Lesbók Morgunblaðsins - 10.06.1962, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 10.06.1962, Blaðsíða 6
Alinín tv mælikvarði Nóa við byggingu arkarinnar. Alin er vega- lengdin frá handarkrika til fingur- góms löngutangar. - Örkin hans Nóa flaut fyrst og fremst vegna þess, að allir smiðir hans voru jafn arm- langir. ÍIS Orðið míla er dregið af latneska orðinu mille, sem þýðir þúsund. Mílan var þúsund tvöföld skref rómverska hermannsins. í Svíþjóð er mílan tíu kílómetrar, en í Eng- landi og Bandarikjunum 1609 m; Upphaflcga var þumlungurinn (tomman), dreginn af þumlungi manns. Edward H. Englandskon- ungi fannst það þó full sveigjan- legt, svo hann ákvað að þumlung- urinn væri jafnlangur og þrjú kringlótt og þurr sæðiskorn lögtS í eina röð. Nútlmaskil^-eíning á metranum var ákveSin á sérstöku þingi í París 1960 og bljóðar þannig: Metrinn er lengdin á 1650 763,73 öldum af geislum í tóma- rúmi, sem samsvarar stökki milli hvel- anna 2 plO og 5 d5 í krypton atómi með massatöluna 86. Nokkuð miklu flóknara en gamli metrinn, satt að segja, en að minnsta kosti hárnákvæmt. Tugakerfið er hentugt Þ að finnst ekkert mælikerfi nú á tímum, sem er eins einfalt, auðskilið og eðlilegt og tugakerfið. Rússar tóku það upp árið 1927 og gerðu um leið hreint fyrir sínum dyrum. Mælieiningar eins og t. d. „verst" hurfu, en bær voru jafn erfiðar fyrir umíheiminn og ensk-banda rísku miælieiningarnar eru í dag. —¦ Metrínn hefur sigrað í Japan og Kína, og Indland talar nú um að taka hann upp. Fet, tommur og pund notast nú eingöngu í brezka samveldinu, írlandi og USA. Áður en metrakerfið var tekið í notkun voru tU mörg og furðuleg mælikerfi. Frakkar höfðu flatar- mælieiningar, sem þeir kölluðu „journal". Hún samsvaraði þeim fleti. er bóndi gat plægt á einum degi. Enska og. bandaríska lengdarein- ingin, jardinn, er 91,4 cm og var ákveðinn af Henrik I. Sagan segir, að það hafi orðið mcð þeim hætti, að konungurinn rétti út arminn, og siðan hafi vegalendin frá nefbroddi hans til fingurgóms löngutangaT verið mæld nákvæmlega. Verri staða Gamansöm saga segir, að tilviljun hafi ráðið hitamæli Gabriels Fahr- enheits. Eitt sinn, þegar kalt var úti, setti hann hitamæli sinn út í kuld- ann og gerði núllstrikið. Síðan mældi hann sitt eigið hitastig og setti þar strik fyrir 100. J AFNVEL þótt hinum íhalds sömu Bretum finnist það ósaftngirni að þeir skuli þurfa að taka upp metrakerfið — en aðrar þjóðir taki ekki upp tommukerfi þeirra — sjá þeir þó fram á það ásamt Bandaríkjamönnum, "að um annað er ekki að ræða, þar eð þeir mundu dragast aftur úr í hinni geysihörðu samkeppni í vísindum og tækni. Það er erfitt að dæma um það, hvorir séu fremri í geimvísindum: Rússar eða Bandarí'kjamenn. Rússar hafa yfirleitt verið „á undan" í geimskotum, hingaS til, en Bandaríkjamenn hafa sýnt meiri „tbreidd" eins og kemur fram í. þeirri staðreynd, að hinir fjölmörgu gervi- fcnettir, sem nú sveima umhverhs jörð- ina, eru flestir merktir USA. Kapþhlaupiö út í geiminn er í fullum gangi og er erfitt á miHi að sjá, hvor hefur betur. Báðir aðilar spara ekkert til þess að ná i gullverðlaunin og beir kasta af sér öllum byrðum til þess að ná settu marki. Bandaríkjamenn vita, að þeir hafa eina mjög þunga og ólþægi- lega byrði að bera, sem þeir verða að 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS losa sig við, ef þeir eigi aS fagna sigri. Hér er átt viS hið óhagkvæma og þung- lamalega mælikerfi þeirra. Bretar ætla einnig að létta á sér, þótt þeir viti, að þeir komi varla til að ná í verðlaun í hinu mikla kapphlaupi (ef til vill þó sem aðili í hinni víðtæku samvinnu, sem Evrópulönd eru nú að leggja í á geim- sviSinu). Mælitæki f Ijótt á litið virðist