Lesbók Morgunblaðsins - 14.02.1981, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 14.02.1981, Blaðsíða 5
álíka stórt aö flatarmáli og helmlngur íslands. íbúar Finnmerkur eru um 80 þús. og eru Samarnir því í miklum minnihluta. Þeir hafa flestir tekiö upp nútíma lifnaöar- hætti og stunda sömu atvinnu og aörir íbúar landsins. Aöeins örfáir Samar, um 1800 manns eöa 380 fjölskyldur stunda hreindýrarækt og lifa sem hirðingjar. Hreindýraeign þeirra er um 100 þús. dýr og eru þeir kallaöir farandsamar „flyttesamer" og vekja jafnan mesta athygli ókunnugra. Vetrarbithagar norska fjallahreinsins hafa frá ómunatíð veriö ínni á heiöum Finnmerkur, en meö vorinu taka dýrin aö rása til strandar í sumarbithagana. Hrein- dýrabændurnir eru því tilneyddir aö fylgja dýrunum eftir og gæta hjaröanna. Þeir slá upp tjöldum sínum víða fram meö þjóðveg- inum norðan Skiboten þar sem vel sést til hjaröanna og tækifæri gefst til aö seija ferðamönnum ýmsa muni unna úr skinni, horni og beinum hreindýranna. Oft eru tjaldbúöirnar rétt hjá þeim stöðum þar sem fundist hafa um 8000 ára gamlar hellaristur frá steinöld. Þekktastar eru risturnar viö Komsafjall viö Alta. Ekki er vitað með vissu hvort Komsaþjóðin, sem við fjalliö er kennd, hafi veriö af samiskum uppruna. Allt bendir þó til þess aö þarna hafi búiö fólk, sem liföi á veiðurn og hirömennsku eins og Samar síöar. tunga Sama er skyld finnsku og ung- versku. Líka er taliö að Samar eigi margt skylt meö Samojedum nyrst í Síberíu þótt mál þeirra séu fjarskyld. Ekki síður en aörar tungur hefur samiskan tekið miklum breytingum í tímans rás. Nú skiptist hún í 9 mállýskur og munurinn á noröur- og suður-samisku er meiri en munurinn á íslensku og dönsku. Sífellt er þrengt að Sömum Fornir lifnaðarhættir Sama eru löngu horfnir. Sjálfsþurftarbúskapurinn hefur vik- iö fyrir viöskiptabúskapnum, og hófst sú þróun þegar á víkingaöld. Þá voru Samar krafðir um svokallaöan finnaskatt og er hans til dæmis getiö í Egilssögu. Þaö var árlegur skattur sem greiddur skyldi í loðfeldum, fiðri og húðum. Oft voru Samarnir látnir greiöa finnaskattinn tvisv- ar, vegna þess aö á þeim tíma voru landamæri Noregs og Svíþjóöar fremur óljós. Síöan hefur veriö þrengt æ meir aö Sömum eftir því sem áhugi annarra hefur aukist á náttúruauöæfum í landi þeirra. Gott dæmi um þetta eru virkjunarfram- kvæmdirnar viö stööuvötnin Jiesjawre og Joatkajawre, en þau eru á vatnasvæöi Altaárinnar. Uppistööulónin, sem þar er veriö aö gera koma til meö aö færa mikiö landsvæöi í kaf og þannig hverfa mikilvæg beitilönd og hreindýraslóöir þar sem dýrin eru vön aö rása til strandar á vorin. í þorpunum Kautokeino og Karasjok er hreindýraræktin undirstööuatvinnuvegur- inn. Samarnir sem þar búa og eiga samtals um 90 þús. hreindýr standa þá frammi fyrir nær óleysanlegu vandamáli. Þessi kofi er á byggöasafninu í Inari í Noröur-Finnlandi og er hann dæmi um forn hýbýli Skolta-Sama sem nú búa viö Inari-vatn. Fyrir stríð bjuggu þeir austar í nágrenni Petsamó sem nú er innan landa- mæra Sovétríkjanna. Tromse-brúin er mikiö mannvirki, 1036 m löng og 43 m há. Tromsdalskirkja er í baksýn. Við kræktum nú fyrir hvern fjörðinn af öðrum og brátt vorum viö komin í næturstaö í Bognely í botni Langfjorden. Þar eins og annars staöar gistum viö á tjaldstæðum í bjálkakofum sem leigöir eru feröamönnum til lengri eöa skemmri dval- ar. Kofa þessa kalla Norömenn „hytter" og eru þeir mikiö notaöir enda eru þeir hinir vistlegustu og er gistigjaldinu stillt í hóf. í hverjum skála eru svefnpláss fyrir fjóra, eldunaraöstaöa og upphitun meö raf- magni. Á flestum tjaldstæöunum er auk þess verslun með helstu nauösynjum, aögangur aö síma, sameiginleg eldunaraö- staöa og setustofa. Öll bjóöa þau upp á góða^jsnyrtiaðstöðu og víða er seldur aögangur aö gufubaöi. Undantekníngar- laust eru tjaldstæöin vei hirt og öll umgengnl til fyrirmyndar. Þjóðverjar skildu eft- ir sviðna jörð Næsta morgun var feröinni haldiö áfram noröur meö Langfjorden. Á nesinu milli hans og Altafjaröar voru Samar sestir að í tjöldum sínum og samkvæmt kortinu áttu tornminjar frá steinöld aö finnast á þessum stað. Þarna vöktu þó fremur athygli okkar yngri