Lesbók Morgunblaðsins - 23.02.1969, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 23.02.1969, Blaðsíða 1
( 8. tbl. 23. febrúar. 45. árg. 1969 { Þegar Alfred Berhard No- bel, höfundur dynamitsins, var á gamalsaldri beðinn um mynd af sér í bók, sem gefa átti út undir nafninu „Frægir Sví- ar", svaraði hann: „Ég vil mæl- ast til þess að mynd af mér verði sleppt úr safninu. Ég er mér þess ekki meðvitandi að hafa unnið til frægðar og hef enga ánægju af glamri henn- ar." En með erfðaskrá sinni gerði Nobel sjálfan sig að einum frægasta Svía, sem uppi hefur verið. Hin árlegu Nobels-verð- laun í vísindum, læknisfræði, bókmenntum og friðarstörfum, nema hver um sig um 30.000 sterlingspundum og teljast um heim allan hin æðsta viður- kenning. Slíkar þversagnir voru ein- kennandi fyrir þennan þung- íbúna Svía, sem gerðist Ev- rópuborgari. Með uppgötvun- um sínum og viðskiptafyrir- tækjum lagði hann grundvöll- inn að sprengiefnaiðnaðinum og varð þannig beinlínis vald- ur að auknum eyðileggingar- mætti styrjalda. Þó hataði hann styrjaldir og vann ötul- lega að áformum sem binda mættu endi á þær. Hann var piparsveinn og einmani sem fyrirleit allt mannkyn — kall- aði það sérstaka tegund af halalausum öpum og taldi sjálf an sig einn þeirra — en þó trúði hann því að vísindin myndu að lokum skapa full- komna siðmenningu. Hann varð milljónamæringur af eig- in rammleik og þó aðhylltist hann sósíalisma. Beiðni bróður síns, Ludwig Nobel, um að hann semdi sinn skerf til sameiginlegrar ættar- sögu, svaraði Alfred Nobel neitandi. En þegar lagt var að honum, skrifaði hann eftirfar- andi: „Alfred Nobel — vesöld hans hefði mannúðlegur lækn- ir átt að binda endi á strax við fæðingu, við fyrsta org hans hér í heimi. Helztu kost- ir: heldur nöglunum hreinum og er engum til byrðí. Megin- gallar: á enga fjölskyldu, er skapillur og hefur meltinga- kvilla. Eina óskin: að vera ekki grafinn lifandi. Höfuð- syndin: tilbiður ekki Mammon. Mikilvægir lífsviðburðir: Eng- ir." Nobel var ekki mikill vís- blása upp og gera úr loftpúða- brú til að 'leggja yfir ár. KHM mm mmB WML i indamaður í þeim skilningi að hann hafi gert undirstöðu upp- götvanir. Snilli hans lá í því að finna aðferðir til að nýta vísindalegar uppgötvanir á hag kvæman hátt. Hann var upp- finningamaður og vísindin á hans dögum náðu ekki yfir stærra svið en svo að hann hafði að mestu leyti yfirsýn yfir það. Hann var sérfræð- ingur í sprengiefnum en fékkst að auki við verkefni eins og aðferðir til blóðgjafa, bygg- ingu gufuvélar og framleiðslu gerfisilkis. Hann fékk einka- leyfi fyrir alls 355 uppfinn- ingum. Hann var lágvaxinn, þrek- legur og feiminn maður, sem eyddi flesturn vinnustundum sínum í einkarannsóknarstofu ginná. Hann átti enga tnána vini en gat orðið fjörlegur í viðræðum ef hann hitti ein- hvern sem hann virti. Hann þjáðist af svefnleysi, fengi hamm hugmynd um miðja nótt fór hann á fætur og til rann- sóknarstofunnar til að reyna hana. Hann var rótlaus maður og átti hvergi raunverulegt heimili, hann hélt sænsku þjóð- erni sínu en dvaldi lengstaf í Frakklandi og ítalíu. Hann tal- aði og ritaði reiprennandi fimm tungumá'l — sænsku, rúss- nesku, ensku, frönsku og þýzku. Hann fæddist árið 1833 í Stokkhólmi, þriðji sonur Imm- anuels Nobel, verkfræðings og arkitekts, sem var þá nýorðinn gjaldþrota. Immanuel var einn- ig uppfinningamaður en ekki með jafn glæsilegum árangri og sonur hans náði síðar. Eftir ó- fullkomið nám byrjaði Imman- uel á því að teikna hús, þvotta- stöð og brú. Árið 1833 varð hann gjaldþrota vegna elds- voða og beindi nú athygli sinni að efnaiðnaði. Hann keypti gúmmíverksmiðju og fann upp hermannapoka sem hægt var að Immanuel fluttist til Rúss lands og hóf vinnu