Lesbók Morgunblaðsins - 08.03.1964, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 08.03.1964, Blaðsíða 2
E ^itt kunnasta tónskáld sam- tímans, Edward Benjamin Britten, átti fimmtugsafmæli í nóvernber síðastliðnum; en afmaelisdag hans ber upp á hátíð heilagrar Cecilíu, sem er verndardýrlingur tónlistar- innar, og þykir mörgum aðdáend- um hans þessi tilviljun bæði merki- leg og einkar vel viðeigandi. í rúman áratug hefur tónlist Brittens verið leikin oftar og víðar en tónlist nokkurs annars alvarlegs tónskálds, sem enn er á lífi, að Igor Stravinsky einum undantekn- um. Talið er að árstekjur Brittens af verkum sínum nemi kringum 25.000 sterlingspundum eða um 3 milljónum íslenzkra króna. Óperur hans, kórverk og söngflokkar eru að mestu samin við enska texta, en mörg þessara verka hafa verið þýdd og sungin á öðrum tungum. Tæpum tveimur árum eftir frumsýninguna á óperunni „Peter Grimes", sem var fyrsta verulega vinsæla stórverk hans, var hún sungin á ítölsku í einu virðulegasta óperuhúsi Evrópu, La Scala í Mílanó. Síðan hefur hún m.a. verið flutt á japönsku, finnsku og serbó-króatísku. Eins og stendur er hið mikla tónverk hans „War Requiem" (1962) flutt af kórum og hljómsveitum um víða veröld, en í þessu frumlega verki blandar hann saman ljóðlist Wilfreds Owens úr fyrri heimsstyrjöld og latneskum helgirjóðum. BENJAMIN BRiTTEN m lestir gagnrýnendur eru sam- dóma um það, að athyglisverðasti hæfi- leiki Brittens birtist í heillandi sam- stillingu tónlistar og dramatískra til- þrifa í verkum hans. Hann er snillinig- ur í að skapa stef, lög, hljómfall og litrík tónræn blæbrigði, sem eru hríf- andi í sjálfum sér, en vekja jafnframt dramatíaka tilfinningu fyrir stað og stund, hugíblæ og inntaki augnabliksins. Þannig tekst honum t.d. að bregða upp snjallri tónrænni mynd af flissi og kvíða spilltra ungmenna („The Turn of the Screw"), gný og átökum sjóorust- unnar („Billy Budd"), viðlhöfn og grimmd Tudor-hirðariiHiar („Glori- ana"), óyndi mollulegrar rónwerskrar nætur („The Rape of Lucretia") og niðandi töfrum skógarins þar sem Ober- on ríkti („A Midsummer Night's Dream"). í>etta voru dæmi úr óperum Brittens, eax hljómsveitarverk hans leiða líka fram þessi sömu sérkenmi. Hvort sem hann semur stórbrotin og rraar.gslungin hljómsveitarverk eins og „Sinfonia da Requiem" og „Spring Symphony" eða sönglög með píanóundirleik — t. d. lög- in við ljóð eftir Thomas Hardy — þá 2 LESBOK morgunblaðsins vakir jafnan fyrir honum að framleiða tóna sem þjána ákveðnu tilfinningalegu markmiði, helzt markmiði sem liggur utan við hans eigin persónuleik. Hann sagði einu sinni: „Með Beethov- en hófst eins konar rotnun, ef það orð er ekki of sterkt. Fyrir daga Beethov- ens þjónaði tónlistin einhverju sem var stærra en hún sjálf. Til dæmis dýrð Guðs, sem er öllu öðru meiri. Eða veg- semd ríkisins. Eða félagslegu umihverfi tónskáldsins. Hún hafði tiltekið félags- legt hlutverk. Etftir Beethoven varð tón- skáldið miðdepill alheimsins sem hann bjó í. Þar eru rætur rómantísku stefn- unnar. Rómantísku tónskáldin urðu svo yfirmáta persónuleg, að svo virtist sem fyrr eða seinna mundi koina að því, að tónskáldið yrði einasta markneskjan sem gæti skilið hans eigin verk. Nú, sú stefna hentar mér ekki." Hv Lvaða mikla hlutverki þjónar þá tónlist Brittens? Að skoðun hans sjálfs er það hlutteknireg, samúð og umburð- arlyndi. Söguhetjurnar í óperum hans eru einatt ógæfumenn, sem orðið hafa fórnarlömb múgsefjunar, félagslegra for dóma eða pólitískra ofsókna. Tónlist Brittens á að veita okkur innsýn í vanda þeirra og vinna samúð okkar. Tæknilega hafnar Britten líka'. hinni persónulegu áherziu rómantískunnar. — „Ég reyni að semja eins og Stravinsky hefur samið ag Picasso hefur málað," segir hann. „Þeir voru mennirnir sem leystu tónlistina og málaralistina und- an harðstjórn hins hreinpersónulega. — Þeir fóru frá einum stíl tii annars eins og býflugari flýgur blóm af blómi. Ég leitast við að gera það sama. Hvers vegna skyldi ég loka mig inni í þröngri per- sónulegri mállýzku?" .....