verksummerki þar sem voru rústir fallbyssuhreiöra frá síöustu heimsstyrjöld. Þarna á Langanesholmen reistu Þjóö- verjar virki til aö gæta siglinga um Altafjörö. Innst í Altafiröi þar sem heitir Káfjord lögöu Þjóðverjar einu af sínu stærstu orrustuskipum, Tirpitz, milli þess sem þaö lagöi tii atlögu viö skipalestirnar sem voru á leiö til Murmansk og oft komu viö hér á íslandi. Þótt skipsins væri vel gætt fór þó svo aö breskir kafbátar komust inn í Altafjöröinn og tókst þeim aö laska Sami í tjaldi sfnu viö Skibotn í Noröur-Noregi. Tirpitz, en á endanum var því síöan sökkt rétt hjá Tromsö. í Finnmörku var fremur ömurlegt um aö litast í lok styrjaldarinnar seinni. Á flótta sínum undan Rússum 1944 eyddu Þjóö- verjar allri byggö frá rússneksu landmær- unum suöur aö Lyngen. Þeir brenndu yfir 10 þús. íbúöir, einnig skóla, kirkjur, sjúkrahús, verksmiöjur og orkuver. Brýr og hafnarmannvirki voru sprengd í loft upp og símalínur eyöilagöar. Víöast hvar í Finn- mörku var fólkið flutt nauöugt suöur á bóginn, öðrum tókst að flýja inn á heiðar og leynast þar íkjarrlendi og annars staðar þar sem skjól var aö finna. Alta — ítalía Finnmerkur Bærinn Alta stendur innst við Altafjörð eöa Álftafjörö eins og hann myndi heita á íslensku samkvæmt uppruna orösins. i bænum búa um 8 þús. manns og er hann í stöðugum vexti. Ein mesta tekjulind bæjar- búa er flöguberg sem brotið er í þakskífur og flutt út. Auk^margs konar iönaöar stendur landbúnaður með miklum blóma í Alta. í eina tíö var Alta kallaö ítalía Finnmerkur vegna mikillar veöurblíðu og sumarhit'a miðað við norölæga legu bæjar- ins, og hvergi er hægt að rækta bygg jafn norðarlega á hnettinum (70°) og þarna í sveitinni. Einnig hafa bæjarbúar miklar tekjur af laxveiöum f Altaánni. í Alta geröi á okkur hitaskúr og var þaö reyndar eina regniö sem á okkur féll í allri feröinni, enda má segja að veðriö hafi leikiö viö okkur allan tímann. Hitinn var oftast um og yfir 20°, logn og glampandi sólskin, og er þessi veöurblíöa næsta ótrúleg fyrir svo norðlægar slóöir. Frá Alta lá leið okkar síöan yfir flatiendar heiöar Finnmerkur með víðáttumiklum mýrarflákum og flóum. Lyngið var í blóma og víöa mátti sjá stórar breiöur multiberja- plöntunnar, en multiberin tína Norömenn og nýta til matar. Varla var hægt aö stíga út úr bílnum vegna mývargsins sem sveimaöi þarna um í svörtum mekki. í slíku veðri verður hann óþolandi jafnt fyrir menn sem skepnur. Viö fjallahótelið Skaide, en nafn þess mun merkja ármót, lögöum við lykkju á leið okkar og ókum áleiöis til Hammerfest, nyrsta bæjar heims. Leiðin lá yfir brúað sund út í Hvaleyju. Brúin er nýtt og mikið mannvirki. Þegar komiö er yfir brúna gefur aö líta stein eða kiettadrang viö vegarbrún- ina. Þetta er forn fórnarsteinn Sama og er líkt með honum og mörgum álagasteinum á íslandi aö hann hefur ekki oröiö vegageröarmönnum aö bráö. Þarna kom ýmislegt upp í hugann um fórnarhætti og fórnarstaöi Sama. Noaiden, trommumaöurinn eöa seiö- maðurinn, komst í samband viö guöina meö því að berja rune-bomma-trommuna og gat hann þannig fengiö vitneskju um hvers kyns fórnir guðirnir vildu fá. Fórnirn- ar sjálfar fóru síöan fram eftir föstum heföbundnum reglum. Sólguöinum voru færðir hvítir hreinar en Tjasolmi sem réö yfir vötnum og fiskum voru færðar fórnir með því aö maka lýsi á fórnarsteininn. Sjúkdómsguöinum Rota var oft fórnaö hestum sem keyptir höföu veriö af bændum. Átti guðinn aö ríða burt á hestinum og sjúklíngurinn þá aö taka gleöi sína aftur. Til fórnanna voru oft valdir áberandi staöir á fjallstindum, í mýrum, viö fossa og áberandi kletta. Oft viröist sem eldingar hafi vakiö athygli manna á fórnastööum og þar felst líklega skýringin á hinni miklu dýrkun þrumuguösins Hora-Gales hjá Sömum. f Noregi hafa veriö kortlagöir um 200 fómarstaðir Sama, 160 í Svíþjóð og 80 í Finnlandi. Þjóðsaga: Jötuninn Stallo Áfram var haldiö og nú gat að líta fjalliö Stallogarggo. Jötuninn Stallo kemur víöa fyrir í þjóösögum Sama. Þessum sögum er þaö flestum sameiginlegt aö hinn litli og klóki fer með sigurorö af hinum stóra og heimska. Ein þjóösaga segir frá því þegar Sama- ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.