Lesbók Morgunblaðsins - 21.05.1988, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 21.05.1988, Blaðsíða 2
H E I M S IEIIK Ekkert er svo stórt að það geri hið stóra stórt Ifyrri hluta þessarar greinar, sem birtist í síðustu Lesbók, hef ég tæpt á hugmyndum Platóns um upprifjun og nám. í Faídoni ger- ir Platón skil nokkrum rökum fyrir ódauðleika sálarinnar en einna þekktust þessara rök- semda eru einmitt upprifjunar- rökin. í Faídoni er Sókrates látinn eyða miklu púðri í að ræða jöfnuð hluta og jöfn- uð sem slíkan. í samræðunni verður snemma bert að þetta tvennt er engan veginn eitt og hið sama í hans augum. Hið fyrra, jöfnuð- ur hluta, er nánast stærðfræðilegt hugtak. Hlutina, hvort sem þeir eru horngrýtisbjörg eða steinvölur, súlur eða strik, má mæla eða vega og ganga þannig úr skugga um jöfnuð þeirra. Tilsýndar geta hlutirnir þó sýnst einum ójafnir en öðrum jafnir. En sjálf tilvist þeirra leiðir huga okkar að jöfn- uði sem slíkum en hann hlýtur vissulega að vera annars eðlis, því ekki getur hið jafna sjálft verið ójafnt né hið ójafna jafnt. Niður- staðan verður sú að jafnir hlutir hljóti ávallt að leitast við að ná mynd hins fullkomna jöfnuðar en þeim tekst það þó aldrei til fulln- ustu. Og Sókrates heldur áfram og segir þessu ekki aðeins svo farið með jöfnuðinn einan eða ójöfnuðinn „ .. .heldur einnig hið fagra sjálft og hið góða sjálft og hið réttláta og hið helga og raunar allt,___sem við mörkum veru- leikanum sjálfum.. ."3 En af þessu leiðir svo upprifjunarkenning- una þar sem óhugsandi er að maðurinn eigi þess nokkum kost í lifandi lífi að kynnast hinstu rökum tilverunnar. Hann gerir sér þó einhverjar grillur um að til sé eitthvað eins og fegurð, réttlæti og hófsemi. En þess- ar þokukenndu hugmyndir eru ekkert annað en dauft endurskin þeirrar hreinu vitnesku er sálin bjó yfir fyrir líkamsfæðinguna og rifjast upp fyrir einstaklingunum í jarðlífi þeirra, að vísu mismunandi vel. Fáránleiki? Hugleiðum þetta örlítið nánar. Við fyrstu sýn virðist þessi hugmynd kannski fáránleg en þegar dýpra er kafað kemur á daginn að hún á ótrúlega sterk ítök í okkur flest- um. Tökum besta og augljósasta dæmið sm við eigum völ á í þessu sambandi, nefnilega ástina. Flest myndum við líklega heykjast á því að setja fram nákvæma skilgreiningu þessa hugtaks. Okkur blandast þó ekki hug- ur um það að ástin felur í sér það að tveir einstaklingar laðast hvor að öðrum, svo mikið getum við fullyrt. En nú kemur babb f bátinn, samdrátturinn getur nefnilega ver- ið af tvennum toga, líkamlegum og/eða andlegum. Nú leikur það ekki á tveimur Um frummyndakenningu Platóns og röksemdina um hið stóra. Eftir JÓN HJ ALTASON - Síðari hluti. tungum að í langflestum tilvikum sameinast elskendurnir fyrir báða þessa þætti, annars er vá fyrir dyrum. En ósjaldan skýtur þó skökku við að þegar sumir menn tala um sanna ást þá eiga þeir við samlíf pars þar sem holdlega þættinum, kynlífinu, hefur verið úthýst. Ástin er þá í sinni hreinu mynd andlegt samband tveggja einstakl- inga, sem holdið og fýsnir þess gera ekki annað en að saurga komi þær þar nærri (hin platónska ást). Erum við í þessu greini- lega búin að spenna okkur fyrir vagn Plat- óns. Iikaminn spillir fyrir einstaklingunum og því hlýtur sannleiksleit þerra að dragast á langinn svo lengi sem holdið er ósigrað. Og er það svo út f hött að halda um hugtök eins og ást, hófsemi, hugrekki og fleiri slík að þau skfrskoti til einhverra æðri sann- inda? Hefur það ekki óumdeilanlega merk- ingu að tala um ástina sem slfka jafnvel þó við viðurkennum vanmátt okkar til að segja nákvæmlega