Lesbók Morgunblaðsins - 22.10.1967, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 22.10.1967, Blaðsíða 10
Hún var kvenna sfœrst og glœsilegust og lifði þrjá eiginmenn sína EfTlk JONAS GUÐLAUGSSON Guðmundur hét maður Einarsson bðndi og lög- réttumaður í Árnesþingi, mikilsháttar og líklega hreppstjóri í sinni sveit, en ekki er aiveg víst hvar hann átti búsetu, þótt líklegast hafi það verið í Bisk- upstungum í Haukadal eða annars staðar þar í sveit. Guðmundur er þekktastur fyrir það að nafn hans er ritað undir Áshildarmýrarsamþykkt, sem gefð var árið 1496, og stefnt var gegn yfirgangi konungs- valds og valdamanna í landinu. Stóðu að samþykkt- inni stærri bændur og bændahöfðingjar í Árnes- þingi. Sonur Guðmundar var Einar bóndi á Vatnsleysu í Biskupstungum, síðar bóndi í Haukadal í sömu sveit frá 1547. Ekki er kunnugt hver kona Einars var, en dætur átti hann tvær, önnur var Jórunn fyrri kona Vopna-Teits, sem var svo nefndur, vegna þess að hann bar ao sögn seinastur manna alvæpni og brynju hérlendis.. Bjuggu þau Jórunn og Teitur í Auðsholti í Tungum. Hin dóttir Einars á Vatns- leysu var Þuríður og nefnd hin stóra, mun hún hafa verið kvenna hæst vexti og gervilegust ásýndum og margur karlmaðurinn mun hafa litið hana hýru auga þegar í uppvexti. Þá víkur sögunni vestur á land. Emar hirðstjóra- umboðsmaður Þórólfsson bjó á Hofsstöðum í Mikla- holtshreppi og átti fyrir konu Katrínu Halldórsdótt- ur ábóta að Helgafelli Ormssonar Einar þessi var mikilsvirtur höfðingi hér á landi á seinni hluta 15. aldar og hafði farið með umboð Diðriks Pínings hirðstjóra hérlendjs um 1480. Diðrik sá er talinn til aðsópsmeiri hirðstjóra hér á landi á þeirri öld og frægur fyrir dóm þann er hann lét dæma 1490 og kenndur er við hann og stóð gegn verzlun Englend- inga við landsmenn og búsetu útlendra kaupmanna á verzlunarhöfnum hérlendis. Einar hirðstjóraum- boðsmaður gerðist próventumaður Helgafellsklaust- urs um 1493, (d. um 1510). Á þeim tímum voru klaustrin nokkurskonar elliheimili og gáfu menn með sér fé þangað sem kallað var próventa. Sonur Einars og Katrínar á Hof^stöðum var séra Þórður prestur fyrst nefndur í skjali árið 1518 og fékk nokkru síð- ar Hítardaisstað, sem var eitt af beztu brauðum á landi hér og ekki veitt nema höfuðklerkum og höfð- ingjum ríkum og ættstórum, og tíðast í veitingu erkibiskupsins í Niðarósi, ásamt fieiri stórstöðum í landinu. Má geta þess að einn fyrirrennari séra Þórð- ar í Hítardal, séra Sigurður beigaldi átti 2000 fjár sem talið varð, einnig er testament (arfleiðsluskrá) Sigurðar prests prentuð í Fornbréfasafni og sýnir hversu geysilega auðugur hann var. Séra Þ^-^ur í Hítardal tók sér tii fylgilags Þuríði stóru Eii. dóttir, sem hann hefir líklega kynnzt í Skálholti eða þar í sveitum, meðan hann var til for- frömunar og mennía á biskupssetrinu Heimildir eru þó ertgar fyrir því svo mér séu þær kunnar. Með Þuríði átti séra Þórður dætur tvær sem upp komust, en 5 böm er talið að þau hafi átt saman í frillu- lífi, eins og síðar mun sagt verða frá. Dæturnar voru: Þórunn er átti séra Finnboga Tumason að Hofi í Vopnáfirði og Jórunn sem átti Þórð lögmann Guðmundsson (d. 8 apr. 1608 )einn kunnasta höfð- ingja og valdsmann í landinu á seinm hluta 16. ald- ar. Bjuggu þau hjón í Borgarfirði á ýmsum jörð- um, þar á meðal Grímsstöðum, Reykholti, Indriða- stöðum, Melum og seinast a Hvítarvöllum. Var Þórður lögmaður sunnan og austan á íslandi 1570 til dánardægurs 1608. Voru þau hjón Þórður og Jór- umn mjög kynsæl, meðal barna þeirra var Gísli lög- maður á Innrahóhni á Akranesi tiginn maður og þekktur á sinni tíð. Af Þórunni Þórðardóttir og séra Finnboga eru og komnar ættir, þótt þær séu eigi jafn kunnar sem af Jórunni. Séra Þórður Einarsson naut staðar í Hítardal eigi lengi. Ögmundur biskup Pálsson í Skálholti bar á prest ýmsar sakir og lét dæma hann frá stað. Var dómur sá nefndur Hítardalsdómur, dæmdu 6 prest- Mcöfylgjandi teikningar