Lesbók Morgunblaðsins - 21.01.1968, Síða 4

Þegar hinn heimsfrægi hljómsveit-
arstjóri, Herbert von Karajan, kom í
fyrsta sinn til Bandaríkjanna með
Sinfóníuhljómsveit Berlínar árið
1955, hafði stjórn einnar stærstu
deildar Sambands amerísíkra tónlist-
armanna sent John Foster Dulles
samhljóða tilmæli um, að Karajan
yrði meinaður aðgangur til landsins.
Mótmælagöngur voru farnar fyrir ut-
an Carnige HaU meðan tónleikarnir
fóru fram. Herbert von Karajan
hafði verið yfirlýstur nazisti, og með-
al annars verið meinað að halda op-
inbera hljómleika í heimalandi sdnu,
Austurríki, og bannað að fara úr
landi á fyrstu árunum eftir stríð.
Með þessum aðgerðum vildu þessir
amerísku tónlistarmenn leggja
áherzlu á, að Herbert von Karajan
væri óæskilegur gestur sakir stjórn-
málalegrar fortíðar sinnar. Viðhorfið
gagnvart Karajan hefur vissulega
tekið stórkostlegum stakkaskiptum
síðan, en enn hefur Sinfóníuhljóm-
sveit New Vork-borgar ekki séð
ástæðu til að bjóða honum að stjórna
hljómleikum hjá sér. Mun hann
þannig vera nánast sá eini af fræg-
ustu hljómsveitarstjórum heims, sem
sú hljómsveit hefur sniðgengið.
Herbert von Karajan fæddist í Salz-
burg og er nú 59 ára gamall. Hann kom
fyrst opinberlega fram aðeins finnm ára
gamall sem undrabarn í píanóleik, og
stundaði eftir það nám í tónlistarskóla
borgarinnar, Mozarteum. Frumraun sína
sem hljómsveitarstjóri þreytti hann 19
áxa að aldri, og þá fyrir tilviljun. Hann
var látinn taka við stjórninni á síðustu
stundu vegna veikinda annars. Almenn
viðurkenning féll honum þó ekki í
skaut fyrr en níu árum síðar, er hann
stjórnaði sem gestur við óperuna í
Berlín. Þá hófsit hinn raunverulegi ferill
hans sem hljómsveitarstjóri og mun eng
um blandast hugur um, að hann sé einn
mesti snillingur á sviði hljómsveitar-
stjó.rnar í heiminum um þessar mundir.
Á árunum milli 1956 til 1964 var
hann fastráðinn hljómsveitarstjóri í
fjórum löndum samtímis: við Scalaóper-
una á Ítalíu, við Berlínarhljómsveitina í
Þýzkalandi, við Lond'on Philharmonia í
Englandi og loks í heimalandi sínu, bæði
við Ríkisóperuna í Vín og við tónlistar-
hátíðina í Salzburg, þar sem hin nýja
hljómileikahöll, Festspielhaus, var byggð
að mestu eftir fyrirmælum hans. Hann
var þvi á eilífum ferðalögum milli landa
og á þessum árum var heimfærð upp á
hann saga, sem var einu sinni sögð um
tónskáldið Richard Strauss. Sagan er á
þá leið, að Karajan stökk upp í leigu-
bifreið og þegar bílstjórinn spurði hvert
ætti að aka, svaraði hann: Skiptir ekki
máli — ég er alls sitaðar eftirsóttur. f
síðasta mánuði stjórnaði hann í fyrsta
skipti í Metropolitan óperunni í New
York. Þar stjórnaði hann og setti á svið
óperuna „Valkyrjan11 eftir Wagner.
Hann bar alla ábyrgð á sýningunni og
réð meira að segja einnig ljós'beitingu.
Aðgöngumiðinn kostaði 40 dollara og
komust færri að en vildu. Þessi sýning
var hin fyrsta af fjórum Wagner-óper-
um sem Herbert von Karajan setux á
svið og stjórnar á næstu fjórum árum
samkvæmt sérstökum samningi við
Metropoliton óperuna.
Lögheimili von Karajans er í St.
Moritz í Sviss, þar sem hann á gríðar-
stónt hús. Hann valdi þann stað m.a.
með tilliti til nálægðar hans við Salz-
burg; á þotunni sinni er hann aðeins 36
mínútur að fljúga milli staða. Hann
á einnig nokkra kappaksturabíla, sem
hann hefur yndi af að aka, og hann
nýtur þess vel að ganga á fjöll eða
renna sér á skiðum. Sagt er, að hann
kunn-i vel að meta þann munað, er auð-
urinn veitir. Eiginkona hans er frönsk
og eiga þau hjón tvær dætur.
Herbert von Karajan er talinn mjög
einþykkuir maður, og kröfuharður.
Skæðar tungur segja, að hann eigi
áreiðanlega ekki vinum sínum að þakka
velgengni sína, því að hann eigi þá
ekki nógu marga. En flestum mun koma
saman um, að eigin gáfur Karajans,
vinnuþrek hans og ósérhlífni hafi nægt
honum til heimsfrægðar, hann slakar
aidrei á listrænum kröfum til að ná full-
komnum áxangri. Það er sagt, að eng-
um sem hafi horft á hann vinna og
stjórna, geti blandazt hugur um, að
mesta ánægja von Karajans sé fólgin
í því að vinna og vinna vel. Sjálfur
hefur hann sagt: Ég hef óbifandi trú á
því, að hljómleikar munu takast vel, ef
hvert einasta smáatriði er rétt unnið.
