Lesbók Morgunblaðsins - 11.06.1978, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 11.06.1978, Blaðsíða 7
AUN- VÍSINDI - HUGVÍSINDI 49 ára gömul hugleiðing eftir Ólaf Daníelsson Fyrri hluti Nú hafa húmanistarnir okkar — jeg hefi ekki annaö betra nafn á þá, blessaöa — loksins sigraö til fulls: Þeir hafa útrýmt stærö- fræðinni úr menntaskólum sín- um, máladeildunum svo kölluöu, og þar meö girt fyrir það, að nokkurntíma komist í gegnum þær nokkur maður, sem kynni aö vera læs á slík fræöi elns og stæröfræöi, eða t.d. eðlisfræði — þetta ómerkilega gutl, sem þeir eru aö káka eitthvaö viö í útlöndum — hverskonar verk- fræði og iönfræöi, stjörnufræöi, statistik og jafnvel almenna fílósófí. Nei, en þeir geta lesiö dömulitteratúr, smásögur og kvæöi. Því veröur að vísu ekki neitað, að stærðfræöikunnátt- unni í máladeild menntaskólans hefir veriö ákaflega ábótavant, alla þá stund, sem jeg hefi þekt til skólans. En þó hafa oftast veriö stúdentar, sem að afloknu stúdentsprófi hafa lagt fyrir sig ýmsar greinir mannlegrar þekk- ingar, sem ekki veröur komist niður í til neinnar hlítar, nema með töluveröri kunnáttu í undir- stöðuatriðum stærðfræðinnar, en þau fræði eru mörg og eru að veröa fleiri og fleiri. Jeg man enn aö nefna byggingafræöi, skóg- ræktarfræöi og fleira mætti sjálfsagt telja. En hafi máladeild- arstúdentar veriö illa aö sér í stæröfræöinni, þessu höfuömáli, sem svo mörg önnur fræöi eru að miklu leyti skrifuö á, og eigi veröur þýtt á önnur mál, þá er þaö þó aö bíta höfuöiö af skömminni að útrýma náms- greininni, í staö þess aö reyna að bæta úr því, sem ábótavant var. Er ilt til þess'að vita, aö þó að stjórnin hafi að vísu fram- kvæmt óperatíónina, þá þykir mjer þó líklegast að þaö sje gert í fullu samræmi við vilja mikils þorra menntamanna á landi hjer. Þeir eru margir svo illa að sjer í þessum greinum, aö þeir hafa litla hugmynd um sína eigin takmörkun, vita naumast hvers þeir fara á mis. Jeg hefi meira að segja heyrt, að skólastjórn nýja skólans á Akureyri hafi sótt um þaö, aö.losna viö mathematík- ina, fundist óþarfi aö kvelja nemendur meö því aö láta þá læra svo heimska fræöigrein. „Hvað eigum við aö gera við mathematík", segja húmanist- arnir, „við þurfum aldrei á henni að haldá". Jeg svara þeim stundum á þessa leið: Jeg kann því miður ekki rússnesku, hef aldrei lagt stund á þaö mál, og aldrei þurft á því að halda. Af hverju þarf jeg ekki á rússnesku að halda? Af því aö jeg kann hana ekki. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að ef jeg kynni rússnesku, mundi jeg lesa hana mjer til gagns og gleði og margvíslegra sálarheilla. En jeg kann hana nú ekki og þess vegna sneiði jeg mig hjá þeim viðfangsefnum, sem rúss- nesku-kunnáttu þarf til að fást við, og það sem jeg hef lesið í rússneskum litteratúr, sem sumt er með því besta, sem jeg yfir höfuð að tala hef lesiö af því tæi, hef jeg lesið í þýðingum. Af hverju þurfa húmanistarnir ekki á mathematík að halda? Af því að þeir kunna hana ekki. Þeir sneiða sig bara — ef þeir þá hafa vit á því — hjá þeim verkefnum, sem ekki er hægt aö fást viö án kunnáttu í mathe- matík. Þeir geta þó ekki lesiö neinn mathematískan litteratúr í þýðingum, því aö merkjamál stærðfræöinnar veröur eigi þýtt, fremur en t.d. söngnótur; þaö veröur