Lesbók Morgunblaðsins - 14.05.1988, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 14.05.1988, Blaðsíða 4
FINNGALKN í ÍSLENZKRIÞJÓÐTRÚ OG ANNARSTAÐAR „Fiimgálkn er það dýr kalláð, sem köttur og tófa geta saman. Er það grimmt mjög, og öllum vargi skaðlegra fyrir sauðfé manna, og skotharðast alíra dýra. Vinnur engin kúla á Finngálknið, og verður það ekki skotið nema með silfurhnapp eða silfurkúlu. Það er styggt mjög og ákaflega frátt á fæti." (Úrbjóðsögum JónsÁrnasonar) EftirHELGA HALLGRÍMSSON þjóðtrúarheiminum koma ýmis einkennileg dýr fyr- ir, sem ekki er auðvelt að flokka í kerfí nútíma dýrafræði. Sum eru jafnvel eins konar blendingar af dýri og manni. Þannig er finngálknið, sem hér verður til umræðu. Því er oftast lýst sem það sé í mannslíki að ofan, en í líki einhvers ferfætts dýrs að neðanverðu. Því er gjarnan líkt við „kentár- ana" grísku eða mannhestana, sem voru menn að ofan en hestar að neðan. Sam- kvæmt okkar fornu og nýju heimildum, væri þó nær að likja þvf við það sem kallað var „manticore" eða mannljón, sem var hinn mesti óvættur suður í heimi (orðið er líklega komið úr persnesku og merkir mannæta). Orðið finngálkn kemur fyrir í fornum bókmenntum okkar, m.a. í elstu þýðingu á ritinu „Physiologus", frá um 1200, en þar stendur: „bonocentaurus heyter dyr, þat es ver kollom finngalkan; þat es maþr fram en dyr aftr" (bonocentaurus = onocentaur- us, þ.e. asnamenni). Þá er minnst á finngálkn i Hauksbók Landnámabókar, en þar segir: „Ormr nam land milli Varmár og Þver- ár, um Ingólfsfell allt, og bjó iHvammi; hann átti Þórunni dóttur Ketils kjölfara, þess er Gnngálknið barði í hel." (Isl. fornrit I, 391.) Þessa Ketils kjölfara er getið á nokkrum stöðum í Landnámu og Egils sögu, en ekki er minnst á finngálknið nema á þessum eina stað. Hann hefur líklega verið Norðmaður og atburður þessi skeð í Noregi. Þá kemur finngálkn einnig fyrir í Njáls sögu, þar sem segir frá Þorkeli hák, er þeir Njálssynir báðu hann liðsbónan „En fyrir austan Bálgarðssíðu átti Þor- kell að sækja þeim vatn eitt kveld: þá mæ'tti hann finngálkni og varðist því lengi, en svo la.uk með þeim, að hann drap finngálknið." (ísl. fornrit XII, 303.) Þess er einnig getið, að Þorkell drap flug- dreka og vann ýmis önnur hreystiverk, enda „lét hann gera þrekvirki þessi yfir lokhvílu sína, og á stóli fyrir hasæti sínu", segir í sögunni (þ.e. hann lét skera út myndir af þessum atburðum). Samkvæmt skýringum útgefanda (neðan- máls), er Bálgarðssíða talin vera á suðvest- urströnd Finnlands. I Fornaldarsögum Norðurlanda koma finngálkn fyrir á tveim stöðum, og er þar að finna lýsingar á þeim. FlNNGÁLKNl FORNALDARSÖGUM í Fornaldarsögum Norðurlanda er finn- gálkna getið á tveimur stöðum, þ.e. í Örvar- Odds sögu og í Hjálmþérs sögu og Ölvis. Fornaldarsögurnar eru, sem kunnugt er, skáldsögur frá fyrstu öldum íslands byggð- ar, en styðjast þó oft við sögulegar persón- ur, er uppi voru á tímabilinu 500—1000 úti í Evrópu. Þær eru yfirleitt harla ævintýra- legar, og fullar af fornum þjóðsögum. I Orvar-Odds sðgu segir frá stórvirkjum og ævintýralegum ferðum Örvar-Odds, sem var kappi mikill. Fór hann um tíma einn saman vítt um heim, og hitti þá m.a. kap- pann Grana eða Rauðgrana, er svo var nefndur, og slást þeir í fóstbræðralag. Oddi er mikið í mun að hefna fóstbróður síns, er drepinn var af illmenninu Ögmundi flóka, og hefur strax orð á því við Rauð- grana, en Rauðgrani segir honum þá tilurð og ætterni Ögmundar. Hafði Hárekur konungur á Bjarmalandi (Rússlandi) átt hana með „gýgi undan forsi stórum",.og hét sú Grímhildur. Síðar breyt- ist gýgur þessi eða fiagðkona í finngálkn, og leitast það við að fyrirkoma Oddi. Verð- ur mót þeirra á Englandi, og er því svo lýst: „Það var einh veðurdag góðan, að þeir Skírnir og Garðar fðru á land að skemmta sér og margir menn meðþeim, en Oddur var við skip niðri. Rauðgrani sást ekki. Veður var furðu heitt, og fóru þeir fóstbræður af klæðum og á sund við vatn eitt. Þar var skógur nærri. Flest- ir voru menn þeirra afnokkurrí skemmt- an. En er leið á daginn, sáu þeir, að dýr eitt, furðu stórt, kom fram úr skóginum. Það hafði mannshöfuð og geysistórar yígtennur. Hali þess var bæði langur og digur, klærnar furðulega stórar. Sitt sverð hafði það í hvorri kló. Þau voru bæði björt og stór. Þegar þetta finngálkn