Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1987, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1987, Blaðsíða 10
hcimili, svo og fagmannleg viðhorf heimilis- fólksins til listgreinar sinnar kann að hafa stappað f Kristínu stálinu. Allt um það hélt hún norður í land að skólaári loknu og virðist hafa dvalið í heima- húsum mestan part vetrar, 1908—1909. Sú ákvörðun hennar að fara út í myndlist- arnám hefur að öllum lfkindum komið fjölskyldunni á Hjalteyri f opna skjöldu. Fram að þeim tíma höfðu mjög faar stúlkur úr Eyjafírði haldið utan til framhaldsnáms og engin þeirra hafði gerst svo djörf að læra til myndlistar. En að hinu leytinu er óþarfi að gefa sér að ásetningur Kristínar hafi mætt veruleg- um mótbyr heimafyrir. Það hefði a.m.k. verið mjög ólíkt Jóni Antonssyni að taka ekki hugmyndir næstyngstu dóttur sinnar til yfirvegunar. Örðstír þeirra Þórarins B. Þorlákssonar, Ásgríms Jónssonar og Einars Jónssonar hafði einnig borist til Akureyrar. Hvaða augum sem menn litu verk þeirra, ef þeir höfðu þá litið þau augum, fór ekki á milli mála að allir höfðu þessir ungu listamenn hlotið opinbera viðurkenningu. Arið 1902—1903 hafði Einari Jónssyni t.d. verið veittur 3000 króna styrkur. Eftir því sem Björn Th. Björnsson segir í myndlistarsögu sinni svaraði sú upphæð þá „hæstu árslaun- um embættismanna, t.d. landsverkfræðings, og voru embættislaun þó hlutfallslega miklu hærri þá en síðar", (B. Th. B., I, bls. 68). Dugandi myndlistarmenn virtust þvf eiga framtíð fyrir sér á íslandi. Ekki er heldur víst að ættingjar Kristfn- ar, og þá sérstaklega ekki bræður hennar og systur, hafi litið á kynferði hennar sem sérstakan ásteytingarstein á fyrirhuguðum listferli. Þeir vissu sem var, að hún hafði yndi af teikningu og útskurði og var eflaust kunnugt um æruverðugar frúr í Reykjavík sem gengið höfðu á listaskóla f Danmörku, sjá I. kafla hér að framan. Ef listgyðjan yrði Kristfnu ekki nógu hlið- holl mundi hún alltaf geta haft ofan af fyrir sér með teiknikennslu. Hins vegar var sú þrautin þyngri að fjár- magna nám hennar úti f Danmörku. Jón Antonsson hafði nú ekki eins mikið umleik- is og fyrrum. Um þessar mundir voru tvö eldri systkini Kristfnar, þau Margrét og Anton, bæði ólof- uð og farin að vinna fyrir sér. Á fyrsta áratug aldarinnar fengu röskar stúlkur iðu- lega nóg að starfa við sfldarsöltun og saltfiskvinnslu á Hjalteyri og notaði Mar- grét hvert tækifæri sem gafst til að vinna sér þar inn peninga. En Arnarnesfólkinu var ráðdeild f blóð borin og Margrét var þar engin undantekn- ing. Hún lagði fyrir allt hvað hún gat og er kom fram á annan tug aldarinnar tók hún að sér rekstur gistihússins sem verið hafði á Hjalteyri um nokkurt skeið. Seinna stofnaði hún og rak bæði Hótel Akureyri og Hótel Hvanneyri á Siglufirði við góðan orðstfr. Anton var einnig fljótur að koma undir sig fótunum. Eins og Jón faðir hans var hann bæði laginn f höndunum og hamhleypa til vinnu og því eftirsóttur til alls kyns smíða. í annan stað stundaði hann búskap bæði í Arnarnesi og á Hjalteyri og farnað- ist vel. Um 1910 var hann einnig farinn að stunda útgerð frá Hjalteyri, fyrst sem nokkurs konar umboðsmaður fyrir útlenda, mest þýska, fiskkaupendur, en síðan upp á eigin spýtur. Þessi umsvif hljóta að hafa gefið af sér dágóðar tekjur, að minnsta kosti taldi Anton ekki