Lesbók Morgunblaðsins - 21.01.1968, Síða 9

Bi'ðlin aftiir lagfi gat stundlum orðið
nokkuð löng. Oft fannst mönnufm hún
wra lengri en hún var í raun og veru,
vegna hugaráistandsins, sem flestr
voru í.
Þegar formaðurinn kallaði til land-
róðursins með þesisum orðutm: „Hóið þ:ð
nú í Jesú nafni“, dró enginn af sér.
Ölluim var ljóst, að minnstu miistök gátu
orðið afdriifarík.
Vanir og reyndir Sandaformenn,
völdu helzt síðasta sjóinn í ólagi, eða
stóra fyllingu til að lenda á. Áríðandi
var að sk.ipið væri rétt, þegar sjórinn
reið undir það. En síðan skyldi því
snúið þannig í landsjónum, að það kæmi
háifftatt upp í Sandinn. Þá fór vel. Ef
skipinu sló ekki samstundiis, eða stóð
á miili sjóa, kæfði það niður. Þó allir
héldu lífi, s'kemimdust vörurnar veru-
lega, enda þólt öllu væri bjargað.
Stundum henti það, að eittihvað tapað-
ist með öllu.
Þegar komið var úr fiskiróðri, var
fiskurinn seilaður í legunni, ef um
nokkurn afla var að ræða. Seilarböndin
voru löng. Þeiim var gefið út úr skipinu
þar ti'l lent var í sandinum. Síðan voru
seilarnar dregnar á iand.
Það var minni vandi að ienda í tómu
Væri, um aðrar sjóferðir að ræða
skinnklæddu menn sig og bakbundu í
Sandi'num. Þannig var frá gegið, að
sræri eða grönnu bandi var bundið
utan yf r skinnstakkinn í mittið, brugð-
ið í gegnum kiofið og hert vel að, svo
sjór kæmi-st ekki niður í skinnbrókina.
Ermarnar á ski-nnstakknum voru sí-
vafðar að úlnliðunum með sérstök-um
vir.dingum og hert vel að hálsmálinu
nneð sylgju til þass gerðri. Ef sjóklæð-
in voru góð og vel frá þeim gengið,
biotnaði maðurinn lítið eða ek’kert, þó
í kafi væri nokkurn tíma.
Áður en skipið var sett lengra til-
n-efndi form'aður'nn m-enn' til starfa.
Duglegir menn voru hafðir til að styðja
skiipiö fram í, sam svo var kallað. Þeirra
var að gæta þess að ski-pinu slægi ekki
flötu, fyigja þvi og styðja það þangað
til það flajut.
Oft kom það fyrir, en þó h-elzt á
stórum skipum, að m.enn höfðu ekki
upp í skipin a-f eigin rammleik. Voru
þei-r látnk hanga utan á skipunum, eða
böndunum, sem þeir höfðu sér til ör-
yggiis, þangað t.il komið var út fyrir
brimgarðinn. Allir fram um skipið voru
undir árum þangað til komið var út úr
briminu. Ef skipshöfnin var léleg eða

Sexæringurinn ísak á siglingu.
s-kip: en hiöðnu, au'k þess sem hæg't
var að hafa töluvert vald á skipinu
með seilinni, ef út af bar. Var hægt
að draga úr hraða skipsins með því
að halda við seilinai
Skip -n voru ekki látin slá flöt, þegar
þeim var lent tómum, heldur sett upp
sarmstundiis. Að setningi loknuim voru
seilarnar dregnar í sandinn og aflanum
skipt. Hann var síðan fluttur á hross-
uim til bæj'a.
Gamall Sandaformaður sagði við mig
fyrir stuttu:
„Ég taldi mig og skps'böfnina mikla
sigurvegara í hvert skipti, að lokinni
lánsamri lendingu."
Ég veit að þeir hafa flestir hugsað
svona, sem þassi störf höfðu á hendi.
Þeir hafa því unnsð marga og mi'kla
sigra, sem uim mörg ár voru formenn
út frá Rangársöndiuim. En sagnir hef
ég af mönnum, sem um fjörutíu ára
s'keið voru þar formenn, án þess að þá
hentu veriileg óhópp.
Að fara á flot eða að ýta, var miklum
vanda bundið, þegar sjór var vondur.