aö læra þaö eins og þaö er. En það sem húmanistarnir eru útilokaðir frá aö fást viö, er eins og áöur er á drepiö, nokkuð margválegt, og alls ekki eins ómerkilegt eins og þeir vilja vera láta. Það er náttúrlega leiðinlegt, að fullorðnir menntamenn sjeu óhæfilega illa að sjer í undir- stöðuatriðum margra þekkingar- greina, en þó er þaö nú svo, að þetta hefir minni þýðingu fyrir þá, sem búnir eru aö velja sjer starfsviö og hafa sín sjerstöku verkefni að fást viö. En hitt er ákaflega varhugavert, aö loka brautunum fyrirfram, meö því aö útskrifa stúdenta, sem eru ger- samlega óhæfir til framhalds- náms í fjölda þeirra greina, sem mesta þýðingu hafa fyrir nútím- ann, og geta naumast gert sig hæfa til þess síöar, þar sem þeir eru löngu búnir að tapa allri æfingu í þeim ónógu undirstöðu- atriðum, sem þeir kunna að hafa lært í gagnfræöadeildunum. Með þessu eru íslenskir stúdent- ar alveg teknir út úr, og verða að almennri menntun alls ekki sambærilegir við stúdenta ann- ara landa. Þessu til sönnunar vil jeg benda á verkefni til skriflegs stúdentsprófs í mathematík viö latínudeildir sænsku skólanna síðastliðiö ár, sem prentuð eru annarsstaöar hjer í blaðinu. Geta það íslenskir málastúdent- ar sjeð, að eitthvaö muni vera öðruvísi háttaö kunnáttu sænskra kollega þeirra í þessum greinum. Nú eru engar námsgreinir eftir í máladeildunum fyrir utan málin sjálf, nema sagan og náttúru- fræðin. Söguna ætla jeg ekki að minnast á aö þessu sinni, en um náttúrufræðina er þaö að segja, að bæði hefur verið fremur lítil áhersla lögö á hana, enda hlýtur hún nú aö hverfa aö nokkuru leyti, þar sem undirstöðunni er kippt burtu, stæröfræðinni. Húmanistarnir svindla nefnilega með nafnið „náttúrufræði", tala um hana digurbarkalega, eins og þeir ættu ráö á henni allri, en í hjarta sínu meina þeir aöeins þá skækla hennar, sem þeir geta sjálfir lært. Jeg hefi nú um undanfarin ár haft á hendi kenslu í efstu bekkjum mála- deildar, í st|örnufræöi og í nokkurum atriðum Ijósfræðinn- ar. En þetta hlýtur aö hverfa, og það líklega strax á næsta ári, það er að minnsta kosti ekki mitt meöfæri að kenna astrónómí þeim, sem enga hugmynd hafa um undirstöðuatriði trígónó- metríunnar, þekkja alls ekki lógarithma og eru á tveimur árum búnir að steingleyma þeim frumatriöum, sem þeir áttu aö hafa lært í gagnfræðadeildinni, enda veit jeg ekki hvar er aö finna kenslubækur við slíkra nemenda hæfi. Hjer kem jeg nú aö atriði, sem er afar athugavert. ¦ í ýmsum greinum eigum viö engar kénslubækur sjálfir, og fengjum þær naumast gefnar út, þó aö einhver yrði til þess að semja þær. Við verðum því að bjargast viö útlendar kenslu- bækur, en til bess að nemendur geti skilið pær, er óhjákvæmi- lega nauðsynlegt, að Þeir hafi sömu þekkingu á undirstööu- atriöum, eins og peir nemendur í hinum erlendu skólum, sem kenslubækurnar eru samdar fyrir. Þetta nær lengra en til mentaskólanna. Jeg hef sjeð kenslubók þá í efnafræöi, sem kend er í læknadeild háskólans, og jeg verð aö segja það, að mjer er óskiljanlegt, að stúdent- ar, eins og þeir væntanlega veröa hjer eftir frá máladeildun- um, geti lesiö hana sjer til gagns. Svo kann og að vera um fleira, þó að mjer sje þaö ekki kunnugt. Þaö er feykilegur munur á því, twernig viö, sem stundað höfum mathematisk