______ f samrsemi við þetta yfirlýsta mark- mið hefur Britten samið verk í nálegja öll um stílum nema hinum öfgakennda „atónala" stíl^Arnolds Schönbergs, en það stafar m.a. af því að honura finnst kenríing Schönbergs alltof einstrengings- leg og formúlukennd. Ýmsir sjá skyld- leika með Britten og hinu kunna Vín- ar-tónskáldi Gustav Mahler, ogr víst er um það, að á þroskaárum sínum varð Britten fyrir djúptaakum áhrifum af hinum þungu og þéttriðnu sinfóníum og söngvafiokkuim Mahlers. En hitt er jafnvíst, að Britten befði orðið tón- skáld, þó hann hefði aldrei heyrt nótu eftir Mahler — og sennilegia hefði hann ekki orðið mjög frábrugðinn því sem hann er nú. Tónlistargáfa hans var meðfædd og hlaut að brjótast fram. Hann hóf að leika af fingrum fram á píanó fimim "ara gamall. Tíu ára gam- ali samdi hann sónötu, sem hann end- urskoðaði níu árurn síðar og gaf út undir nafninu „Einfalda sinfónían" fyrir strengjahljómsveit. Þetta verk færir honum enn tekjur. E, i ins og títt er um undrabörn reyndist Britten erfitt að losna við þann stimpil. Fram á miðjan fertugsaldur var honum brigzlað um að vera alltof fimur og eiga alltof auðvelt með að semja tónsmíðar. Eftir „Sprirxg Symph- ony" (1949), „Billy Budd" (1951) og „The Turn of the Screw" (1954) þögn- uðu samt þessar raddir, og undrabarnið varð smám saman hinn viðurkenndi meistari. í Bretlandi er nú talið, að þar hafi ekkert fremra tónskáld verið uppi síðan Henry Purcell (1659—95) leið. Sumir tónlistarfræðinigar hafa jafn- vel gengið enn lengra. Þannig sagði Hans Keller í hinu útbreidda vikuriti orezKa utvarpsins, „Radio Times", a5 Britten væri mesta núlifandi tónskáid heimsins. Þetta eiga margir gagjnrýnend ur bágt með að viðurkenna og benda á tvo menn, sem standi honum áreiðan- lega jafnfætis, Rússana Igor Stravinsky. sem nú býr í Bandaríkjunum, og Bmitri Sjostakovitsj. Slíkum spurningum veltir Britten sjálfur ekki fyrir sér, því hann er mað- ur hlédraegur, feiminn og ákaflega hóg- vær. Hann kveðst sjaldan lesa tónlist- argagnrýni, þvi hún sé yfirleitt trufl- andi og gagnslítil fyrir hann, jafnvel þegar hún sé jákvæð og velviljuð. — Þessi afstaða kann m.a. að stafa af reynslu hans á yngri árumi Fyrir meira en 30 árum voru þrír söngvar eftir hann fiuttir á hljómleikum í Lundúnum — og eina gagnrýnin sem hann fékk var stutt umsögn þess efnis, að söngvarnir væru augljós stæling á vinsælum söngv- um eftir William Walton. Þetta var hinu 17 ára tónskáldi bitur reynsla. Hann er mjög tregur til að stjórna hljómleik- um, þó allir séu samdóma um að eng- inn stjórni hans eigán verkum betur, og virðist ævinlega telja sjálfan sig rru»- heppnaðan hljómsveitarstjóra. B 1 enjamin Britten hefur uiro margra ára skeið búið í húsi sem hann nefnir „Red House" í útjaðri Aldeburgh, Jítils fiskimannaþorps í Suffolk. Siðan 1947 hefur hann ásamt vinum sinum staðið fyrir tónlistarhátíð á hverju sumri í Aldeburgh og oft samið verlc fyrir hana. í „Rauða húsinu" býr hann ásamt vini sínum og samverkamanni um 25 ára skeið, tenórsöngvaranum Peter Pears. Það var fyrir Pears sem hann samdi flesta af söngvaflokkum sínum og mörg helztu hlutverkin i óperunum. Húsið er rúmgott og smekklegt, en ekki sérlega nýtízkulegrt, minhir meira á fjórða áratug aldarinnar en þann sjöunda. Fyrir utan það er sólbaðsver- önd með vínviði og sundlaug, sem Britten dýfir sér í a.m.k. þrisvar á dag í góðu veðri, jafnvel þó hann sé önnum hlaðinn. Hann hefur um margra ára skeið jafnan haft mjög mikið að gera, og það er ekki ótítt, að hann sitji við að semja þriðja þáttinn í óperu eftir að byrjað er að æfa þann fyrsta. Britten er enn unglegur í fasi, lítið farinn að gildna, hefur varla misst eitt einasta hár og er rétt að byrja að gránau Vinnuherbergi hans er yfir bílskúrn- um, rúmgott og mjög óbrotið, minnir á munkaklefa. Síðan hann settist að 1 Aldeburgh árið 1942, hefur hann hald- ið sömu vinnuháttum. Kl. 8 eða 8,30 á hverjum morgni er hann setztur við skrifborðið, þar sem hans bíða strikað- ar pappirsarkir og margir velyddaðir blýantar. Það sem hann skrifar niður er hann þegar búinn að vinna í hugan- ura, lög, hljómfall, samhljóma, hljóð- færaskipun og leiðbeiningar. í seiling- arfæri við hann er flygill, en hann notar hans aðeins til að leika hið fullunna verk og ganga úr skugga um, að allt komi heim og saman. H arvn vinnur f einni 2otu til hádeg'- Framhald á bls. S Utgefandi FramkvÆtJ.: Ritstjórar: Auglýsingar: Ritstiórn H.í. Arvakur. Reykjavílc Sigfús Jónsson. SigurSur Bjarnason trá Vlous. Matthías Johannessen. Eyjólfur Konráð Jónsson. Arni Garðar Kristinsson. ASalstræU 6. Slmi 22180. 9. tölublað 1964

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.