Það l.ó'kst líka misjafnlega. Komu skap-
einkenni og gjörhygli þar mjög til
greima. En yfirleitt var hættuiminna að
ýta en að lenda.
Þega-r búið var setja skipið fram að
sjónum, var það látið liggja þar meðan
stóð á undirbúningi að því að fara á
fiot. Ef áfonmaður var fiskiróður að
velrarlagi, komu flestir að jafnaði a.l-
skinnklæddir ríðandi ti/1 skips. Oftast
voru norðanáttir, þegar leiðin voru,
og veitti því ekki af að búa sig vel
að heiman, því sjá'vargatan var löng
’og ströng og sjóferðiinni gat brugðið
till ’beggja vona.
óvön, voru þeir hafðir miðskips, sem
minnst miát'tu sín. Fóru þeir flestir upp
í skiipið, þegar það var að því komið að
fijóta. Skyldu þeir róa því út úr brim-
inu. Aðrir hásetar, formaðurinn og
þeir, sem í Sandi voru, ýttu skipinu
af öllurn kröftum, þegar fortmaðurinn
kállaði lagið. Margir gerðu það með
þessuim orðum: „Ýtuim við þá í Jesú
nafni.“
Þegar komið var út fyrir brimið, var
alltaf les-in sjóferðabæn.
Um leið og fairið va-r á flot frá Sand-
inum, var langt band, sem fest var í
skut skipsins, gefið út frá landi. Þet-ta
var gert til öryggis, svo að hægt væri
að draga skipið að landi. Þetta var gert
til. öryggis, svo að hægt vœri að draga
iskipið að landi aftur, ef það
kæfði niður. Ef sjór var daiuður var
þessi öryggisráðstöfun óþörf, enda var
þá engum vandkvæðum bundið að fara
á flot. En sjaldgæft var að sjórinn værd
brknlaus. En í brimi var við hættur
að etja og erfiðleika, sérstaklega í lend-
in-gunni.
Ég tel hiklaust, að rnesta vandaverk,
sem nokkur formað'U'i tókst á hendur,
væri að lenda hlöðnu skipi upp í Sand-
inu í brimi, svo vel færi.
Við Sandana var reynt að leiðbeina
þeim, sem ætluðu að lenda. Var það
gert með veifu, sem reyndur maður
hreyfði eftir v issum reglum, sem þeir,
er á sjónum voru, skildu og fóru skil-
yrðislaust eflir. Einnig var skipum
veiifað að landi, ef shögglega brimaði.
Oft var svo stutt róið, að vel sást til
sk'panna úr landi.
Ef sjórinn var vondur, va'rð oft að
bíða langan tíma, máske heila klukku-
stund, eftir lagi, áður én ýtt yrði. Var
þá ýmist að skipin voru sett fram eða
látin hopa á hæli, þegar stærstu ólögm
kom-u.
Þegar skiipunum sló upp, sem nokkuð
oft átti sér stað, var aðal'hættan að
menn y. ðu fyrir þeim, er sjór nn kast-
aði þeim upp í Sandinn. Fyrir kom að
alvarleg slys hlytust af þessum orsö'k-
um eða að sk pin brotnuðu, eða liðuð-
ust, svo að þau þau urðu ósjófær. Jón
Hákonarson vinnumaður á Þingskálum
beið bana í lendingu í marzmánuði
1855 með þeim hætti, að hann varð und-
ir skipinu. Á sam-a hátt fórst Gottskálk
Goftskálksson í Sóru-Hildisey í apríl
ári'ð 1862, og Brynjólfur Gíslason frá
Kvíhólmd ári'ð 1892.
Ég man ekki til þess að ég heyrði
þess getilð, að nokkur formaður hefði
fengið þrjá uppslætti sama dag'nn.
Öllum hefur víst verið nóg boðið að
fá tvo, með þeim hnakningum, erfiði
og hættum, sem þeim voru samifara.
6.
í gömlum annálum er getið hárra
hlut.a fyrir Rangársön'dum. Þá hafa
farið saman fiskigengd og sjódeyður.
Skipafj'öld'nn var mikill fy-rr á tímum.
