Lesbók Morgunblaðsins - 20.04.1975, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 20.04.1975, Blaðsíða 2
*/¦#.*, /f~- í fjórðu bók höfundarins. „Svipum dagsins og nótt", er keimlikt sam- band milli efnis textanna og niður- röðunar þeirra og er í „Fljótt, fljótt, sagði fuglinn", en ferSaþættirnir eru sagðir í fyrstu persónu, skoðandinn er Thor sjálfur beinlinis. Munurinn i þessari bók annars vegar og hinum tveimur hins vegar er litill; meiri óþreyju gætir í ninum siðari, auk- innar þjálfunar i að láta andstæður tala eigin máli. Samt er eins og Thor hafi fundið hljómgrunn sinn á þeim átta árum sem liðu milli þessara bóka: i hinum síðari koma fram mót- hverfur í tilfinningalffinu, sem gæða heildir nýrri hljómvídd og alvöruna meiri sannfæringarkrafti, i „Svipum dagsins og nótt" er tjáningin flatneskjuleg. Þar er alráð hin yfir- lætislega dramatík hnignunarinnar, sem setur mestan svip á ftaliulýsing- ar Thors yfirleitt, svo mjög sem hann skrifar um þá þjó5 — samanber „Andlit i spegli dropans" — hún kemst helst til skila, er hann lýsir þvt aðdráttarafli sem hélog á gröf hins rómverska heimsveldis hafa i hann, listafólk i orsakalögmálslausri hjá- veru, hið Ijúfa lif og tötrughipjur, svartklæddar, ótimabundnar, öng- strætanna í Wapoli eða Orviedo. List getur ekki verið algerlega neikvæð, hin sannverðugasta yfirlýsing um fá- nýti er öskur. Né heldur getur hún sótt tilefni sitt eingöngu til annarrar listar, lifgjafi hennar og svipmótandi er kvika lifsins i liðandinni, og þang- að verður hún einnig að skila sér aftur til að lifhringur hennar sé full- kominn. Ég hygg, að þau umbrot sem urðu á sjöunda áratugnum, er markaðsgengi unglinga var uppgötv- að og stúdentar snerust gegn nyt- semihyggju (pragmatisma); kröfur um aukin, skapandi umsvið, sem siSan hafa rótfest, hafi lokað lifhring verka Thors. Þegar á allt er litið eru hin lengri verk hans ritgerðir um sköpunarmátt, sem ekki fær notið sin sem gáfa, hin styttri, greinar og satírur, athugasemdir um hvers vegna svo er ekki, hin stystu, hin fyrstu uppgötvun og sannanir um sköpunarmáttinn. Þennan viðauka, sem kemur að innan i það, sem fyrir er, og þarf að samræma því og tengja vitsmunalega annarri mann- legri viðleitni, svo að ekki sé ofbcld- islegt, sé gáfa umfram mátt; þessar hugmyndir og ímyndir, sem einstakl- ingur hrærist í er hann hefur fundið að tengdar verða með nýjum hætti, og hinar, sem skynfæri hans varpa í sífellu i spegla vitundar hans og hann finnur að hann getur formað af huggerðir með tækjum sem hefðir ætla listum, litum, tónum, skóldlegu máli: viðauki, sem ekki nýtist meðat fólks er lifir i búrum stirðra túlkunar og virðingamynstra. Á eftir „Ópi bjöllunnar" kom „Folda," þar skrifar Thor skýrslur um sltk búr. MeS þremur skýrslum fjallar hann um lifnaðarhætti f ís- lenska þjóðfélaginu og ritmátinn er til muna úthverfari og þar með aðgengilegri en hinna bókanna. Skýrslurnar eru satfriskar eftirherm- ur á stflsháttum og hver þeirra um leið háðskrif um sérstakan ferða- máta. Sveitamanna, sem sjá allt slungið rosaljósum þjóðsagna, barnakennara, sem sér hvaðeina er á vegi hans verður og þó hann fari kringum hálfan hnöttinn, f Ijósi þjóð- ernislegrar umbótahyggju, ungra, nýgiftra hjóna f íslenzka velferðar- þjóðfélaginu, sem neyta alls er á vegi þeirra verður. Og búrin rfm- kveðskapur og þjóðsögur, ung- mennafélagshugsjónir aldamótaár- anna síðustu og hagvæðing „frjálsr- ar" samkeppni. Thor hefur gert sinu búri nægileg skil í hinum fyrrí bókum og með þessari gerir hann glögglega yíúni tynr virðingastirðnun sam- landa sinna. Að gera líf sitt