kemur fram að mónnum, þá emjar það ógurlega hátt og drap þegar fimm menn ífyrsta atvígi. Þá hjó hún með hvoru sverði, en hinn þriðja beit hún með tönnunum, tvo sló umm^^mm «¦*»• ¦> hún með halanum og alla til dauðs. Inn- an lítils tíma hafði hún drepið sex tigi manna." Illa gekk þeim að ráða niðurlögum þessa skrímslis, en þó gat Örvar-Oddur drepið það að lokum, eftir að það hafði gert usla mik- inn í liðinu. í Hjálmþérs sögu er finngálknið heldur skaplegra. Söguhetjan Hjálmþér er þá að koma frá því að „drepa niður blámenn og berserki" (líklega frá Afríku), og er á heim-. leið. Koma þeir síðla kvölds að ey einni, skógi vaxinni og slá þar tjöldum, en Hjálm- þér átti að halda vörð og vaka. „En erþeir voru sofnaðir, gekk hann frá tjaldinu á hæð eina, og stóð þar lengi og sást um. Hann heyrði mikinn gný með stórum brestum í skóginum, svo að eikurnar bifuðust. Litlu síðar kom fram úr mörk eitt finngálkn, mikið og gild- legt. Það hafði hrossrófu, hófa og fax mikið. Augun voru hvít, en munnurinn mikill og hendur stórar. Brand hafði hún í hendi sér vænan, svo að engan hafði hann slíkan séð fyrir. Hann hugsar að sér skuli eigiorðfall verða, ogkvað vísu:" í vísunni ávarpar Hjálmþér finngáiknið kurteislega og síðan kveðast þau á og tal- ast við í bróðerni. Kemur þar máli þeirra, að Hjálmþér ámálgar að fá sverðið (brand- inn), en finngálknið gefur þess ekki kost, nema hann kyssi sig (það er jafnan sagt „hún" um þetta fyrirbæri): „Eigi vil ég kyssa trjónu þína," segir Hjálmþér, „því að kannski ég verði fast- ur við þig." „Hætta verður þú á það," segir hún, „en ráð þó sjálfur." Honum snýst þó bráðlega hugur og afræður að kyssa óvættina. „Hún mælti: „Þá verður þú að hlaupá á háls mér, íþví ég kasta upp brandinum, en efþú efar þig, þá er þaðþinn bani." Hún kastarnú upp sverðinu. íþvíhleyp- ur hann á háls henni og kyssti hana, en hún henti (þ.e. greip) sverðið fyrir aftan bak honum. Hún réttir nú að honum brandinn og kvað vísu." Ekki var nóg með að Hjálmþér fengi sverðið að kosslaunum, heldur fékk hann og ýmis meðmæli og góð álög, hjá þessu merkilega finngálkni. Af frásögnum fornsagnanna verður ljóst, að finngálknin eru „manndýr", sem ýmist eru í líki hests eða rándýrs að neðanverðu. Einnig má geta þess, að í Hrólfs sögu kraka er ein söguhetjan Elg-Fróði, er var fædd með þeim ósköpum að vera „maður upp, en elgur niður frá nafla", og voru álög því valdandi. Bróðir hans hafði hundsfætur frá rist. Elg-Fróði þótti ekki aldæla og heldur harðleikinn: „Má ég ekki við menn eiga, því að þeir eru ölmusur einar og meiðast strax þá við er komið," segir hann. Sfðan settist hann að einn saman í skála við Kjalveg í Noregi. Hann er þó jafnan talinn maður en ekki finngálkn. Finngálknin virðast flest vera í Austur- vegi eða upp runnin þaðan, þ.e. í Finnlandi eða Rússlandi, enda virðast galdrar og tröll hafa átt þátt í sköpun þeirra og þessi lönd voru þekkt fyrir slíkt. Heitið finngálkn mun og að líkindum dregið af nafni Finna (lappa) sbr. finnskur galdur, finnabrækur, o.fl. en það var al- mennt álit á Norðurlöndum, að Lappar, væru sérstaklega göldróttir. Síðari hluti orðsins, -gálk, er óljós að uppruna, en það var stundum ritað galkan (Physiologus), og hefur S. Bugge getið sér til að það væri samandregið úr eldra orði: gandlikan, sem myndi þýða einhvers konar galdralíkneski. í Hymiskviðu er orðið „hreingalkn" notað sem jötnaheiti. Geta má þess að stjörnumerkið Sagittar- ius, sem nú er oftast nefnt bogmaðurinn á íslensku, var fyrrum kallað finngálkn, enda er það gjarnan myndað í líki mannhests (kentaurs). Ennfremur var til lýsingarorðið finn- gálknað, sem notað var um vissa tegund myndhverfs skáldskapar. Getur Snorri um það í Eddu sinni, og vísar til Ólafs Hvítaskálds, að hann kalli „það fínngálknað, er líkum er skipt á einum hlut í enni sömu vísu". Segir Snorri að þetta sé líka kallað „nykrað", og telur heldur vera löst á skáldskap. [Eftir Þjóðs. JA, neðanmáls, I, 611]. Ýmis afbrigði koma fram í þjóðtrú og fornsögum af einhverskonar skepnu, sem er að hluta til maður og að hluta dýr. Þar á meðal er ófreskjao margýg- ur, sem var með mannshendur, en höf- uð sem á hrossi og sporður á aftur- hluta. Lýsingin er úr Flateyjarbók og sýnir Ólaf konung helga vinna á mar- gýgí-

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.