Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1966, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1966, Blaðsíða 16
Ami Ola: Skipula ykjavíkur lið nýja og fullkomna skipulag Reykjavíkur táknar merkari tímamót í sögu borgarinnar en nokkur önnur, er orðið haía allt frá því er bærinn fékk kaupstaðarrétftindi. Með skipuiaginu hei'ir borgin ákveðið í fyrsta skipti að sníða sér stakk eftir vexti, og kjör- orðið er: Hver hlutur á sinum stað, og staður fyrir hvern hlut. Til þess að skilja betur hve stórt framfaraskref er stigið irieð hiniu nýja skipulagi, er rétt að átta sig á skipu- lagsmálum borgarinnar frá upþhafi og ýrnsu því, sem gerzt hefur hér á 180 árum. Ipphaf Reykjavíkur var það, að Skúli Magnússon landfógeti reisti hér verksmiðjuþorp upp úr miðri 18. öld, og konungur gaf verksmiðj'unum jörð- ina Vík á Seltjarnarnesi, eins og bónda- bærinn Reykjavík var venjulega nefnd- ur þá. Með byggingu verksmiðjuhúsanna heist svo fyrsta skipulag hér. Hús- in eru flest reist í beinum röðum báð- um megin við sjávargötuna frá Vik, og þar myndaðist Aðalstræti. En nokk- ur hús voru reist sunnan við kirkju- garðinn, báðum megin við heimreið- ina að Suðurbænum, og þar myndað- ist upphaf Tjarnargötu. Verksmiðjuhús- in voru alls 23, þar af 5 timburhús, en öll hin úr torfi. Seinna bættust svo við 4 timburhús kóngsverzlunarinnar, sem flutt voru úr Örfirisey og endur- reist i Grófinni, neðst við Aðalstræti. Þegar verksmiðjurnar voru 10 ára gamlar, var starfsfólk þeirra 95 manns, en í hjáleigunum og Hlíðarhúsum voru þá 121. J>að kom í hlut verksmiðjanna að halda við Aðalstræti, en litlar sög- ur fara af því viðhaldi, og sennilega hefir sjávargatan haldizt óbreyt/t fyrst í stað, því að þá var lítil þörf fyrir vandaðan veg þarna, vegna þess að þar var ekki önnur umferð en gangandi manna. J>að vekur ' því ' athygli, hvað Aðalstræti var breitt frá upphafi, en til þess liggur sennilega sú ástæða, að hlaðbreiddin milli gamla Vikurbæjar- ins og kirkjugarðsins hefir verið látin xáð'a norður úr. " etta skipulag helzt svo óbreytt þangað til Reykjavík fær kaupstaðar- réttindi 1786. Þá er um leið ákveðin sú lóð, sem kaupstaðurinn skyldi byggj- ast á. Voru vesturtakmörk hennar frá Grófinni um Grjótabrekkuna suður að tjörn. Að sunnan réð svo tjörnin, að austan lækurinn og að norðan sjór- inn. Segir útmælingarnefndin í áliti sínu, að með þessu sé kaupstaðnum lagt til kappsamlega nóg land, þótt ut- an við það verði hjáleigurnar Grjóti, Götuhús, Landakot, Stöðlakot og Skál- holtskot. „En skyldi svo ólíklega verða einhvern tíma, að Reykjavík þyrfti á meira landrými að halda, þá má bæta við þessum hjáleigum með leyfi hans hátignar konungsins, sem er eigandi þeirra". Mörgum mun nú finnast þetta vera músarholusjónarmið. En skiljan- legt er, að meirí stórhugar gætti ekki á þeim tíma. Reykjavik var þá ekki annað en þetta litla verksmiðjuþorp, 'og hag verksmiðjánna hafði hrakað stórkostiega. Auk þess voru Móðuharð- indin þá nýlega afstaðin, en þau höiðu komið hart niður á byggðinni. Mann- fall hafði orðið gífurlega mikið. Látizt höíðu 83 í Reykjavíkursókn, 36 í Nes- sókn og 33 í Laugarnessókn. Eftir voru á þessu svæði álls 302 sálir, og má yrr og sí býla, þá var sjálfsagt a8 hafa götur þar. Vaninn skapaði skipuJagið. j>ann- ig varð stígur úr Givfinni upp að Hlíðarhúsum upphaf Vesturgtöu, stígur frá norðurenda Aðalstrætis að Götu- húsum varð upphaf Fischersunds og Mjóstrætis, stígar úr Aðalstræti upp í Grjótahverfið urðu að Brattagötu og Grjótagötu, stígur frá Vík að Skildinga- nesi varð að Suðurgötu, stígur úr Að- alstræti að Landakoti varð að Túngötu, stígur frá Stöðlakoti að Móhusum varð að Laufásvegi, og þannig mætti lengi telja. E: á þessum tölum sjá, að fjórði hver maður hefir þá andazit þar. Það voru því dapurlegir tímar hér, þegar höf- uðborgin reis á legg. »3 egja má, að sögu verksmiðjanna væri lokið um 