Árið 1770 eru taldir þrjátíu áttæringar
i Rangárvallasýsl'U. Nokkru síðiar eru
sexæringarnir og áttæringarnir orðnir
fi-mimtíu, en þeim fór fækkandi þegar
kom fram á 19. öldina.
Á þeim árum, sem vel f.iskaðist,
hefur fólkið leitað meira að sjávarsíð-
unni en h-eppllegt var. Þá sannaðiist eins
og oftar, að svipull er sjávaraflinn.
Þegar fiisklieysisárin komu, sem oft
hafa verið fleiri en aflaárin, ekki vegna
þess að þoaskurinn leitaði ekiki up-p að
ströndinni í æti'sleit og' til hrygningar,
hel'dur vegna veðráttunnar, ef suð-
lægir vindar blésu, gat svo farið að
aidre. yrði koimizt á sjó þær fáu vikur,
sem fiiskurinn hélt sig við Sandinn. Það
hlýtur að hafa verið mikil raun fyrir
rnenn, að vi'ta af gnægð matar rétt við
bæj ardyrnar, en eiga þess engan kost
að nálgast hann. Því var ekki að uindra,
þó stundum væri djarft teflt, til að
ná í björgina.
Nok'kuð oft kom þó fyrir að þonskur
railc eða hljóp á land. Sj'aldnast var það
þó svo mikið, að ti'l almennrair hjálpar
yrði, en af loðnu rak oft mikið. Var
hún notuð til mianneldis. Misjaf-nleg'a
vár af benni látið, en sjálfsagt hefur
sulturinn gert sætan matinn hjá möt'g-
um, þó dómarnir væru svona.
Það er staðreynd, að sul'tur og hey-
léýisi ger-ði oft vart við sig, og minnast
ga-milir men-n þess. Oft mátti þá heyra
orðatiltækið: að nú færu að lengjast
dagar og sivo svengjast magar, þegar
kom fr.am á þorrann og góuna. En ein-
mitt þá fór þoriskurinn að ganga að
Söndunuim. Ef tíðin var hagstæð, varð
hann bjargvættur í skortinuim.
Algengt var fram að síðustu aldamót-
um, að allt, sem til féll úr fiiskinum,
var notað til manneldis, nerma garn-
irnar og 'ræksnahnúturinn. Jafvel svi-lin
og beinin voru að nokkru hagnýtt. Vel
man ég það frá æskuárum mínum, að
ofl heyrðiis-t hjá eldra fólkinu, ef roðin
af þorskhausnu'm voru að ein-
hverju leyti sniðgengiin, eða fleygt, að
þau væru sótt jafnlangt og fiskurinn.
Því var sjáifsagt að borða þau líka.
Oft barst mikil björg á l'and við
Sandana. Sainnar það saga sú, er nú skal
sögð eft:f tveimur gömlum mönnum.
Bsr þeim saman að öðru en því, að
annar taldi hundruðin tólffræð en hinn
tíræð. En algengara mun þa'ð hafa ver-
ið, að telja fiiskafla í tólfræðum hundr-
uð'U-m fraim eftir 19. öldinni.
Pr'estU'rinin í Holti undir Eyjafjöllum
hafði dag nokkurn fengið seytján
hundi'uð af þo'rski í hluti sína. Lá allur
þessi fiskur í einni kös á sandinum.
Einhver hafði orð á því við prest, að
þet'ta væri mikil og góð guðisgjöf, sem
hann hefði fengi'ð.
„Góð víst, ef annað einis kæmi á
morgmn-*, svar-aði prestur.
Sagt var að strax hefði tekið frá og
eftir þetta hefði ekki aflazt eins ve-1 í
Hol'tsvörum og áður.
Þanni-g átti hið mikla vanþakklæti
prests að hafa hefnt sín.
Ótrúlegt er að yfir tvö þúsund fiskar
haf aflazt á einum degi og verið eins
manns eign. En þegar fiskurinn var
svo ör, að ekki þurifti annað ein renna
og draga, og dýpi ekki nema um fjórir
til sex faðm-ar, va-r.la steinsnar í land
og sjódeyð'a, hlýtur óhemju f-engur að
hafa borizt á lan-d. Þá er e ninig líkl-egt,
að Holtsprestu-r hafi haft mörg járn i
ei-dinum til aflafanga. En sjaldan hafa
svona aflahrotur komið.