að táknmáli hlýtur FIRVERKUM HORSVIL- HJÁLMSSONAR Eftlr Þorsteln Antons- son - STöari hluti að vera mjög vandasamt. ftalfa hug- arins (Thors) er talandi tákn um lykt- ir annarrar menningar, en þeirrar rómversku, þeirrar, sem við lifum, hinnar kristnu, en þrélát hugartengsl við tákn yfir ónýt menningakerfi kæfa raunvfsi hugarins, Itkt og þau myndu sjálf gera, og sekkur mönn- um með þeim. Það svið, sem verkin veita innsýn á, er neikvætt, aS mfnu áliti, en ekki að öllu leiti: hinar listrænu andstæður (kontrastar) milli þess og mannsins óhjúpaðs — skáldsins i trúustu merkingu þess orðs — fá jákvæða útrás í brodering- um og kampavfnsfreyðanda tilfinn- inga og virðast f senn ábending og. bein sönnun um þaS. sem lifa eigi f manni. Stjórnleysið er milliþáttur lykta og upphafs f fáránloik menn- ingarsamlffs þessara ára, sem til- urðartfmi verkanna spannar; ögur- stundarinnar og kemur fram á þess- ari mælistiku, sem Thor hefur smtðað. 2. Thor hefur gaman af að ferðast með járnbrautarlestum, sú ánægja hans kemur skýrlega f Ijós við lestur fimmtu bókar hans „Undir gerfi- tungli", þátta frá ferð hans til Sovét- rfkjanna (útg. '59) Að sitja svo klukkustundum skiptir við taktfast- an slátt frá lestarhjólunum; hinar tfðu loftþrýstingsbreytingar lestar- klefans; birtuskot frá glugga; slökun inn f tómleika næturinnar á ókunn- ugri jérnbrautarstöð; að lesa Iffssög- ur úr andlitum umhverfis, sem þau eiga og hafa ekki selt að birtingar- róttinn. Erfitt finnst mér að kenna þessarar ánægju með honum (mér leiðist að ferðast með jirnbrautar- lestum). En eftir þvi sem mynd haris úr lestarklefa verður fyllri tekur rTí25i:r Sð IcSmííS rífcaíi samstöðu við tilvistarspekilegan mótleik gegn leiða, tómleika og allshorjarmeining- arleysi, hvort sem það er afstaða Thors eða ekki, hið existentialíska, og f innur, að maður er sjálfur farþegi f lest ttmans, in þess að vita hvað og getur f mesta lagi gert sór sögu úr töktum samfarþeganna. f hillingum frásagna þessarar bókar reka fsbjörg félagsraunsæis um mannlffshaf, bragandi i litatrefjum frá mynd- hverfli hins skapandi hugar höf- undar, sem hvergi beitir kaldri skyn- semi sjálfs sln heldur kýs að etja saman kenningum, kannski f þeirri von að þær brjóti hver aðra, Ifkt og Ijósti saman borgarfs og loiSi opnist, sindri hugskerpu slái á fssalla mulins frera: safnar hugmyndum, eins og alltaf, og byltir þeim inn I textann. Bókin kom út undir lok tfmabils mikils uppgjörs meðal sósfalista, hér lioima og f öðrum löndum, i skoSun- um sfnum en er fjarri þvf aS yera rit af þvf tagi. Þegar höfundur mi vera að þvf að Ifta upp fri ævintýrum augnabliksins, er það til að segja frettir eða glósa samlanda stna fyrir þröngsýni. Hann stendur I brenni- punkti silrænna umbrota þessara ira og f fljótu bragði virðist hann taka þvf af furðulegri rósemi. Bókin er gædd istriðufyllstu lifi t endur- sögn i ævintýri. Við vangaveltur eins og þessar leiðir andrúmsloft bókarinnar hug- ann ósj-.'.'fritt að þvf istandi, sem rfkjandi var f bókmenntamálum fs- lendinga i þessum tfma. Þi var borgaralegt sérgæði og hræsni enn fráleitara en nú er. ÞA dugði rít- færum efnishyggjumönnum og húmanistum, ef þeir vildu kallast nýjungamenn, að vera meðreiðar- sveinar sósfalista að breskri og franski fyrirmynd. Þi iraði illa fyrir löggildri gerræðisstefnu til jafnaðar I Sovétrfkjunum. Vel meinandi skyn- semihyggjumenn stóðu agndofa frammi fyrir „sönnunum", sem í heild sýndu að óræð kerfi eru mun lífseigari en hin rökvfsu, þeir sáu gegnum þunnan hjúp marxiskar hag- fræði hið austrómverska keisara- Thor Vilhjálmsson. Hluti af