eru allar úr bandriti frá 16. öld. Myndin að ofan sýnir kvenbúning við bá- tíðleg tækifæri. ar að Helgafelli útnefndir af Ögmundi biskupi, þann 24. jan. 1530. Sakir voru þessar helztar; missagnir á biskup (Ögmund), skemmd á viði Skálholtekirkju, að hann hafi átt 5 börn í frillulífi (sjálfsagt með Þuríði stóru), haft ryskingar við annan prest á Bart- hólomeusmessu, brotið eið sinn mieð óhlýðni við biskup, rækt sig (Ögmund) við erkibiskup í Nið- arósi, en enga bot né skriftir tekið. Þriðja grein dómsinis ber með sér að þær sakargitfir sem bornar voru á séra Þórð voru berleg trúvilia á þeirri tíð, en þar er sagt að hann hafi vanrækt kennimann- skap, hafandi hvorki harndbók né helgan krisma (vígðaolíu) sem honum bæri. í fornum heimildum er og sagt að hann hafi snúizt að siðbreytni Lút- hers. Dæmdi Ögmundur biskup ásamt dómsklerk- um að heilagsanda náð tilkallaðri af Þórði embætt- ið en staðinn fallinn undir erkibiskupsvald og fé Þórðar kirkjunni og sj'álfan hann rétt tækan af bisk- upi, ef hann ei beiddist lausnar undir nauðungar- skriftir. Hér var séra Þórður undir miklum sakargiftum við sjalft almættið í Skálholti, sem herra Ögmundur Pálssson Skálholtsbiskup var þá. Tjáði lítið að ætla sér að rísa gegn slikum manni á þeim tímuin. En til þess hafa refirnir verið skornir af Ögmundi að koma systursyni sínum séra Sigmundi Eyjólfssyni frá Hjalla í Ölfusi og Ásdísar systur Ögmundar á stað- inn í Hítardal. Einnig átti Ögmundur í deilum við séra Jón prest í Odda á Rangárvöllum bróður Þórð- ar prests í Hítardal. Var Jóni presti dæmt hald á Hít- ardal 23. febr. 1530 í Stafholti í Stafholtstungum, fyrir hönd bróður sins og þriðji dómurinn um Hítar- dal var dæmdur 8. ág. sama ár, að séra Jón Ein- arsson skyldi vera löglegur afgreiðslumaður fitað- arins í Hítardal og hans peninga vegna og séra Þórðar bróður síns vegna, er biskup hafSi dæmt frá staðnum. Innstæða kirkjunnar, í nautum, sauðum og köplum var þá 70 hundruð, líklega samsvarandi 70 kýrverðum, ef þeirra verð er talið 1 stórt hundrað eða 120 álnir fornar vaðmáls. Jón prestur þessi í Odda, snerist einna fyrstur presta til Lútherstrúar hérlendis eða villu grámunks eins og Ögmundar biskup kallaði það. Einnig var sá aðdragandi þessara mála að árið 1528 hafði Ög- mundur látið dæma svonefndan Oddadóm og sér veitingavald, sem var í höndum erkibiskups í Nið- arósi, yfir stórstöðum hérlendis, bæði Oddastað og Hítardal. Séra Þórður sigldi í þessum málum og hef- ur talið sér vísa liðveizlu erkibiskups, en Þórður dó það sama ár 1530 erlendis. Þuríður stóra situr nú árið fyrnefnt heima í Hítardal með ungum börn- um sínum í skjóli mágs síns, séra Jóns, og býður milli vonar og ótta hver málalok verði í þessum deilum. Fréttir þær sem berast henni með skipuni eru andlát séra Þórðar og nýjum ungum presti er veittur Hítardalur, systursyni biskups séra Sig- mundi Eyjólfssyni, þá presti í Vallanesi á Héraði austur. Fær hann veitingu fyrir Hítardal 1531 og tekur þá við staðnum sem lög gera ráð fyrir Hefði nú mátt ætla að dagar Þuríðar stóru væru taldir í Hitardal, en 'svo var ekki. Svo mjög hefur hinum unga presti Sigmundi litizt á hina hávöxnu föngu- legu konu, að hann tekur hana sér til fylgilags, ásamt staðnum, en eins og kunnugt er máttu prest- ar ekki kvænast í kapólskum sið. Þuríður verður þess vegna eftir sem áður hús- freyja á hiniim mikla og fræga kirkjustaS og er líklega öllum hnúlum þar bezt kunnug, eftir um 10 ára veru þar á staðnum, og er ólíklegt að frillu- nafnið hafi hún borið sem áður fyrr í Hítardala- dómi. Séra Sigmundur átti í mörg born að lita, hétt Vallanesstað jafnframt Hítardal eins og áðux grein- ir eða frá 27. marz 1530, o,g hefur verið í sífellduim ferðólögum á milli, í fylgd ögmundar biskups móð- urbróður síns í vísitasíum og yfirreiðum um bisk- V 30 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 22. október 1967

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.