hvað ast er? Og hvemig háttar ekki um okkar kristnu heimsmynd þar sem hið góða tekst á við hið illa, sem er að sönnu óskiljanlegt í sköpunarverkinu. Er ekki hér verið að vísa til einhverra endan- legra viðmiðana? Einhvers sem á sér sjálf- stæða tilvist og er til í bókstaflegri merk- ingu? „Þriðji maðurinn" í Faídoni hugleiðir Sókrates m.a. fallvelti hlutanna. Sé eitthvað fagurt annað en hið fagra sjálft er það vegna þess að það á hlutdeild í fegurðinni, hið Ijóta í ljótleikanum sjálfum, tveir í tvenndinni o.s.frv. Þannig geta hlutimir ekki orðið til nema með því að öðlast hlutdeild f hinu sérstaka eðli sfnu. En maðurinn fæðist, vex úr grasi, eldist og deyr. Af vori tekur við sumar, af sumri haust og af af hausti vétur. Laufblöðin sem voru græn að vori verða gul að hausti og þannig má lengi telja allar þær linnulausu breytingar sem svip sinn setja á líf okkar. Um þennan hverfulleika hlutveruleikans kemst Sókrates að þeirri niðurstöðu að í raun og vem verði t.d. hið græna ekki að gulu heldur sæki frummynd hins gula á en jafnframt hörfi „græna eðlið". Þannig verð- ur æskan ekki að elli heldur minnka ftök æskunnar f barninu og það fær vaxandi hlutdeild í frummynd ellinnar. Ekki er með öllu ljóst hvað hlutir það voru sem Platón gerði ráð fyrir að ættu sér frummyndir í yfirskilvitlegum heimi. Hér á undan hefur komið í ljós að hann tók tíðum dæmi af hugtökum sem vom af siðferðileg- um toga spunnin. Einnig henti hann oft á lofti stærðfræðileg hugtök s.s. þríhyming, línu og punkt. Þá virðast flest ef ekki öll dýr, láðs og lagar, hafa átt sér fmmmynd (þá væntanlega eitt „eðli" er gerði alla ein- staklinga sömu tegundar að þvf dýri sem þeir vom). En spumingin er um smfðis- gripi. Sennilega hafa þeir þó ekki síður en annað átt sér frummyndir eins og sjá má ávæning af í Ríkinu. En rétt eins og hlekkjaðir hellisbúamir sáu skuggamyndir einar, þá sjáum við ekki annað en flöktandi og síbreytilega tfbrá frummyndanna. Hlekkir okkar em holdsins fýsnir og skynfæri leiða athyglina að heimi reynslufyrirbæranna, þess sem dags dag- lega ber fyrir augu og eym — en það em okkar skuggamyndir, sífelldum breytingum undirorpnar og því óskiljanlegar. Við emm leidd upp hinn grýtta og illfæra veg af skyn- seminni en ljósið er hið eilffa og óforgengi- lega og því skiljanlegt, heimur fmmmynd- anna. En nú verður ekki lengur undan þeirri áleitnu spumingu skotist: hver vom tengsl hugtakaheimsins eða fmmmyndanna við hinn jarðneska og ófullkomna (ófullkominn vegna sífelldra breytinga) "heim dauðlegra manna? Hvernig gátu fmmmyndimar verið upghaf alls? Áður er minnst á þá skýringu heimspek- ingsins að hlutirnir leitist við að lflqa eftir frummyndunum en það skýrir auðvitað ekki tilurð hlutanna en óneitanlega leiðir þetta hugann að öðm. Sé t.d. smíðisgripurinn, segjum borð, aðeins borð og svo miklu leyti sem það á hlutdeild í „frumborði" hugtaka- heimsins er þá ekki eitthvað bogið við hlut- deildarhugtakið sjálft? Fmmmyndina, eigi hún í bókstaflegum skilningi hlutdeild í spegilmyndum sínum í raunheiminum, er þá í fleiri eða færri pörtum og samræmist það auðvitað illa hugmyndinni um að þær séu einar og óskiptar. En þetta er önnur hugmynd Piatóns um þessi tengsl eða upp- mna hlutveruleikans, þ.e. að hlutirnir eigi hlutdeild f frummyndunum. í Sófistanum örlar á þeirri hugmynd að fmmmyndimar séu aflkenndar orsakir er verki í fjarska, kannski ekki ósvipað því sem við eigum að venjast í dag með útvarp og sjónvarp. Öll framkvæmdin er þar á einum stað, í flestum tilvikum að minnsta kosti, og á öldum ljós- vakans berst orðið eða myndin inn á