Lesbók Morgunblaðsins - 05.06.1976, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 05.06.1976, Blaðsíða 5
 || i\ m . Él 1 Teikning Le Corbusiers af „gullna sniðinu". Hlutföllin i húsagerð samræmd mannslíkamanum. maðurinn kannaðist við og skildi. Viðmiðunin var mannslikaminn, og smám saman byggði hann upp' stærðarkerfið „Modulor", sem var árangur nákvæmrar athugunar á hlutföllum mannslíkamans. Siðari byggingar sinar teiknaði hann samkvæmt þessu kerfi út í yztu æsar. Um aðferðina má vissulega deila. Margir munu telja hana þaulhugsaða og eiga bágt með að skilja hinn æðri til- gang. En hún ber vott um innlif- un og áhuga á auðugri mannlegri tilveru (einnig frá sjónarmiði feg- urðar), þannig að byggingar Le Corbusier verðskulda efnismeiri umsögn en að vera „ferkantaðar og líflausar". I atlögu sinni að „svikurum feg- urðarinnar" styðst Groth mjög við tilvitnanir. Sérstaklega hefur honum verið í mun að finna sann- leiksvitni meðal húsameistara, sem hafa „misst trúna". En hann verður óvart broslegur, þegar hann leiðir fram á sviðið „hinn þekkta húsameistara „Ian Nairns og „sjálfpyndingar“ hans. Þess má geta, að maður sá hefur tæp- ast nokkurn tima setið við teikni- borð. En í annan stað er hann þekktur skriffinnur I enskum blöðum með byggingarlistar gagn- rýni sem sérsvið, sem hann er sjálfmenntaður á. í grein sinni notar Groth sem aðalheimild hinn ameriska þjóð- félagsfræðing Jane Jacobs og bók hennar frá þvi snemma á sjöunda áratugnum, „Líf og dauði amerískra stórborga“. Það er rétt, að skilgreining Jane Jacobs á nú- tima borgarskipulagi i Ameriku hefur verið þungt högg framan í andlit bæði húsameistara sem og allra annarra, sem bera ábyrgð á afleiðingunum að lokum. En engu að síður hafa einmitt verk hennar og annarra könnuða verið geysimikilvægt framlag til fram- tiðarskipulags. Við nálgumst nú kjarna máls- ins: Groth segir, að hlutverk húsa- meistaranna sé að teikna. Ég er sammála. En húsameistarinn þarf að fá upplýsingar til að geta teiknað. Hann getur ekki og vill ekki eins og forðum daga hverfa að mestu inn í sinn eigin hug- myndaheim og teikna hús, sem fyrst og fremst er i samræmi við fegurðarhugsjón líðandi stundar. Verkefnin í nútíma þjóðfélagi eru miklum mun flóknari. Hinum samvizkusama húsameistara er nauðsynlegt að vera viss um, að það sem hann er að gera upp- drætti að muni þjóna tilgangi sinum og verða nothæft fyrir það fólk, sem á að búa i húsinu og við það. Þess vegna leitar hann upp- lýsinga meðal annars hjá þeim sérfræðingum, sem geta frætt hann um mannlega hegðun og viðbrögð og mannleg samskipti yfirleitt. Þess vegna er mikilvægt, að þær tillögur, sem hafa náð fram að ganga og byggt hefur verið eftir, verði skilgreindar og kannaðar eftir á, þannig að hægt sé að forðast eftir föngum það, sem áfátt hefur reynzt eða gallað, er unnið er að nýjum verkefnum. Húsameistarinn vill ekki verða „óþolandi fúskari,“ i þjóðfélags- fræði eða öðrum sérgreinum, en það er skylda hans að breyta þekkingu annarra i áþreifanlegan veruleik, sem gegnir tilætluðu hlutverki í þágu viðkomandi fólks. Það er þetta sköpunarstarf, þessi samtenging einstakra atriða, sem reynir á innlifunar- hæfileika hans og listrænar og skapandi gáfur. Hin endanlega formtjáning er niðurstaða þeirrar heildaryfir- sýnar, sem húsameistarinn