Lesbók Morgunblaðsins - 19.04.1964, Page 14

MD
Nýjustu tæki til rannsókna
Nýtt og kröftugt áhald til
rannsókna á himin-
geimnum var tekið í notkun hinn
1. nóvember síðastl., og um leið
áttu Bandaríkin stærsta áhald
áhuga á ionospherunni, vegna þess,
að aginirnar þar haga sér breytilega,
stundum breytast þær nokkrum
sinnum á dag, er þær verða fyrir
áhrifum sólar, segulsviðs jarðar,
hvössum vindum og ýmsu fleiru.
til frekari rannsókna, sem mark er á
takandi. Áhaldið í Arecibo mun gera
mögulegar víðtækar mælingar í
hvaða hæð sem er og yfir langan
tíma.
Hinn næmi útbúnaður þessa nýja
þeirrar tegundar, sem til er í
heimi.
Áhaldið, sem hægt er að nota bæði
sem radarsamstæðu og radíókíki, er
staðsett í Arecibo á Puerto Rico, sem
er sjáifstæð eyja í Karilv tiafinu, en
tengd Bandaríkjunum. Stofnunin er
þekkt undir nafninu Ionospheriska
athuganastöðin í Arecibo, og hefur
verið byggð með 8 milljón dala til-
kostnaði í dal einum, milli hárra
fjallatinda.
Sem radarsamstæða verður þetta
næmasta áhald, sem gert hefur verið
til ionoshperiskra rannsókna. Það
getur se'nt út sterkar radíóbylgjur og
numið bergmál þeirra, en það getur
gefið uppiýsingar um allt, sem getur
skekkt þær — loftagnir í jarðnánd,
eða himinlíkami langt úti í geimn-
um. Á þennan hátt getur áihaldið
framið víðtækustu rannsóknir, sem
nokkru sinni hafa verið gerðar í
efri lögum andrúmsloftsins og á
ýmsu í sólkerfinu.
Geislun frá Vetrarbrautinni
Ef áhaldið er notað sem radíókíkir,
ætti næmi þess að gera vísindamönn-
um fært að finna geislun frá Vetrar-
brautinni, miklu lengra frá jörðu
en nú er unnt. Við þessa notkun
sendir það ekki sjálft út geisla, held-
ur einbeitír hinum næma útbúnaði
sinum að því að finna radíomerki frá
stjörnum á fjarlægum slóðum himin-
geimsins — milljónum ljósára frá
jörðu.
Áhaldið í Arecibo hefur stærsta
reflektor-net, eða skál, sem til er á
nokkrum radíókíki, sem enn hefur
verið smíðaður — 1000 fet í þvermál
og 158 fet á dýpt.
Eins og nafnið — Ionospheriska
athuganastöðin — gefur til kynna, er
tilgangur þessarar stofnunar aðal-
lega sá að gera nákvæmari mæling-
ar en áðúr á þéttleik, hitastigi og
hreyfingum agna í ionospherunni,
stöðugt breytilegu lagi af þunnu,
rafmögnuðu lofti, sem tekur við um
það bil 50 mílum frá yfirborði jarð-
ar.
Á síðari árum hafa vísindamenn
fundið aukna þörf á vitneskju um
þetta svæði. Öll geimför verða að
fara um það. Ionospheran kastar
einnig radiógeislum aftur til jarðar
og gerir þ»nnig mögulegt radíósam-
band um langan veg. Breytingar í
ionospherunni hafa djúptæk áhrif á
radíósendingar..
Vísindamenn hafa einnig mikinn
Auknar rannsóknir
Á und’anförnum árum haía eld-
flaugar og gervihnettir veitt upp-
lýsingar um ionospheruna í vissri
hæð og yfir skiunman tíma. En
þessar rannsóknir hafa ekki leyft
nákvæmar mælingar á þessu dular-
fulla loftlagi, yfir lengri tímabil.
Á sama hátt hafa radartilraunir
takmarkazt að mestu við endurkast
frá botni lagsins, vegna þess, að
mprki frá meiri hæð hafa verið ónýt
áhalds getur vonandi einnig gert
mögulegar aðgerðir á miklu meiri
vegalengdum. Og tilgangurinn með
því að staðsetja þessa rannsóknastöð
í hitabeltinu var sá að hafa sól,
tungl og nálaegustu reikistjörnur því
sem næst hæst á himni.
Radarmerki hafa verið látin end-
urkastast frá tunglinu, fyrir aðgerðir
ameriskra vísindamanna, allar götur
síðan 1946, en það er ekki fyrr en á
allra síðustu árum, að radarkenfi
hafa fengið nógan næmleik til að
endurkasta merkjum frá næstu reiki-
stjörnum, nægilega til þess að fremja
mælingar, sem mark er á takandi.
Hinn nýi radar gefur vonir um
möguleika á að mælq, fjarlægð þess-
ara reikistjarna, svo að ekki skakki
meiru en 100 mílum, og gefa upp-
lýsingar um snúningishraða þeirra og
eiginleika yfirborð þeirra.