mselikerfi varla skipta svona miklu máli. í USA og Englandi er lengd mæld í mílum, flatarmál í ekrum og rúmmál í gallon- um. Þessar mælieiningar er ekki hægt að bera saman á nokkurn einfaldan hátt eins 'og í metrakerfinu, þar sem metr- inn er grundvöllurinn fyrir lengdina, flatarmálið og rúnirnálið. Ef Bandaríkjamaður vill reikna út nokkuð eins einfalt og fjarlægðir, verð- ur hann að notast við flókin mælihlut- íöll eins og t. d., að það eru tólf þuml- ungar í fetinu, þrjú fet í jardinum og 5280 fet í mílunni. Ef hann ætlar sér að mæla smáa hluti, verður allt miklu erfiðara. Það er auðskiljanlega miklu meíra þreytandi að leggja saman t. d. 3/64 tommu, 1/4 tommu, 13/32 tommu og 3/8 tommu heldur en samsvarandi í millimetrum, sem er 1,2 mm, 6,3 mm, 10,3 imiri og 9,5 mm. í raun og veru hafa Bandaríkjamenn og Bretar verið nauðbeygðir að taka upp tugakerfið í laumi, þegar um hefur verið að ræða brot úr tommum. Við önn ur mæJiverkefni eins og t. d. bvkkt á trjám eða járnplötum hefur tommu- kerfinu einfaldlega verið kastað fyrir borð og upp teknar mælieiningar, sem eru nærri því óskiljanlegar fyrir út- iendinga. Hve langur er meterinn? ¥i lestar þjóðir í heiminum nota nfl tugakerfið. Frakkar innleiddu það árið 1791 og var metrinn talinn einn tíumillj ónasti hluti fjarlægðarinnar frá pólnum tii miðjarðarlínunnar. — Það hefur ver íð erfitt að fá fjarlægðina alveg ná- kvæma, svo smám saman hefur verið fallið frá þeirri staðhæfingu, að metr- inn væri náttúrumáL . . .„.. ,. B •andaríkjamenn vita, aS þeir eru í verri aSstöSu en Rússar meðan þeir hafa ekki tekið upp tugakerfið almennt. í Rússlandi tala vísindamennirnir og verkfræðingarnir sama mál, þegai um mælingar er að ræða. Þannig er það aftur á móti ekki í USA. Vísindameiui- irnir nota tugakerfið meðan verkfræð- ingarnir nota tommukerfið. Þess vegna kemur stundum fyrir, að það verður að hætta við verkefni um stund meðan verið er að reikna úr einni mælieiningu í aðra. Gjaldmiðill E, in það er ekki aðeins þegar um mál og vog er að ræSa. í Bretlandi er gjaldmiðillinn þannig, að umreiknin.eur yfir í gjaldmiðil annarra þjóða verður oft æði torveldur. Það er satt að seg;a stórfurðulegt að það skuli vera tóif pence í einum shilling og tuttugu shili- ings í einu pundi. — Það er í raun og veru hlægilegt, að slík gjaldkerfi skuci finnast enn þann dag í dag og það meira aS segja í einu háþróaðasta landi heims., TugakerfiS hlýtur að sigra að lokum. Nú hafa Bretar ákveðið, að taka upp hitamælinga'kerfið Celsius staðmn fyrir Farenheit, og byrjað hefur verið á því að leggja grundvöll að breytingu á gjaldmiSilskerfinu. Reiknað er með. að tomman og fetið fái að fljóta seinna meir. Bandaríska öldungadeildin hefur einnig tekið máliS á dagskrá, og er kom inn fullur skriður á allan undirbúninj um framkvæmd málsins. Freytíngin tekur heila kynslóð H llv Lvernig sem breytingin verður, þá er það víst, að henni verður ekki lok ið á nökkrum dögum eða nokkrum ár- um. Bandaríski atómfræðingurinn dr. Edward Teller reiknar með heilli kyn- slóð. Hann hefur skrifað tímatöflu fyrir blaðið This Week, hvernig bezt væri að framkvæma breytinguna. Samkvæmt þessari tímatöflu er bezt að byrja með bví að innleiða tugakerfið í skólum. Siðan eiga menn að byrja á því að reikna allar landfræSilegar vegalengdir í metrum eða kílómetrum. Næsta stóra skrefið væri, að frá og með tilteknum degi yrðu allar opihberar rit- gerðir og teikningar að miðast við metra. Þannig væri breytingin fram- kvæmd stig af stigi, og reiknar dr. Ed- ward Teller með því aS hún taki heila kynslóð. Þetta verður seinlegt og yfir- •gripsmikið verk, en nauðsynlegt. 15. tölublað 1962

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.