frum- teikningu Baltasars að portrettinu, sem nú er f eigu Listasafns Kópa- vogs. dæmi afturgengið I þriðja sinn og hafði hafist af lögfræðilegum valda- stofni i trúfræðilegan hinnar grfsk- kaþólsku kirkju og sfðan erfðalegan hins rússneska keisaradæmis og þi gerræðis stalfnismans: haft var i orðspori að hugmyndafræðilegum andstæðingum hefði f iratugi verið haldið I þrælkun i Siberfu ! nafni jafnaðar og réttlætis og að Stalfn — sem þýðir maður úr stili — hefði hagað sér i valdastóli ekki ósvipað og hinn kristni keisari rómverska keisaradæmisins Konstantfnus mörgum öldum fyrr, beitt kenning- unni til að styrkja kerfi, sem starfaði I gegnum hann. Ungverjaland var lagt undir jirnhæl Stalfns '56. Sjilf- ur varð maðurinn innan í skelinni vitskertur, samkvæmt lýsingu Solzhenitsins og dó um þetta leyti. Gerræðissósialistar hér uppi i fs- landi höfðu bundist tryggðaböndum rtkinu f austri, þessari raungerS kenninganna samkvæmt yfirlýsing- um I Riðstjórnarrfkjunum, þessari útkristöllun hugsana Marx og Lenins, sem verða itti að fyrirmynd arrfki og þaðan sem leiðsögn skyldi berast mönnum hvarvetna f heims- byggðinni um villugjarna ranghala sögulegrar nauðsynjar. En meðreiðarsveinar bundust sóslalistum. Þeir sviptu burt öllum dulunum nema einni milli draums og vöku, skildskapar og veruleika, óra og kenninga, sem öll meðvituð við- leitni hlttir. Þeim nægði að hengja sig utan i einhvern skoðanafastan, heilsteyptan, sterkan og skika í skjóli þess persónuleika. Búa til blæ- brigði við hugsanir annars manns. Kannski er skildskapur ekki annað, Að nokkru minna þessir hjúpuðu hvatningsmenn i hirðskildin gömlu, sem fæst myndu vfst hafa viður- kennt að þau ittu drjúgan þitt f grimmdarverkum og stórorustum með þv! að upphefja hugmyndir kon- ungs og hirðmanna um sig sjólfa, að nokkru i eiginkonu, sem eggjað hef„- ur manh sinn til itaka og saklausust er þi stund, þegar hann fellur sprunginn a8 fótum hennar. Vissu- lega eru verk mtn f og með pólittsk, segir meðreiðarsveinninn og sam- samar sig þeim, sem lifir f kenníng- unni, f nsestu andri tekur hann undir með Goete, skildinu þýska, og segir sakleysislega: „Gri er öll kenning." Þótt ekki hafi liðið nema augnablik, hefur hann vfxlað yfir innra með sér og talað fyrir munn tveggja persónu- gerfa. Sú flokkun stjornmilakenninga, sem sett hefur verið undir heitið sósfalismi, er að auki hentug aðferð til réttlætingar óheillyndis, ef hafður er i fyrirvari um fjarlæga framtfð: þjóðfélagtð er svo gj'örspillt að manni er ógerlegt að vera samkvæmur sér, ViS getum hugsað okkur, að með- reiðarmennskan þyki sfður en svo æskileg, en hún sé framkvæmd sem liður f stigminnkandi óheillyndi, uns upp renni si tfmi annars og betri sósfalisma, er séreðli hvers einstaks manns er I vægi við félagsvitund hans, rökvfs tengsl milli hans sjálfs og hugar hans, hugar og handa. sslðan hendir það, aS viSkomandi týnir fyrirmynd sinni, flokknum eða leiðtoganum, og um leið sjilfum sér — þvf að hann hefur I Imynd sinni um sig sjílfan veriS þeir eSa einhver þeirra; aðlagast við skrifin þessari sjilfsfmynd og myndað sér starfs- venjur út fri henni. f sjilfu sér er eftirsóknarvert hverjum skoðana- hópi að eignast slfkar milpfpur; þaS er kallaS i höfunda úr hópi reiS- manna. Forkólfur surrealismans André Breton leiddi i sfnum ttma sein- þreyttustu fylgismenn slna til fylgí- lags viS kommúnisma en gamalgróin viSring frakka fyrir heimspeki var þó of rlk I þessum höfuS andstæðingum skynsemihyggju, til aS þeim væri slikt fært in þess aS axla um leiS þi ibyrgS, sem þvf fylgir frá sjónarmiSi vits og skynsemi. Til þess