hefur tileinkað sér, og þar sem hin ýmsu sjónarmið og skilyrði hafa haft sín áhrif. Sérgrein húsameistarans er að móta, kunnátta við formsköpun. Hlutverk hans er þess eðlis, að hann á stöðugt rangtúlkanir á hættu. Ég held, að fáir fagmenn í þjóðfélagi voru verði f jafnrikum mæli fyrir barðinu á „skoðana- frelsi" almennings og einmitt húsameistararnir. Flestir hafa sina eigin skoðun á því, hvað sé „ljótt" og „fallegt", en það eru lýðræðisleg réttindi, sem menn verða að sjálfsögðu að njóta góðs af gagnvart sjálfum sér og sinu eigin umhverfi. En húsa- meistarinn er til þess menntaður og hefur það hlutverk að hafa skoðanir í þessum efnum fyrir hönd hinna — og gera eitthvað f málinu. Hann á við margs konar hleypidóma að stríða. Meðal hinna venjulegu að hann sé dýr, að hann sé ekki að hugsa um útgjöldin, kostnaðinn, og að hann langi til að reisa minnismerki um sjálfan sig. Vissulega eru þetta sjónarmið, sem eru ekki aðeins ósanngjörn, heldur bera einnig vott um skort á vilja eða getu til að gera sér grein fyrir starfssviði húsameistarans. Fyrir flestum húsameisturum, sem vinna af alvöru og áhuga, er formsköpunin vandamál, sem varðar heild og notagildi. Hlutverk húsameistarans er að vera ráðunautur. Það eru aðrir, sem taka ákvarðanir. Þetta leiðir til stöðugra málamiðtana, og ósjaldan snúast þær um þau atriði, sem ekki verða mæld á raunhæfan hátt. í þeim daglegu verkefnum, sem húsameistararnir vinna að, sér- staklega varðandi byggingu íbúðarhúsa og stofnana, er feg- urðin á engan hátt óháð og sjálf- stætt hugtak. Eina af itarlegustu tilraununum á seinni tímum til að skilgreina fegurðarhugtakið i sambandi við byggingarlist og umhverfi er að finna í bók danska félagsfræðingsins Ingrid Gehl, „Bo — Miljö“ (1971). Þar ræðir hún um hinar margvíslegu kröf- ur, sem mennirnir geri til um- hverfis síns. Hún greinir milli líkamlegra og andlegra krafna eða þarfa og lýsir því, hvernig þær breytist milli hinna ýmsu aldursflokka. Hún telur að vísu hið fagurfræðilega vera sjálf- stæða þörf, en leggur áherzlu á, að hennar verði ekki notið samhengislaust, heldur verði að skoða hana í sambandi við full- nægingu annarra frumþarfa lifs- ins. Henni finnst erfitt að halda fram algildri skilgreiningu á fagurfræði eða fegurð, þar sem hin fagurfræðilega reynsla sé mjög mismunandi og einstakl- ingsbundin og sé háð atvikum og kringumstæðum. Ennfremur séu þær þarfir og kröfur í ríkara mæli en aðrar bundnar við þann menn- ingarlega umheim, sem viðkom- andi lifir í, og gildismat hans (sem er háð menntun og upp- eldi). Hún segir, að það, sem sumu fólki getur fundizt fallegt og aðlaðandi, geti haft allt annað gildi i augum annarra. Og hún bætir við: „Fegurð getur þannig birzt á mismunandi hátt, eftir því i hvaða menningarlega samhengi hún er. Hún getur oft verið tizku- hugtak. Ttlhneigingar, stefnur og listskynjun breytast í sifellu og einnig innan byggingár- listarinnar.” Ingrid Gehl segir að lokum, að „það er þó ekki nægilegt að flokka fegurðina undir tízkufyrir- bæri. Það hlýtur að vera hægt að finna þá sérstöku þætti, sem þar liggja til grundvallar og hafa al- mennara gildi. “ Hún tiltekur þrjá liði, sem hún telur eiga almennt við um hugtakið fegúrð: Reglu, tilbreytni og samrcémi (orden, avveksling ogharmoni). Með reglu er átt við yfirsýn, ótvfræða