Lesbók Morgunblaðsins - 19.01.1964, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 19.01.1964, Blaðsíða 1
höfundur þess, eru örsjaldan alveg sann- færandi. Efni, staðireyndir, sjónarmið og svo 'framvegis er auðvelt að taka upp eftir öðrum. Hins vegar er reynsl- an sú, að einkenni málfarsins — orða- val, setningaskipun, orðaröð og þess- háttar atriði — hjá höfundi eru oft ekki einungis sérkennileg heldur einnig að miklu leyti' ósjálfráð. Hann notar þau sjaldan af ásettu ráði, hugsar kannski alls ekkert um þau, einmitt af því að þau eru honurn svo að segja samgróin. Þó að hann sé undir sterkum áhrifum frá öðrum höfundum og ritum eða í-eyni sjálfur að líkja eftir þeim, þá leyna sér oftast ekki sérkenni hans eirunitt í málfarinu — ekki sízt hjá reyndum og þjálfuðum rithöfundi. Nauðsynlegt skilyrði til að geta Um notkun málfræoirannsókna LEITINNI ENDINGA *3msft» EHir Peter Hallberg 1. Leitin að höfundum íslend- ingasagna og skilyrði hennar ENGINN höfundur íslendingasagna lie^ur látið nafns síns getið. Og seinni tima menn hafa lengi ekki spurt aS höfundum þeirra. Ein ástæða þess er líklega sú, að þaS hefur verið litið á þaer sem frásagnir upprunnar og þrosk- aðar svo að segja í skauti þjóðarinnar. Ættliður eftir ættlið hafi gegnum aldir tekið sinn þátt í að móta efnið, þangað til að það hafi að lokum verið fært í letur og fest á bókfell. Samkvæmt þessari skoðun á uppruna íslendingasagna væri varla hægt að tala um höfunda þeirra í eiginlegri merk- ingu. Þeim mönnum, sem urðu fyrstir til að halda á fjöðurstafnum, þökkum vio að vísu ómetanleg bókmenntaafrek, en þeir ættu þó ekki skilið að nefnast höfundar. En sem kunnugt.er, eru fræðimenn »ú á dögum að mestu horfnir frá þess- ari skoðun. Margar rannsóknir — ekki sizt íslenzkra manna — hafa leitt í ljós, að íslendingasögur yfirleitt hljóta að vera bókmenntir í frummerkingu orðsins, það er að segja samdar af rit- höfundum. Að allar íslendingasögur hyggja að meira eða minna leyti á arfsögnum og munnmælum, þarf engu þar um að breyta. Likt er sem sé ástatt einnig um nútíma „sögulegar jskáldsögur" — án þess að hætt væri að líta á þær sem skáldsögur og á skrásetjara þeirra sem rithöfunda. __ Eða skyldi Halldór Laxness ekki vera höfundur íslandsklukkunnar eða Gerplu? En hvers vegna hafa höfundar íslend- ingasagna þá ekki í eitt einasta skipti látið nafns síns getið? „Ok lýk ek þar Brennu-Njáls sögu" — á þeim orðuim endar eitt aí mestu skáldverkum nor- rænna bókmennta. En bæði höfundin- uru sjálfum og samtíðarmönnum hans hefur láðst að nafngreina manninn bak við þetta ek. Ef til vill er skýringin meðal annars sú, að það hefur ekki verið litið á sögurnar sem „list" eða „íþrótt" í eáginlegum skilningi, heldur sem skiemmlun eða fróðleik. Það er meira að segja tilviljun, að nafn Snorra Sturlusonar skyldi- geymast í sambandi við Heimskringlu! Hins vegar vitum við oftast nær um höfunda skáldakvæð- anna. En þar var um að ræða „íþrótt", háða ströngum reglum, auk þess sem þessi kvæði voru flest tengd stund og stað. En hvernig sem því er varið, þá er. og mun framvegis verða leitað að höf- undum íslendingasagna. Og sú leit staf- ar ekki eingöngu af þeirri forvitni