aS meS- reiSarmennska i fslenska vfsu sé framkvæmanleg þarf alveg sérstak- lega ligkúrulegt istand menningar- mála, einskonar langþróaSan alls- herjarjöfnuS ligkúrunnar. Lenst af hefur hiS þjóSernislega viSmót fslendinga f garS starfandi höfunda veriS aS ætla þi f senn nafn og tilvistarlausa, einskonar loftver- ur. Enn fremur hafa ! bókmennta- milefnum Ilenst fri upphafi aldar- innar kröfur til rithöfunda um aS þeir starfi meS verkum sinum aS félags- legum umbótum, kröfur, sem standa f beinu sambandi viS barittu fyrir löggildi fslensks rlkisfangs. Þegar þrennt er haft I huga, verSur skiljan- legra, hve ginnkeyptir fslenskir rit- höfundar hafa veriS fyrir fræSilegri, sósfalistiskri umbótastefnu allt frá þvf hún skaut rótum t landinu snemma i öldinni, þetta og aS ekki hefur veriS um aSra aS ræða. Sósfalismi hefur nið að gjöroka bók- menntir sfðan, svo að jafn vel þeir, sem teljast pólitískir andstæðingar hans leggja hann og viðleitni til skildskapar að jöfnu. Fyrir vikiS hef- ur bókmenntum undiS fram meS fri- munanlega einhæfum hætti. A5 undanskildum fieinum, sem hafa dagaS uppi f tröllaslag forneskj- unnar og fhaldsömum fagurkerum, sem óhugsað fylgja forskriftum aldarinnar sfðustu, virðast rithöfund- ar skrifa eftir formúlu, þeirri, að grir skuli allur skildskapur. Um sögurnar gildir, samkvæmt formúlunni, að lýsingar allar skulu vera hversdags- legar og sem minnst af skildlegum tilþrifum; söguhetjur skulu vera lig- launafólk og skúrkar fjiraflamenn, stundum menntamenn. Allt skal vera i ytra borði, samkvæmt orS- anna hljóSan, og ofur skiljanlegt og dulhyggja vegvtsir vondra manna. Saga skal hafa stlgandi og lyktir I þeim skilningi, aS hún meS framris sinni leggi dóm i IffsskoSanir aðal- persónanna, geri annaS tveggja aS sanna gildi þeirra eSa fifengileik. Persónunum er búinn örlagavefur, sem þær engin ihrif hafa i sjilfar og eru sér ekki vitandi um; vefinn skal ekki sýna meS verkinu öSru vfsi en óbeint: ekki færa hann f tal og þi ekki sýna tilþrif með verkinu. Nyt- semihyggja gerði bð hætt var aS taka mark i rituSu mili, ef þaS var ekki i skýrsluformi, og mælskulist, sem hafSi um mjög langt skeiS veriS liolsta einkenni stjórnmilalegrar framsögu, hvarf en skaut upp aftur siðar f Ijóðum, sem um leið sprengdu af sir hefðbundin form og urSu IftiS annað en mælskan. Og boSskapur- inn var hji flestum hinn sami. Tfnd- ur upp úr plógfari sósfalistisks elju- manns. Á stríSsirunum sfðari varS svo national-sósíalismi til aS opna hiS islenska þjóðfélag meS móthverfum og þritthyggnum (dialektiskum) hætti fyrir ihrifum úr annarri itt: opnaSi þaS fyrir kapftalisma. Ný hugmyndafræSi og hagvæSing, ólík þeirri marxisku, gerSu hina sósíal- isku höfunda enn háðari fyrirniynd- um sfnum um túlkanir i veruleikan- um, þar eS tilveran varS nú tor- skildari. GullæSi greip þjóðina, — fólk af öllum toga tók til sinna eigin riSa viS aS afla sér IffsviSurværis. ÞaS tókst meS igætum. ÞaS stóS hins vegar f forkólfum sósíalismans hér i landi sem annars staSar aS tt'ilka ör umskipti og tengja skýring- arnar rómantlskri söguskoSun sinni (þaS hefur staSiS I innlendum fram i þennan dag og hafa ekkert bitastæS- ara fundiS milefnum sfnum til fram- drittar f þrji iratugi en stagl um herstöSina i MiSnesheiSi). Þegar al- varan hóf að varpa skugga sfnum i milefni hugsjónamannanna og leiðinleg hugmyndafræðileg þræta stóS fyrir dyrum gerSust riS meS- reiðarsveina reikul. Svo kom f Ijós, aS mannkynssagan hafSi fariS i bak við þi, jafn vel ! fyrirheitna landinu sjiifu. Framhaldábls. 15 ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.