eftir sér að senda Kristfnu peninga strax um vorið 1908, þegar hún var enn í Reykjavík. „... NEMASÉR BróðurEigi" Við vitum ekki nákvæmlega hvenær Ant- on bauðst til að styrkja systur sína til myndlistarnáms í Kaupmannahöfn, en það hlýtur hann að hafa gert ekki seinna en um vorið 1908, þegar Kristín þurfti að sækja um „Tegne og Kunstindustriskolen for Kvinder". Margrét virðist ekki heldur hafa talið eftir sér að styðja við bakið á Kristínu. Hvenær sem hún var aflögufær sendi hún henni smáupphæðir til Kaupmannahafnar, eins og bréf hennar sýna. Yngri systkinin, Jónína og Árni, létu held- ur ekki sitt eftir liggja. Og fram að 1913, og eftilvill lengur, sendi J6n faðir þeirra Kristfnu 50 króna nótur með reglulegu milli- bili, ÖU þessi peningaframlög færði Kristín samviskusamlega til bókar. Sú bók er enn við lýði og er, ásamt bréfasafni hennar, merkileg heimild, ekki aðeins um þann skil- yrðislausa fjárstuðning sem hún varð aðnjótandi frá fjölskyldu sinni um margra ára skeið, heldur einnig um þau útgjöld sem Ball á bryggjunni á Siglufirði, um 1923. fylgdu listnámi í Kaupmannahöfn á árunum fyrir heimsstyrjöldina fyrri. í janúar 1912 greiddi Kristfn til dæmis 97,36 krónur fyrir matföng, mestmegnis brauð, smjör og ost, plús „middag" við Akademfuna, 38,42 krónur fyrir aðrar lffsnauðsynjar, að meðtöldum nokkrum flfkum („skór, 2 buxur, vasaklútur") og loks 65,89 krónur fyrir pappfr, blýanta, teiknikol og liti við Akademfuna. Samtals nema þvf heildarútgjöld hennar f janúarmánuði 201,67 krónum. En ein- hverra hluta vegna er húsaleiga ekki meðtalin. Nú er þrautin þyngri að meta þessa upp- hæð til núvirðis. Þó höfum við nokkrar tölur að miða við. Árið 1902 samsvöruðu 3000 krónur þær, sem Einar Jónsson fékk f styrk, „hæstu árslaunum embættismanna", að því er Björn Th. Björnsson segir hér á undan. Mánaðar- laun þeirra hafa þá numið 250 krónum. Litlar sem engar breytingar urðu á gengi krónunnar frá 1903 til 1912. í dag mundu mánaðarlaun „hæstu emb- ættismanna" sennilega vera á bilinu 100.000- 140.000. í bréfi sem Anton sendi systur sinni seint á árinu 1911 nefnir hann að góður hestur kosti þá 120 til 140 krónur. Ætli mætti ekki miða við 80-100.000 krónur í dag? Loks má geta þess, að á sýningu sem Kristfn tók þátt f ásamt fjórum öðrum íslenskum listamöhnum (Ásgrfmi Jónssyni, Jóni Stefánssyni, Þðrarni Þorlakssyni og Guðmundi Thorsteinssyni) hjá Kleis við Vesterbrogade árið 1920, átti dýrasta olfu- málverk hennar að kosta 1000 krónur. í dag mundi listamaður á svipðuðum aldri lfklega verðleggja meðalstórt oifumálverk á um það bil 150.000 krónur. Með þennan samanburð í huga er ekki fráleitt að álykta að þær rúmlega 200 krón- ur sem Kristín lagði út á mánuði fyrir fæði, uppihaldi og skólakostnaði f Kaupmanna- höfn árið 1912 mundu samsvara 50.000— 70.000 krónum að núvirði, auk húsaleigu. Hætt er við að mörgum ungum listamönn- um nútfmans hrysi hugur við að stunda listnám í útlöndum upp á slfk býti, þó svo þeir hafi aðgang að lánasjóðum. Hvernig fór þá Kristín að því að fjár- magna fyrstu námsár sfn f Kaupmannahöfn? Svarið, eða að minnsta kosti hluta þess, er að finna í bókhaidi hennar. Þar er t.d. að finna sundurliðun á þeim 728,25 krónum sem Kristfn virðist hafa haft með sér, eða haft til ráðstöfunar, á haustmánuðum 1909, þegar hún hóf nám f Tegne og Kunst- ustriskolen