Sagt er, að von Karajan beiti mjög
svipaðxi tækni og Toscanini í hljóm-
sveitarstjórn. Toscanini stjórnaði eftir
minni, það gerir Karajan líka. Ég
reyni að forðast að horfa á nóturnar,
segir von Karajan, þegar hugurinn er
bundinn við nóturnar, hættir maður
að heyra sjálfa tónlistina. Hann hvetur
meðlimi hljómsveitarinnar til að hlusta
hver á annan frekar en horfa á sig; hann
ræðir smáatriði við þá, en hvort hann
er ánægður með heildará’hrifin, vita
þeir sjaldnast fyrr en undir lokin. Þegar
hann stjórnar óperum, leiðréttir hann á
hinn bóginn aldrei smáatriði við söngv-
ara, heldur aríuna eða verkið í heild.
Hann er nú orðinn svo eftinsóttur stjórn-
andi, að hann fær venjulegast sjálfur
að velja söngvara, þar sem hann stjórn-
ar óperum, og veit því hvers hann má
vænta af þeim. Tónlistargagnrýnendur
segja að yfihburðahæfileikar von Karaj-
ans séu meðal annars fólgnir í hinni
fullkomnu tilfinningu hans fyrir sviðs-
verkinu í heild.
Árið 1960 hætti von Karajan fram-
kvæmdasitjórnarstörfum við tónlistar-
hátíðina í Salzburg og síðar sagði hann
upp föstu starfi sínu bæði við Phil-
harmonia í London og við Vínaróper-
una. Við Vínaróperuna hœtti hann eftix
harðar og langvinnar deilur við ráða-
menn um fjárveitingar og starfsmanna-
hald. Hann stjórnar þó enn tónleikum
í Salzburg bæði á sumarhátíðinni og á
páskahátíðinni, en til þeirrar hátíðar
hef-ur hann sjálfur efnt og var hún hald-
in í fyrsta sinn í fyrra. Mun það eina
tónlistarhátíð sinnar tegundar, sem skil-
ar arði. Ekki er nákvæmlega vitað,
hversu háa upphæð von Karajan fæx
fyrir hverja einstaka tónleika í Ame-
ríku, en talið er, að liún muni ekki lægri
en 4000 dollarar. Árlegar tekjur ’hans
í dolluxum af hljómleikahaldi geta því
hæglega o.rðið meiri en fjórðungur
milljónar.
Margar sögur eru sagðar um erfitt
skaplyndi von Karajans. Sagan segir,
að einu sinni hafi frumsýning á óper-
unni Meistarasöngvurunum hafizt hálfri
stundu of seint. Ástæðan vax sú, að von
Karajan uppgötvaði, að erkióvinur hans
sat í salnum, og neitaði að koma fram
fyrr en búið væri að fjarlægja hann. í
annað skipti kvartaði hann undan því
við óperusöngkonuna Birgit Nilson, að
hann hefði verið látinn borga fyrir mál-
tíð á veitingahúsi, sem hún mun eiga
hlut í í Stokkhólmi. En Birgit Nilsson
kunni að svara fyrir sig. Það er ágætt,
sagði hún, starfsfólk mitt hefur strang-
ar fyrixskipanix um að gefa ekki
milljónamæringum fría máltíð. Aðal-
framkvæmdastjóri Metropoliton-óper-
unnar, Rudolf Bing, sem hefur samið
við von Karajan um uppfærslu á Wagn-
er-ópexum á næstu árum, segir: Karaj-
an er ekki þægilegur maður. Hann borð-
ar aldrei úti, hann reykir ekki, hann
drekkur ekki. Það er ekki auðvelt að
komast að honum eða kynnast honum
náið. Það er almennt vitað, að okkur
hefur ekki alltaf samið vel og næstu
fjögur árin verða sjálfsagt erfið. En það
er skylda mín að fá það bezta sem til
er til Metropolitan-óperunnar og enginn
efast um hæfileika Karajans,
Blaðamenn hafa oft spurt um fortíð
hans í nazistaflokknum. Ekki hefur
hann alltaf hafit sömu skýringuna á tak-
einum. Einu sinni svaraði hann, að hann
hefði tilhneigingu til að fylgja þeim
stjórnmálamönnum að máli, sem gætu
hjálpað honum áfram á listamamns-
brautinni. f annað skipti brást honum
enskukunnáttan, þegar brezkir blaða-
menn spurðu um þetta atriði og þóttist
ekkert skilja.
Gizkað er á, að Karajan verði boðið
starf sem fastur hljómsveitarstjóri við
Chicago-hljómsveitina, en ekki eru
menn á eitt sáttir um það hvort Karaj-
an sé líklegur til að taka því. Hann
hefur nú í æ ríkari mæli beint áhuga
sínum að sviðsetningu óperuverka ,
sjónvarpi, og hefur látið þau orð falla,
að sjónvarp sé enn óreynt fjölm'iðlunar-
tæki til óperuflutnings, en hefur samt
tröllatrú á, að slíkt megi takasit án þess
að gæði tónlistarinnar fari forgörðum.
Hann hefur þegar gert sjö sjónvarps-
kvikmyndix af fjórtán sem áætlaðar eru,
m.a. La Boheme, Carmen, Don Gio-
vanni, Cavalleria Rusticana og Otello,
og hafa þær verið fluttar af ýmsum
sjónvarpsstöðvum í Evrópu. Karajan
hefur fullan hug á að auka starf sitt
fyrir sjónvarp. Hann er óþxeytandi að
reyna nýja möguleika, enda segist hann
ekki þurfa að lesa skáldverk, því að
líf sitt allt sé ein skáldsaga.
4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
21. janúar 1968