efnislega og skipulega byggingu. Með tilbreytni er átt við frávik frá þeirri reglu, sem getur leitt til einhæfni, ofagaðrar fábreytni. Það fer eftir aðstæðum, hvernig tilbreytninni er háttað, en þvi ræður alltaf það hljóðfall, sú hrynjandi, sem býr i hverjum manni. Með samræmi (harmoni, samhljómi) ér átt við samsvörun við hinn mannlega mælikvarða, þar sem stuðzt sé við mannleg hlutföll, sé jafnvægi milli mála og flata. Henrik Groth lýkur grein sinni með eftirfarandi tilvitnun, sem sót; artil UNESCO: „Borgirnar verða ljótari, fólk venst ljótleikanum og hættir að finna þörf á fegurð. i æ ríkari mæli bregðast borgirnar manninum í stað þess að túlka þarfir hans og óskir og hætta að vera vettvangur vaxandi menn- ingar." Niðurstaða Groths er eins yfir- borðskennd og hver annar framsláttur lýðskrumara. Vissu- lega eru húsameistararnir ekki saklausir, og þeir gera sér vel ljós mistök sín og harma þau. En' ábyrgðina á hinum neikvæðu afleiðingum berum við i stóru félagi við aðra. Ég leyfi mér hér að gera tilraun til að benda á orsakasamhengi: Á þriðja áratugnum litu menn almennt björtum augum á fram- tíðina. Menn töldu, að hin nýja tækni gæfi fyrirheit um betri heim. Nú höfum við öðlazt þá reynslu frá mörgum sviðum mannlifsins, að tæknin ein dugði ekki. Þvert á móti höfum við sjálf- ir á margan hátt orðið þrælar þeirrar tækni, sem við forðum lofuðum. I dag er hús um það bil að verða verksmiðju framleiðsla. Sú aðlúð, umhyggja og smekkvísi, sem svo mörg hinna hömlu húsa báru vott um, og sem við höfum með aðdáun blásið rykið af á hús- friðunarárinu, víkur í dag fyrir lögmálum fjöldaframleiðslunnar. I þjóðfélagi okkar hafa „hagvöxtur og framfarir" orðið stefnumið okkar — hugsjónir. Við erum nú farnir að skilja, að þetta hefur leitt okkur á villigöt- ur. Margir hafa hrópað viðvör- unarorð á leiðinni. Meðal hinna athyglisverðustu tel ég vera orð þýzk-enska hagfræðingsins Scumachers, en í bók sinni, „Small is Beautiful", leitast hann við að sýna fram á, að risaæði (gigantomani) og ofurvald tækn- innar hafi einnig efnahagslega leitt okkur út í kviksyndi. Ég vil gjarna leggja áherzlu á það, að almennt eru húsa- meistarar skilningsgóðir og eftir- tektarsamir, þegar gagnrýni er beint að þeim. Sérsvið okkar er ekki einhlítt og algilt, eins og reyndin er um ýmsar aðrar greinar. Á grundvelli sérmennt- unar okkar og verksviðs erum við fúsir til leiðréttinga og endur- skoðunar út frá breytilegum for- sendum og sjónarmiðum. En jafn- framt teljum við okkur hafa sérþekkingu, sem samfélagið hafi þörf á. Auk þess að teikna viljum við gjarna taka þátt í umræðum og reyna að koma þekkingu okkar á framfæri. Þess vegna lítum við á það sem hluta af hlutverki okkar að hverfa einnig frá teikni- borðinu til að takast á við þjóð- félagsvandamálin I víðtækri merkingu. Það bæri að líta á það með velþóknun, að húsameistarar auki stöðugt við þekkingu sina á hinu flókna samfélagi voru. Ekki á kostnað sköpunargáfunnar, heldur sem forsendu fyrir henni. Við væntum þess, að hin opin- bera gagnrýni, sem að okkur er beint, verði málefnaleg og vönduð. Þannig að hún falli ekki sjálf í það fen, sem við erum sakaðir um að vera dottnir í: fúskaranna. Stjórnarráðshúsið I Candegarh á Indlandi eftir Le Corbusier.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.