Þrídrangasjóferðir voru ein-n þáttur
í veiði'f'er-ðu-m beggja Landeyjarhreppa.
Þei'r e-ru u’m 7—8 sjómílur undan
Krosssandi. Drangaferðirnar voru að
jafnaði farnar skömmu fyrir slátt, eða
þegar veður og sjór höfðu venjulega
m.innst við sig. í þessum ferðum aflað-
ist mjög mikið af lúðu, 1-öngu, þorski,
og kei'lu. Fékk margur unglingurinn sín
fyrstiu kynni af Ægi i Drangaferðum.
F-erðir þessar lögðust að mestu niður
vegna aflatregðu, þegar að aldamótum
leð. Mun veiði útlendinga á þesisum
sló.ðnm hafa þar mestu um valdið.
Það, sem sagt h-efur verið hér um
Þrídrangaferði'r Land'eyinga, getuT
einnig átt við Eyfellinga, nema hvað
þeir sóttu að sjáifsögðu önnur mið.
Réru þeir að Sandagrunni og Holts-
hrauni. Sérstaklega var Holts'hraun
viðfrægt fyrir aflasæld. Þangað var
stutt að sækja úr Holtevörum.
Nærri má geta, hvaða þýðiingu mikill
sjávarafli hefur haft fyrir afkomu
manna. En hitt er meira um vert, að
eignast fisk til verzlunarviðskipta, þar
sem uill og smjör voru hjá flestum
naumast til eigin þarifa. Fiiskurinn var
þ-ví hið eina, sem til greina ko.m sem
gjaldmi'ðill. Þau voru líka fá býlin í
sýslunni, sem ekki sendu einn eða fteiri
menn á vetrarvertíðum.
Telja má iíklegt, að hina-r mörgu
hjáleigur og kot, sem eru um framan-
verða sýs'luna, séu þannig til orðin, að
þeir jarðeigendur, sem áttu skip, haf:
hlutað jarðirnar sundur til þesis að eiga
vísa háseta á útrveg sinn. Ég man það,
að fyrir aldamótin var sú kvöð nokkuð
algeng, að leiguliðar urðu að róa á
þeim skipum, sem jarðeigandi át-ti hlut-
deld í. Þó held ég, að þetta hafi í
miörgum tilfellum verið samningsatriði,
en ekki skyldukvöð. En .skipaeig-endum
var það kappsmál, að skipunuim væri
hal'dið úti annaðhvort, frá Sandinuim
eða úr Eyjuim, vegna þess að þau voru
dýr og áhættusöm eign. Um tryggingu
var ekk: að taia á þeim árum, hvorki
skipi né áihöfn.
Það sætir nokkurri furðu, að kotin
og hjáleigurnar ákiiptast eftir hreppu'm.
í báð'ium Eyjafjallahreppunum eru
kotanöfnin eingöngu í bæjarhei'tum. En
hinsvegar eru í Landeyjahreppunum fá
býli með kotsnafni, en fjöldi hjáleigna.
í Fljótehlíðinni eru nokkur kot, en
engar hjáleigur. Þó að ég sé ókunnugri
í öðruim hreppuim sýslunnar, held ég
þó að ég megi fu'llyrða, að þau býli,
sem byggð hafa verið úr s-tóruim jörð-
um, hafi sérstæðari nöfn, hver sem
orsökin kann að vera til þeas að bæja-
nöfnin hafa skipazt á þennan sérkenni-
lega hátt.
Þá vil ég minnast á skipin, sem notuð
v-oru fyrir aldamótin. Þau eru nú, eins
og ótalmargt annað, að verða aðeins
söguleg minning.
Öll voru þessi skip, þó misjöfn
væru að gæðum, með svipuðu lagi. —
Bæði stefni voru bein og lágu mikið,
og voru skipin því sögð vera lotalöng.
Þau voru mjög breið, en oftast var
sagt að þau væru víð. Víddin var oft
einn þriðji eða meira á móti lengdinni.
Flest voru þau mjög skábyrt. Að lík-
indum voru þau þannig byggð, svo að
þeim hvolfdi síður í lendingu. En sá
ókostur fylgdi þeim við Sandana, að
iskábyrðingarnir fluttu seinna þegar
Framhald á bls. 12
21. janúar 1968
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 9