fræði, stöndum í mentalegu tilliti gagnvart húm- anistunum, eða þeir gagnvart okkur. Viö getum oft og einatt fylgst meö í þeirra greinum og jafnvel interesseraö okkur fyrir þeim, en um þá er allt öðru máli Framhald á bls. 12 Nokkur orð um höfundinn Fyrtr nærri fimmtíu ár- um birtust tvær greinír j tímariti Verkfræöingafé- lags íslands, sem vöktu bæöí athygli og umtal brátt fyrir aö ritiö var í fárra manrta höndum. Höf- undur greinanna var dr. Ólafur Daníelsson og ætl- un hans meö greinunum var að vekja athygli á oví, aö stærðfræði væri horn- reka í máladeild mennta- skólanna. Hann geröi baö á gamansaman hátt með samanburði á hinum „húmanistisku" fræðum og peim, sem byggja á stæröfræði að einhverju eða öllu leyti.* Qreinirnar eru birtar meö leyfí barna hðfundar. Víð lestur greinanna skyldu menn minnast bess, að bær eru nærri hálfrar aldar gamlar, og verður að meta bær sam- kvæmt bví. En ég býst við, að f lestir lesendur Lesbðk- ar Morgunblaðsins munu fljótt finna, að lítið hefur breytst til batnaðar að bví er „lyrikina" snertir á fimm tugum ára. Dr. Ólafur Daníelsson var kennari við Kennara- skólann og Menntaskól- ann í Reykjavík frá bví snemma á Þessari öld og fram að síðari heimsstyrj- öldínni. Munu flestir Reyk- víkingar beirra tíma hafa bekkt hann og oft heyrt hans getið. Hann var eini stærðfræðingur landsins um mörg ár og réðst að Menntaskólanum árið 1920 begar stærðfræöideild var loks komið á fót í beim skóla, sem varð vonum seinna. Dr. Ólafur var Skagfírð- ingur og alla ævina átti Skagaf jöröur sólskinsblett í hjarta hans. Hann fædd- ist 1877, varð stúdent tvítugur að aldri, sigldi til Kaupmannahafnar og varð magister í stærðfræði áriö 1904. Árið 1901 hlaut hann gullverðlaun háskólans fyrir ritgerð í stærðfræði, og var sltkt afar fátítt að stúdentar hrepptu slíkan heíður. Áriö 1909 varði hann doktorsritgerð við Hafnarháskóla í fræöigrein sinni. Slíkur námsferill mun með eindæmum. Dr. Ólafur kvæntist 1904 Ólöfu Sveinsdóttur frá Norðfirði, hinni ágætustu konu, og bjuggu pau alla tíð í Reykjavík. beim varð átta barna auðið en aðeins brjú peirra lifðu föður sinn. Hann létst árið 1957, átt- ræöur að aldri, en konu sína hafði hann misst tuttugu árum áður. bau hjónin voru aldavin- ir foreldra minna, og á uppvaxtarárum mínum var mikill samgangur rhilli heimila okkar. Leiddi bað af sjálfu sér mikil kynni á báða bóga og var mér ávallt einkar hlýtt til beirra hjóna og barna beirra. En hvað dr. Ólafi viðkom, pá hef ég ekki kynnst meiri öðlingsmanni. Hann var óvenju hlýr í viðmóti og glaösinna. Oft hafði hann allt aðrar skoðanir á ýmsu en aðrir, og varöl bær oftast á gamansaman hátt, eins og greinar hans bera með sér, en ávallt græsku- laust. Kennari var hann af guðs náð, og pað voru minna en meðalmenn, sem ekki gátu lært hjá honum jafnvel flókna hluti, enda fékk stærðfræðideild Menntaskólans strax ágætt orð hjá beim há- skólum, sem tóku við nemendum hennar. Var bað beim dr. Ólafi og borkeli veðurstofustjóra borkelssyni eingöngu aö bakka, en beir voru aðal- kennarar deildarinnar um mörg ár. Hákon Bjarnason * Húmunifitisk fræði hafa á .seinni árum vítíö nvfml „huisvísiindi" á vslensku, en i>aft vr ranirnefni of; ætti aö hverfa úr málinu. ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.