Rannsóknir á Venus
Svona rannsóknir gætu orðið sér-
lega mikilvægar, hvað snertir rann-
sóknir á Venus, sem ekki verður
rannsökuð með auganu vegna þoku-
hjúpsins, sem umlykur hana. En rad-
argeislar geta komizt gegnum þok-
una og ættu að geta útvegað mjög
nákvæmar upplýsingar. um Venus,
og það í smáatriðum.
í hinni nýju rannsóknarstöð eru
ýmis atriði í byggingu og s/kipulagi,
sem gerir hana einstæða í hópi radíó-
og radarkíkja. Þarna var geysimikill
dalur holaður niður í dal frá náttúr-
unnar hendi, í fjöllúnum á Puerto
Rico, og þar komið fyrir risavöxnu
loftneti, sem ekki verður hreyft úr
stað. Venjulega eru endurkastsloft-
net hreyfanleg, svo að hægt sé að
taka móti geislum úr öllum áttum.
En vísindamennirnir frá Cornell-
háskólanum, sem teiknuðu rannsókna
stöðina, sneiddu hjá þessum galla,
sem óhreyfanleikinn virðist vera,
með því að koma fyrir móttökutæki
500 fetum fyrir ofan loftnetið.
Þetta tæki er fest við 550-tonna
yfirbygjgingu, sem hangir á strengj-
um, og þannig er hægt að færa það
eftir strengjunum, til þess að það
nái til meiri flatar af himninum.
Út fyrir sólkerfið
Ef til vill verður það mesta þol-
raun þessarar nýju stöðvar, þegar
loftnetið er stillt á staði handan við
sólkerfið.
Hingað til hafa radíó-stjömufræð-
ingar ekki getað fundið geislun frá
neinni einstakri stjömu nema sól-
inni. En ef aðrar stjörnur hafa trufl-
anir, svipaðar geislavirkum sólblett-
um, er hugsanlegt, að þessi nýju
áhöld kunni að verða vör við þessar
truflanir.
Með því að einbeita radarnum enn
lengra út í geiminn, vona vísinda-
mennirnir einnig að fá frekari vit-
neskju um radíóuppsprettur eins og
Taurus og Virgo, sem em milljónir
ljósára frá jörðu.
Svona víðtækar rannsóknir munu
óhjákvæmilega vekja forvitni á að
vita, hvort þessi rannsóknastöð geti
megnað að uppgötva vitsmunalif á
fjarlægum stöðum alheimsins. Flest-
ir vísindamenn em vantrúaðir á
möguleika á slíku lífi annarsstaðar í
sólkerfinu, en em hins vegar mjög
forvitnir á möguleika þess annars
staðar í alheiminum.
Stöðin í Arecibo veitir vísindunum
betri augu og eyru en þau hafa áður
haft. Það sem menn sjá og heyra úti
í geimnum mun sennilega hafa mikil
áhrif á jarðarbúa.
Framhald af bls.,13
ísland
26-5. f. Guðmundur hinn góði
Arason Hólabiskup að Grjótá 1
Hörgárdal. D. 1237.
Þorvarður Þorgeirsson föðurbróð
ir Guðmundar góða Arasonar
kemur frá Noregi eftir fall Inga
konungs. Þorvarður lýsti því yfir
að hann vildi engum jarðneskum
konungi þjóna eftir fall Inga, því
að honum þótti sem enginn
myndi hans jafningi verða.
1162
Friðrik Barbarossa (Rauðskegg-
ur) I leggur Mílanó á Ítalíu í
eyði.
Hákon herðibreíður Sigurðsson
konungur i Noregi fellur í omstu
við Erling skakka Ormsson. Or-
ustan stóð við eyna Sekk i Molde
firði úti fyrir Raumsdal. Hákon
var þá 15 vetra. í þeirri orustu
var Ari Þorgeirsson, faðir Guð-
mundar góða.
ísland
Ari Þorgeirsson fer til Noregs og
gerist maður Erlings skakka og
fer í hernað með honum gegn
Hákoni herðibreið.
Réttavig.
D. Björn Gilsson biskup á Hól-
um. Hann lærði hjá Teiti ísleifs-
syni og var vigður af Áskatli erki
biskupi. Björn setti klaustur að
Munkaþverá.
1163
Fyrsta konungskrýning í Nor-
egi, er Magnús sonur Erlings
skakka var krýndur.
Sigurður jarl Hávarðsson fellur I
orustu á Re nálægt Tunsbergi
1 Noregi, við Erling jarl og Magn-
ús konung Erlingsson. í þeirrl
orustu var Ari Þorgeirsson.
Hrói vigður biskup til Færeyja.
ísland
Bardagi í lögréttu á Alþingi.
Margir særðust og þar féll Hall-
dór prestur Snorrason og þar
særðist Þorvarður Þorgeirsson
liirðmaður Inga konungs. Það
sumar var kallað grjótflauga-
sumar eftir uppþoti þessu.
14 ÚESBÖK MORGUNBLAÐSINS
14. tölublað 1964