferðum. Síðara dœmið: samspil umhverfis og þjóðar Seinna dæmið sem hér verður nefnt er samspil þjóðarinnar og umhverfisins. Greinahöfundar lýsa mjög vel skilyrðum landsins í upphafi og ýmsum breytingum sem orðið hafa á umhverfinu síð- an á landnámsöld, og setja þeir dæmið gjarna upp sem einfalt samspil eða víxlverkun milli slíkra breytinga í náttúrunni og viðbragða landsmanna: litið er t.d. á þróun gangabæjarins sem viðbrögð við versnandi árferði og eldiviðarskorti. En einn þáttinn vantar þó í þessa mynd og það er hugmyndaheimur, tilfinningar og hugarfar þeirra sem í landinu búa: menn bregðast nefnilega ekki beint við margvíslegum fyrirbærum náttúrunnar, heldur bregðast þeir við þeim hugmynd- um sem þeir gera sér um þau og þeim tilfinningum sem þau vekja. Á vissum tímum álitu menn að landbrú væri frá Norður-Noregi til Grænlands og jafnvel að Atl- antshafíð væri e.k. innhaf: hvaða! áhrif skyldu slíkar hugmyndir! hafa haft á siglingar á norðurslóð- um? Hvaða áhrif skyldi trú á álfa, vatnabúa, tröll og álagabletti - sem enn í dag getur stöðvað fram- kvæmdir - hafa haft á búskapar- hætti, ferðir manna og landnýt- ingu yfirleitt? Vera má að þetta verði tekið til umfjöllunar í síðari bindum verksins, en efnisskráin bendir þó til þess að slík atriði verði þá rannsökuð í sjálfu sér en ekki sem þáttur - eða milliliður - í samspili lands og lýðs. Saga við- horfa íslendinga til landsins er enn ósögð, og verður varla um hana fjallað nema frá sjónarmiði sagnfræðinnar. Þessi tvö dæmi hygg ég að séu nokkuð skýr, en að lokum mætti bæta við einu atriði, sem er tals- vert almennara eðlis. f formála sínum reynir Frosti F. Jóhannes- son að svara í fáum orðum spurn- ingunni: „Hvaða tilgangi þjónar yfirlitsrit um löngu liðna lifnaðar- hætti í velferðarþjóðfélagi sam- tímans?“ En svarið sem hann gef- ur er lítt fullnægjandi: það er eins og höföndur telji að gildi þessara fræða sé einkum það að þau veiti mönnum skilning á ýmsum at- riðum í nútímanum, t.d. orðum og orðatiltækjum, og kenni kann- ski jafnframt „að læra og virða að meta allsnægtir samtímans.“ Virðast fræðin þá gerð að ein- hverri sparðatínslu (eins og reyndar oft hefur viljað brenna við hjá landanum) og sundur- lausum „fróðleik" í ætt við það sem Þjóðverjar kalla heldur niðr- andi orði „Vielwisserei", en það er harla þröngt og nægir heldur ekki til að gera grein fyrir eðli þess áhuga sem fræðin geta auðveldlega vakið hjá lesanda. Mig grunar að unnt væri að finna miklu betri „réttlætingu" á þess- um fræðum með því að skoða þau í vídd sagnfræðinnar: líta á mann- lífið í tímans rás, þar sem augna- blikin geta tengst saman á marg- víslegan hátt og orðið „samtími“ er margrætt. e.m.j. ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 15

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.