Lesbók Morgunblaðsins - 25.02.1951, Qupperneq 3

LESBÖK MORGUNBLAÐSINS
Skúla Thorlacius í Kaupmanna-
höfn, en hvergi nærri hans jafn-
ingi. Páll Jakobsson, sem verið
hafði konrektor í Skálholti, var
skipaður konrektor, en svikist var
um að skipa þriðja kennarann.
Húsakynnin.
Öllum heimildum ber saman um
það, að ljelegri skólabygging hafi
aldrei verið til á íslandi heldur en
Hólavallarskóli, nje ólánlegri að
öllu leyti. Að vísu var skólanum
valinn einhver fegursti staðurinn
í Reykjavík. En sá galli var á, að
þar var mjög veðrasamt og stóð
austanáttin beint upp á dyrnar.
Þar í kverkinni milli aðalhúss og
álmu safnaðist ætíð snjór þegar
hríðar voru og hlóðst þar upp í
skafla, sem náðu upp á miðja
glugga. Alt var húsið gisið og hrip-
lekt frá upphafi. Er það og ófögur
lýsing, sem skólameistari gefur
biskupi á því þegar á öðrum vetri,
sem skólinn starfar þar, en hún er
á þessa leið:
„Læsestuen er þá þann veg á sig
komin, að nær eð stríð snjófjúk
tilfalla, láta hennar gluggar inn-
drífa, svovel um kring trjekarma,
sem um blýramma, so mikinn snjó,
að hann í bunkum safnast í og
undir hverjum glugga að innan,
hvör fótum þjappaður treðst í gadd
og lætur sig ei so hreint síðan burt
hreinsa, að ei endel þar af smeltist
og á grundvöll falli. Aftur á móti
þá megn hlákuveður tilvilja, drífa
stríðir straumar greinavís frá hverj
-um glugga, eð móti veðri horfir.
Þessi vatnsþorre leitar þá gegnum
gólf, hvar liann optast frýs og aflar
ubehagelige Fölger. Iivörn trekk
síiker gluggar orsaka, þarf ei
mælda.... Svefnherbergið er að
þaki svo óþjett, að hvorki heldur
úti snjó nje vatni.... Stuttlega
oftir nærverandi nú tauldu. ástandi,
or vafla fyrirsjáwlegt, að Disci-
plene kmyae til langframa við 'slík
Ljelegheit heilsu halda, en síður
líkvænlegt, að æskilegum fram-
faurum tekið geta í ■ sínum bók-
námsiðkunum, og vilji þeim ei
heilsa endast, munu þeirra kjör ei
alkdðunanleg í slíku' værelsi/1
Út af þessari umkvörtun var það,
að nokkur viðgerð fór fram á skóla-
húsinu sumarið 1790, eða nær
tveimur árum seinna. Til eru þó
lýsingar skólapilta sjálfra á húsa-
kynnunum eftir að þessi viðgerð
fór fram. Guttormi Pálssyni, er
varð kennari við skólann og seinna
prestur í Vallanesi, segist svo frá:
„Á svefnlofíi pilta snjóaði inn á
gólf, þegar hríð var úti og hvass-
viðri, svo að piltar áttu fult í fangi
með að halda á sjer hita í rúmun-
um. Veturinn 1791, þegar jeg var
þar í skóla, gerði 18 stiga frost
nokkra daga í desember, og eftir
fyrstu nóttina vorum við piltar svo
stirðir af kulda, er við áttum að
fara á fætur um morguninn, að
við naumast gátum hreyft okkur.
Næstu næturnar gripum við til
þeirra ráða, að leggjast undir efri
undirsæng'ina og stinga skónum
okkar, sem voru votir eftir útiveru
okkar, undir höfðalagið, til þess að
geta komist í,þá næsta morgun.“
Bjarni Þorsteinsson amtmaður,
sem kom í skóla 1795, segir að
„piltarnir nálega alhr, nema hinir
hraustustu, urðu sjúkir af kláða og
öðrum kvillum, sem stafaði af
kulda og illu mataræði.“
Og Sveinn Pálsson getur þess, að
af 32 piltum sem voru í skólanum
1803, hafi 24 veikst af skyrbjúg, að
vísu ekki allir á jafn háu stigi, en
þó svo, að 9 urðu að liggja rúm-
íastir vikum saman.
Námstyrkur skólapilla var 24
rdl. en nokkrir skildmgar voru
dregnir af hverjum til þess að
greiða landlækni í Nesi eftirlit
með heilsuí'ari í skólanum. En á
Jiinn bóginn var alls ekki gext ráð
fyrir því, þegar skóhnn-var reistur,-
íll
að piltar gæti veikst eða þurft á
hjúkrun að halda, því að þar var
engin sjúkrastofa. Hefði þó verið
full ástæða til þess, enda þótt
skólahúsið hefði verið ágætt í alla
staði, að þar hefði verið sjukra-
stofa til vonar og vara, þar sem
ekkert sjúkraskýli var til í bæn-
um. En þar sem húsið var nú jafn
bágborið og áður er lýst og vistin
þar heilsuspillandi, var mörgum
sinnum meiri þörf á sjúkrastofu.
Sú varð einnig reynslan að heilsu-
far pilta var mjög slæmt á hverj-
um vetri, og jafnaðarlega margir
sjúkir. Áttu sjúklingarnir eklii ann
-ars'kost en liggja í rúmum sín-
um á svefnloftinu í kulda og drag-
súg, umhirðulausir að öðru en því
er fjelagar þeirra gátu annast um
þá. Væri um alvarlegan sjúkdóm
að ræða varð að koma sjúklingn-
um fyrir í einhverju kotinu, því
að þótt þau þætti ljeleg, voru þau
þó hlýrri en skólinn og aðbúnaður
þar betri.
Kennarar skólans
Gísh Thórlacius skólameistari
var sonur Þórðar Brynjólfssonar
Thorlacius. Hafði hann stundað
nám í Skálholtsskóla um tvo vetur,
en síðan farið til Kaupmannahafn-
ar, Iokið þar stúdentsprófi og tekið
embættispróf í guðfræði 1768. Var
hann síðan um 10 ára skeið hjer á
landi, þar af 5 ár klausturhaldari
á Þingeyrum, en var ytra þegar
hann náði í skólameistaraembætt-
ið. Hafði hann þótt alldrykkfeldur
í skóla, en er hann var kominn til
Reykjavíkur magnaðist drykkju-
skapar ástríðan um allan helming.
Kom hann stundum ekki til kenslu
tímunum saman. Þeir Levetzow
stiftamtmaður og Hannes biskup
áttu að hafa yfirumsjón með skól-
anum, en hvorugur var nær stadd-
ur, biskup í Skálholti en stiftamt-
maður á Bessastöðum, Auk þess
var þá samkomulag þeirra ekki