um manninn bak við verkð — þó að hann sé stundum ekki nema nafnið eitt — sem virðist vera'okkur ásköpuð, held- ur einnig af öðrum og ef til vill mikil- vægari ástæðum. Samband íslendinga- sagna sín á milli er mikið og flókið mál, sem hefur reynzt næstum því ótæm andi viðfangsefni fræðimanna. Tíma- setning þedrra er oft mjög óviss og fálmkennd, jafnvel þegar um sumar þekktustu sögurnar er að ræða. Það mundi auðvelda yfirlitið og gefa miklu skýrari hugmynd um þróun sagnaritun- arinnar, ef við gætum bent á ákveðna menn sem höfunda. En hvar á að leita þessara höfunda og fá að vita eitthvað um þá? Nú eru íslendingar svo heppnir að eiga ein- stæða heimild um menn þeirra tiana, sem hér koma til greina: Sturlunga sögu. Þar lesum við meðal annars bæði um einkalíf Snorra Sturlusonar og þátt- töku hans í opinberu lífi sannar sam- tiðar. Þó eru upplýsingar um ritstörf hans því miður af mjög skornum skammti. En eins og kunnugt er, hefur nafn Snorra með gildum rökum verið tengt Egils sögu Skalla-Grímssonar, og þá ekki sízt út frá þeirri vitneskju um manninn, sem við höfum frá Sturlunga sögu. Og í hinum flókna vef manna og atburða þessarar heimildair þóttist Barði Guðmundsson heitinn uppgötva ýmsar fyrirmyndir að Njáls sögu og fínna þar einnig höfund hennar: Þorvarð Þórar- insson. 2. Fyrri málfræðirannsóknir á Egils sögu: Wiéselgren og van den Toorn Almenn rök út frá eiginleikum ákveð- ins rits um að nafngreindur maðux sé "¦C'^tó-.vfcv:-* '•¦:¦:¦¦:'¦'¦':' . Peter Hallberg. tengt á þennan hátt ákveðinn höfund við nafnlausan texta er, að til sé eftir sama mann annar texti, sem hægt er að nota til samanburðar. Þannig er enginn möguleiki að svo stöddu að prófa tilgátu Barða Guðmundssonar um höfund Njálu málfræðilega. Við vitum ekki um neitt annað sambærilegt les- mál, sem sannanlega er samið af Þor- varði Þórarinssyni. En þar að auki þarf auðvitað alltaf að draga inn í rann- sóknina nægilega mikið samanburðar- efni frá öðrum höfundum. Fráþví sjónarmiði, sem hér um ræðir, eru Islendingasögur því miður mjög erfiðar viðfangs. Engin þeirra er til í frumhandriti, heldur aðeins í afritum og afritum af afritum. Við sjáum einn- ig, að mismunandi handrit af sömu sögu geta. verið með talsverðum orðamun. Textar hafa þá getað breytzt frá frum- ritinu, og við vitum aldrei með vissu hve mikið. Þetta gæti út af fyrir sig orðið til þess að gera fyrirfram tor- tryggilegar allar tilraunir til að leita að höfundareinkennum í máli íslend- ingasagna. Þó hafa slíkai- tilraunir verið gerðar. Það er eðlilegt, að einmitt Egla skyldi áraga athygli fræðimanna að sér í því sambandi. En það er gömul tilgáta — fyrst sett fram af Grundtvig — að Snonri Sturluson sé höfundur Eglu, og hefur sú tilgáta síðarmeir verið rök- studd meðal annars af Birni M. Ólsen og Sigurði Nordal. En i doktorsritgerð sjnni, „Författarskapet till Eigla" (Lundl 1927), reyndi Per Wieselgren að hrekja þessi rök og færa fram önnur á mótL Aðaltromp hans var víðtæk rannsókn á vissum einkennum í máli Eglu annars vegar, Heiimskringlu og Snorra-Eddu hins vegar. Wieselgren tók ekki orða- forðann til meðferðar, heldur ýmis önn- ui atriði svo sem lengd setninga og tengsl