við sprengiefni fyrir Keisaraher- inn. Zarinn gaf úit eftirfarandi tilskipun: „Hans Hátign skip- ar svo fyrir að útlendingnum Nobel verði leyft að vinna að ti'lraunum með þær aðferðir, sem hann hefur fundið upp til að eyða óvininum úr töluverðri fjarlægð". Krím-stríðið færði Immanuel smiðju í Pétursborg með 1000 dýrðardaga. Hann átti verk- smiðju i Pétursborg með 1000 manina starfsliði, og auk sprengiefna voru þar fram- leidd hjól og vélar í skip. Er friður komst á fann hann upp kerfi til upphitunar húsa me'ð heitu vatni í leiðslum, en skyndileg afturköllun stjórnar innar á pöntunum reið honum að fullu og hann sneri slypp- ur og snauður heim til Sví- þjóðar, en þar fann hann upp krossviðstegund og vélbyssu. Hann gekk með eitthvert dul- arfuilt áform í höfðinu, sem haran skýrði ekki, en átti að gera hann „einvaldan um allt er varðaði stríð og frið um gervallan heiminn næstu ald- irnar að minnsta kosti." Gat hann hafa verið að hugsa um atomklofning? Tveir eldri synir Immanuels, Ludwig og Robert, ruddu sín- ar framabrautir í Rússlandi. Þeir opnuðu Baku olíusvæðið í Kákasus og rufu þannig amer-. ísku einokunina á olíuverzlun heimsins. Með fjárhagslegri að- stoð Alfreðs gerðu þeir olíu- félög sín að stærstu iðnfyrir- tækjum í Rússlandi. Þeir byggðu fyrstu haffæru olíu- flutningaskipin. Þeir gáfu starfsfóJM sínu hlutdeild í hagnaðinum og byggðu handa því fyrirmyndarbæ, sem nefnd- ur var Villa Petrolia. Síðar voru Nobél-olíufélögin gerð upptæk af kommúnistum í bylt- ingunni. Be 'ernskuár sín dvaldi Al- fred í Stokkhólmi en eftir að- eins tvo vetur í skólia fór hann með föður sínum til Pét- ursborgar. Eftir það var menntun hans bundin við einkakennara og sjálfsnám og vafalaust einnig snertingu hans við frjóa og lifandi hugs- un föður síns og bræðra. Þeg- ar hann var 17 eða 18 ára fékk faðir hans þá hugmynd að nota heitt loft í stað gufu til að knýja vélar og var Al- fred sendur til Bandaríkjanna og Frakklands til að afla tækni legrar undirstöðu fyrir hug- myndina. Á þessu stigi málsins var Al- fred engan veginn viss um að hann vildi verða vísindamað- ur. Hann hugsaði um að ger- J* ast rithöfundur og skáld á enskri tungu. Hann hafði hrif- izt af verkum Shelieys og alla ævi síðan tileinkaði hann sér lífsskoðun Shelleys, guðleysi, gerbótastefnu og trú á bræðra- 'lag manna. Á meðan hann bjó í París byrjaði hann reyndar að yrkja ljóð á ensku og ýtti það heldiur undir þá þróun, að hann var ástfanginn. Eitthvað fór úrskeiðis með ástina en þar sem einu heimildirnar um það mál er að finna í ljóðum Nobels, er erfitt að átta sig á því. (Ljóðahandritin fund- ust í plöggum hans að honum látnum.) Hann virðist hafalagt ofurást og ofmat á stú'lkuna og verið harmi lostinn þegar hún brást honum á einhvern hátt. ** Það væri tilfinningasemi að halda því fram að þessi reynsla hafi fyllt Nobél beiskju ævi- langt — einveru og hugsjóna- þátturinn í skapgerð hans hlýt- ur að hafa verið fyrir hendi — en hann virðist sannarlega ekki hafa gert fleiri tilraunir til að sækja sér hugsvölun í samneyti við aðra. Hann komst aldrei neitt nærri því að kvænast. Áhuga sínum á evrópskum bók- menntum hélt hann óskertum, en skrifaði lítið sjálfur. Vís- indin áttu alllt hans starf og þegar hann var hálfþrítugur gerðist hann aði'H að fyrirtæki föður síns í Stokkhólmi. r Immanuel Nobel vann um þessar mundir með sprengi- yökvann nitroglycerine, sem ftalinn Ascanio Sobrero upp- götvaði árið 1847. Hann var um hundrað sinnum aflmeiri en venjulegt byssupúður, sem þá var eina sprengiefnið í notk- un, en gat varla talizt annað en vísindalegt fyrirbrigði. Að- alvandinn var sá að nitroglycer inið vidli ekki springa nema

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.