1790, en þá er hafin ný byggð í Reykjavík. Jafnframt því einnig legið í boga, og hún varð nú sú gata, sem þessi hús stóðu við. Fékk hún þá nafnið Strandgata, en heitir nú Hafnarstræti. Og ef þið lítið á Hafn- arstræti, er það bogið og sýnir enn i dag, að það voru staðhættir, sem réðu skipulagi þessarar næstelztu götu í bænum, og af henni má marka, hvar hinn gamli sjávarkambur var. I n nú víkur sögunni að því, a3 érið 1829 kom hingað nýr stiitamt- maður, ICrieger að nafni. Honum blöskr- aði, hvernig byggingarmáium Reykja- víkur var komið, og hann einsetti sér að hefta þann óskapnað, sem hér var á uppsiglingu. Hann bannaði algjörlega frekari byggingar á Austurvelli og biargaði þar með því sem bjargað varð af veliinum. Hann friðaði einnig Lækj- artorg. Þær ráðstafanir hans mega telj- ast hin fyrsta skipulagstilraun í Reykja vík, og mega borgarbúar vera honum sem bærinn fékk kaupstaðarréttindi, var verzlunin gefin frjáls öllum þegnum Danakonungs, og nú tóku útlendir kaupmenn að setjast hér að og reisa verzlunarhús. Það kom fyrst í hlut Skúla fógeta að úthluta byggingarlóð- u,m handa þeim, en það fór mjög í handaskolum. Og ekki tók betra við eftir 1803, er hér var kominn bæjar- fógeti og hann úthlutaði lóðunum. )>að var því ekki stjórnsemi yfirvalda að þakka, að hús voru ekki reist á víð og dreif um Kvosina (eða Austurvöll). Að byggðin varð nokkuð skipuleg þeg- ar í upphafi, var því að þakka, að kaupmenn vildu vera sem næst sjón- um. J>að var þægilegast fyrir þá vegna vöruflutninga. í>ess vegna reistu þeir hús sín í norðurjaðri Austurvallar, alveg fram við sjávarkambinn. Að vísu voru ekki lagðar neinar kvaðir á þá um það, hvar þeir skyldu reisa hús sín á þeim lóðum, er þeim voru fengn- ar. Það kom alveg af sjálfu sér, að halarófa af verzlunarhúsum myndað- ist á sjávarkambinum. En ekki voru þau í beinni Jínu, heldur í boga, því að sjáv'arkamburinn var bogadregin eftir víkinhi, og þar hafði gamia al- íaraleiðin meðfram • túngarði Víkur Hafnarstræti um aldamótin. gata hafði þann mikla kost, að hún var sjálfgerð, og þurfti ekkert um viðhald hennar að hugsa. Sjávarmölin sá fyrir því, að þarna varð hvorki for né íhlaup, þótt stórrigningar væri eða bráðaieys- ingar. " arna voru nú komnar tvær göt- ur í hinum nýja kaupstað, en ekkert var hugsað fyrir fleiri götum, né hvar þær ættu að vera. Var þá farið að byggja hús hingað og þangað á Aust- urvelli, skipulagslaust og jafnvel leyfis- laust. Þó má geta þess, að götuslóði hafði myndazt sunnan við lóðirnar í Hafnarstræti þvert yfir Austurvöll að læknum, og sum húsin voru reist hjá bessum götuslóða. Þetta varð upphafið að Austurstræti. Og margir fleiri götu- sióðar gangandi fólks urðu með tim- anum að götum, alveg eins og þegar vegir úti um land voru fyrst í stað lagðir eftir hestagötum. Vaninn er harðstjóri, pg menn fylgja honuim oft í blindni, og vegna þess að fólkið hafði vanið sig á að ganga vissar leiðir uiilH þakklátir fyrir þær um aldir. Ef fram- sýni hans og skörungsskapar befði ekki notið við, mundi húsum hafa verið kakkað allavega á Austurvöll og Lækj- artorg, skipulagslítið eða skipulags- laust, og þeir sem húsin reistu, fengið lóðir undir þær til eignar ókeypis, eina og þá var siður. En Krieger gerði meira. Hann skrifaði stjórninni og bað um byggingarreglugerð fyrir bæ- inn og ítrekaði þá beiðni hvað eftir annað, og að lokum hafðist þetta íram. Arið 1839 var gefið konungsibréf um skipan bygginganefndar í Reykjavík. Skyldi starf nefndarinnar vera að sjá um skjpulag bæjarins, ákveða hvar götur og torg skyldi vera og úthluta byggingarlóðum. Þremux árum seinna bannaði svo byggingarnefnd, að torf- hús væri reist í Miðbænum, og þeir torfkofar, sem var væri, skyldi rifnir jafnharðan og þeir geagi úr sér. Þetta varð til þess, að torflbæir voru horfn- ir úx DÆiðbænum um miðja öldina. ' Frh. á bls. 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.