hvert heimili og hefur þar sín „kyrrsetu og þagn- tfíeðiii við völd. Fólki þótti gaman að akemmta aér á dögum Platona líkt og nú. Hér hefur fjöríð færat uppá borð, flautuleikarí annaat múaíkina, en ungurþræll skenkir vín af keraldi. Platon umkríngd- ur nemendum aínum. ar" áhrif. Ekki verður svo skilist við frummynda- kenningu Platóns að ekki sé minnst á hinn fræga vanda „þriðja mannsins". Það var Platón sjálfur sem skaut þessu vandamáli að okkur en í Parmenídesi tfundar hann þennan og fleiri annmarka á kenningu sinni. Og er reyndar drepið á þá suma hér að fram- an. í samræðunni er þar komið viðræðu Sókratesar og Parmenídesar að þeir hafa orðið ásáttir um það að stórir hlutir séu stórir vegna eins eðlis, hins stóra. En þá veltir Parmenídes upp þeirri spumingu hvert sé samband hins stóra sjálfs og hlutanna sem em stórir? Ekki verður annað séð en þetta tvennt, þ.e. hið stóra og allir stórir hlutir, eigi eitthvað sameiginlegt, þá vænt- anlega fmmmynd hins stóra á einhverju æðra stigi og þannig gengur dæmið eftir sem sérhver langavitleysa eða vítaruna, því hver fmmmyndin bætist ofan á aðra. Hyggjum betur að þessari röksemd sem ég tel heldur rýra í roðinu. Vandinn er auð- vitað sá hvort hið stóra og allir stórir hlutir eigi saman hlutdeild f enn annarri fmm- mynd ogþannig koll af kolli. í fljótu bragði virðist Parmenídesi ganga það eitt til að hártoga kenninguna og Sókrates er látinn ganga í, af því er virðist, afskaplega auðsæja gildm. Hann fellst á að líta sömu augum á hið stóra sjálft og alla stóra hluti en með þvf lokar hann öllum útgöngudyrum. Parm- enídes lætur hins vegar kné fylgja kviði og spyr hvort ekki muni enn ein eindin eða frummyndin birtist — sem sé hið stóra sem geri allt hitt (þ.e. hið stóra sjálft og alla stóra hluti) stóra.4 Nauðbeygður verður Sókranes að játa þessu enda búinn að kippa stoðunum undan heimi hugtakanna þegar hann féllst á það að leggja að jöfnu hið stóra og alla stóra hluti. Hann er álíka settur og maðurinn sem ekki segist skilja listaverkið sem þó er ekki annað er kmll og pírumpár á ljósum striga. Samlfkingin felst f því að maðurinn segist ekki skilja og gefur þannig til kynna að það sé eitthvað til að skilja, sem er þó alls ekki raunin. Sókrates leggur saman skilning í hið stóra sjálft og alla stóra hluti sem sam- rýmist engan vegínn hugmyndinni um fmm- myndirnar. Þær em eina eðli hluta, það sannast sem er til. Því þrífst t.d. ekkert það stórt sem gerir hið stóra sjálft stórt. Það er einfaldlega f öllu eðli sfnu stórt — er hið eina stóra sjálft. Á dánarbeði er sagt að Platón hafi dreymt draum, reyndar nóttina fyrir andlát sitt. Var hann í svanslíki og flaug frjáls um ómælisdjúp vfðáttunnar. Urðu margir til að reyna að handsama hann en engum tókst það. Hvort hann flýgur enn óbeislaður skal ég ekkert segja um en hljótum við ekki að gera ráð fyrir því að andi spekingsins hafi á liðnum áratugum, ef ekki fyrr, verið drep- inn f dróma — eða hvað? Höfundur er sagnfræðingur og vinnur aö riti um sögu Akureyrar. Tilvitnanir, heimildir og athugasemdir: 1) Kristján Kristjánsson: Oprentuð drðg að ritgerð (Reykjavfk 1981), bls. 3. 2) Grímur Thomsen: „Platon og Aristoteles", Tfma- rit hins fslenska bókmenntafélags, (Reykjavfk 1987), bls. 14. 3) Platon: „Faidon", Siðustu dagar Sókratesar, (Reykjavík 1973), bls. 14. 4) Platön: „Parmenfdes", The Collected Dialogues, (Ncw Jersey 1980), bb. 926, 132 a og b. 5) Ég vil þakka Krintjáni KristjánHsyni, heúnspek- ingi og menntaskólakennara á Akureyri yfirlestur og þarflegar ábendingar.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.