for Kvinder. Samkvæmt þessu reikningshaldi er rösk- ur helmingur upphæðarinnar, eða 375 krónur, frá Antoni kominn. Eftir því sem ég kemst næst létu aðrir ættingjar Kristínar einnig 250 krðnur af hendi rakna. Anton gerði ekki endasleppt við systur sína. Prá því að Kristfn fór til Kaupmanna- hafnar um haustið 1909 og fram til 1923, þegar hún fluttist heim, var Anton stöðugt að senda henni peninga. Bankónótur eða ávísanir á viðskiptareikn- ing Antons f Kaupmannahöfn, 50—250 krónur, komu með næstum hverju skipi að heiman. Árið 1912 virðist Anton til dæmis hafa sent Kristfnu meir en 800 krónur. Framan af, það er frá 1909 til 1916, sendir Anton henni 500—600 krónur á ári að meðaltali. Hvort sem við miðum við áður- nefhd mánaðarlaun embættismanna eða verð á hestum, þá er hér greinilega um verulegar upphæðir að ræða. Upp úr 1916 virðist peningasendingum til Kristínar fara fækkandi, enda var hún þá farin að hafa sæmilegar tekjur af mynd- um sfnum. Árið 1917 seldi hún til dæmis myndir fyrir 1953,43 krónur á sýningu hjá Chr. Larsen, sem seinna verður rætt um. Matarsendingar Antons drýgðu þessa peninga enn frekar. Kristfn fékk senda saltsfld, saltfisk, harðfisk, súrt skyr og ann- an súrmat, hangikjöt, svið og ýmislegt fleira' matarkyns á nokkurra mánaða fresti, oft f svo miklu magni að hún varð að leigja sér vagn og burðarmenn til að flytja kræsing- arnar heim. Nokkur kostuleg bréf eru til vitnis um þá flutninga og matarveislurnar, sem fylgdu í kjölfarið. Margrét systir Kristfnar lá heldur ekki á liði sínu. Til hátíðarbrigða sendi hún systur Krístía Jónsdóttir listmálari. sinni reyktan Mývatnssilung og rjúpur, en þess á milli sameinaðist kvenfólkið í fjöl- skyldunni um að gauka ullarflíkum að listakonunni ungu. Rétt er að bæta því við hér, að margir aðrir fslenskir námsmenn f Kaupmannahöfn, til að mynda þeir Einar Guðmundsson frá Hraunum, frændi Kristínar, og gamall ná- granni hennar, Davíð Stefánsson frá Fagraskógi, fengu einnig mikinn mat send- an frá ættingjum sínum. (Sjá grein þess fyrrnefnda, Nokkrir æviþættir, í Skáldið frá Fagraskógi, 1965, bls. 58.) Hins vegar er ekki vitað til þess að þeir hafi hlotið eins mikinn fjárstuðning frá þeim og Kristfn fékk frá sfnum ættingjum. Anton tók jafnframt að sér að vera eins konar umboðsmaður systur sinnar heima á íslandi. Sem slfkur leitaði hann hófanna um styrki fyrir Kristínu hjá þingmönnum Norð- lendinga — með misjöfnum árangri — og var vakinn og sofinn í umhyggju sinni fyrir henni. Árið 1910 var til dæmis allsendis óvíst, hvort Kristín kæmist inn á Akademíuna að loknu náminu við Tegne og Kunstinndustri- skolen for Kvinder, og því hafði Anton grennslast fyrir um teiknikennslu fyrir hana, bæði á Akureyri og í Reykjavík, svona til vonar og vara. I nóvember það ár komst hann að því að Svava Þórhallsdóttir (biskups) mundi ætla að hætta teiknikennslu sem hún hafði verið með f Reykjavík og lét hann Kristínu þegar vita. Ekkert Arnarnessystkina var gefið fyrir tilfinningasemi. Tónninn í þeim bréfum sem fóru á milli á Kaupmannahafnarárum Kristínar er ævinlega blátt áfram, hressileg- ur, stundum allt að því ópersónulegur. í bréfum sínum fjailar Kristfn sjaldan um sín hjartans mál nema f hálfkæringi, og um það sem henni var hjartkærast, sjálfa listina, talar hún næstum aldrei. En í bréfi sem hún sendi Antoni