þeirra. Niðurstaða hans var sú, að höfundur Heimskringlu og Eddu gæti ekki verið höfundur Eglu. Til þess væri mismunurinn í máli þessara rita of mik- ill. Með þessu þóttist Wieselgren í eitt skipti fyrir öll hafa kveðið niður tilgátuna um „höfundarrétt" Snorra að Eglu, og sennilega hafa flestir fræði- mcnn fallizt á þá skoðun. En nokkru seinna sýndi Sigurður Nordal fram á veikan punkt í rök- semdafærslu Wieselgrens, sem virtist gera niðurstöðu hans að engu. Wiesel- gren hafði lagt til grundvallar handrit það- af Eglú, sem finnst í Möðruvalla- bók. Það er yfirleitt langbezta handrit sögunnar, sem við eigum eftir, og hún hefur ávallt verið gefin út eftir því. Hins vegar er texti Möðruvallabókar ekki elzta handrit Eglu. Sigurður Nordal benti mönnum á handritsbrot (ekki nema rúm 3100 orð að lengd), sem hann taldi að gæti vel verið af- rit beint frá frumriti sögunnar. En brot þetta reyndist gefa allt aðra mynd af málseinkennuni þeim, ' sem Wieselgreh hjafði rannsakað. Og einmitt i þessum atriðum stendur handritsbrotið miklu nær Snorra heldur en texti Möðruvalla- bókar. Með öðrum prðum, misimunur- inn í máli handritanna virðist ekki leyfa neinar ákveðnar niðurstöður. f formál- anum að útgáfu sinni af Eglu í fslenzk- um fornritum II (1933), þar sem Sig- urður Nordal birti gagnrýni sína, segist hann sjálfur framvegis ætla að skoða Eglu semrit Snorra, ef engin ný og þung rök á móti þeirri skoðun komi til skjalanna. ¦Þrátt fyrir þessa neikvæðu reynslu, þá tók fyrir nokkrum árum hollenzkur fræðimaður að nafni M. C. van den Toom upp málið á nýjan leik í riti sínu „Zur Verfasserfrage der Egilssaga Skallagrímssonar" (Um höfund Eglu) (Köln/Graz 1959) með svipuðum að- ferðum og Wieselgren — en komst að gagnstæðri niðurstöðu. Hann heldur því fram að lokum, að „sá möguleiki, að Snorri hafi samið Eglu, sé nú orðinn mjög sennilegur". Það er þó ekki hægt að segja, að van den Toorn hafi sannað mál sitt. Aðferðum hans og röksemda- færslu er stórum ábótavant, þó að hér sé ekki rúm til að rökstyðja þann dóon. 3. Egils saga, Heimskringla og Snorri Sturluson . Mér hefur lengi verið Ijóst, að mál- fræðilegar athuganir væru ef til vill eina leiðin til að færa út takmörkin vemlega í rannsóknum á fslendingasög- um. Þess vegna væri óafsakanlegt að láta hana óreynda framvegis og gefast upp andspænis „handritaástandinu". En mér .var einnig ljóst, að það yrði að gera þessar nýju tilraunir á stærri mæli- kvarða en áður. Að því leyti voru bækur Wieselgrens og van den Toorns báðar ófullnægjandi. Samanburðarefnið yrði að vera nógu mikið til að útiloka alla tilviljun. í ritgerð minni „Snorri Sturluson och Egils saga Skallagrímssonar. Ett försök til spráklig författarbestamning" — (Studia Islandica 20, Reykjavík 1962) hef ég borið saman Eglu ekki einungis við Heimskringlu alla heldur þar að auki við fjórar stærstu og þekktustu íslend- ingasögurnar: Laxdæla sögu, Eyrbyggja sögu, Njáls sögu, Grettis sögu. Alls er orðafjöldi þessara rita rúm hálf milljón orð eða 544000. Ég hef takmarkað mig við að rannsaka orðaforðann og tek ekki til meðferðar setningatengsh Fiauilialil á bls. 12.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.