einhvern tímann í nóvember 1910 fékk Kristfn ekki dulið þakklæti sitt fyrir allt það sem hann hafði þegar gert henni til framdráttar. Ennfremur gat hún ekki varist þeirri hugsun að hún, vonarpeningurinn, væri ef- tilvill að fþyngja bróður sfnum um of. Anton tók af öll tvímæli um viðhorf sfn til myndlistarnáms Kristfnar f bréfi sem skrifað var 4. des. 1910. Þar stendur meðal annars: „ ... Jæja elsku systir, ég man ekki bet- ur en ég segði í seinasta bréfinu til þín, þegar ég var að tala um þetta pláss f Reykjavfk, að þú værir alveg sjálfráð með það hvað þú gerðir, ég myndi senda þér peninga þegar þú beiddir um þá, og það stendur við það enn, og er þér óhætt þess- vegna að búa þig undir og sækja um Akademfið því það var ekki meining mín þegar ég hvatti þig til þessarar farar, að sleppa af þér hendinni á miðri leið, á meðan efhin leyfðu, og finnst mér þú gjöra nokkuð mikið úr því í bréfinu þínu hvað ég láti af- mörkum; því bæði er það að það er ekki mikið og ekki gert með hangandi hendi!" Fá fslensk listamannsefni hafa hlotið betra veganesi en þessar fáu línur Antons og þann hug sem þeim fylgdi. Kristín var kjarkmikil kona og skapföst. Hún hefði tæplega látið féleysi aftra sér frá því að hefja listnám í Kaupmannahöfn. En mér er til efs að henni hefði tekist að ljúka fimm ára námi við Akademíuna án fjárstuðnings og uppörvunar Antons. Enda taldi hún sig aldrei geta þakkað hon- um nógsamlega. ÁTEIKNISKÓLA FyrirKonur Allt frá þvf að Konunglega danska lista- akademfan var stofnsett árið 1754 áttu íslendingar jafn greiðan aðgang að henni og Danir — svo fremi sem verk þeirra kæm- ust í gegnum nálarauga inntökunefndar. En þar sem íslendingar áttu ekki kost á skipulegri kennslu í grundvallaratriðum myndlistar hér heima komu þeir reynslulitl- ir til Kaupmannahafnar og þurftu að byrja á því að innrita sig í eins til tveggja ára undirbúningsnám við listiðnaðarskóla eða tækniskóla. Auk þess gátu þeir auðvitað gengið til einkakennara, oftast roskinna listamanna, sem voru með vinnustofur sínar víða um borgina. Þeir fslensku listamenn, sem fóru til Kaupmannahafhar á undan Kristínu, höfðu flestir sótt Teknisk Selskabs Skole (stofnað- ur 1879), sem var eins og Björn Th. Björnsson segir „undirbúningsskóli f al- mennri teikningu, ætlaður listamannsefhum ogiðnaðarmönnum" (Bj. Th. Bj., I, bls. 93). Það væri synd að segja að þeir Einar Jónsson, Ásgrímur og Jón Stefánsson hafi haft ánægju af náminu við þennan „for- skóla", en það kom að tilætluðum notum, bjó þá undir Akademíuna eða aðra sambæri- lega listaskóla. Sams konar skóli, Tegne og Kunstind- ustriskolen for Kvinder (hér eftir nefndur T. f. K.), sem staðsettur var við 10 Vestra Boulevard, sá um undirbúning kvenna. Þangað hefur Kristín sent inn umsókn um skólavist snemma á árinu 1909, og hef- ur trúlega þurft að láta einhverjar teikningar fylgja með. En T. f. K. gerði tiltölulega litlar kröfur til umsækjenda. Fyrst og fremst var ætlast til þess að þeir hefðu „einhverja reynslu" í tcikningu og góð meðmæli. Kristín virðist hafa uppfyllt bæði þessi skilyrði og var ekkert því til fyrirstöðu að hún fengi að hefja nám við skólann strax um haustið 1909. Fór hún til Hamborgar á þýskum togara, sem lestað hafði á Hjalt- eyri, og tók sfðan lest til Kaupmannahafnar. 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.