Lesbók Morgunblaðsins - 11.06.1988, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 11.06.1988, Blaðsíða 16
Heinrich Heine og Hollendingurinn fljúgandi Munnmaelasa.ga.ri um Holiendinginn íljúgandi komst á loft meðal niðurlenskra sjófa- renda ekki síðar en á öndverðri 17. öld. Hún greinir frá hrokafullum skipherra hollenskum er hét á skrattann að hann skyldi sigla fram að dómsdegi tækist honum að komast fyrir höfða nokkurn. Skipherranum varð að ósk sinni og lét skrattinn hann standa viðheitsitt, ogbirtistskipþetta sjómönnum ístórviðrum á eilífrisigiingu sinni. í byrjun 19. aldar, þegar rómantíska stefnan stóð hátt, tóku skáldin að yrkja og setja saman leikrit um skipherrann ólánsama og áhöfn hans. Og einn höfuðsnillinga evrópskra bókmennta fyrir miðja síðustu öld, Heinrich Heine, lét ekki sitt eftir liggja og vitnar til sögunnar í tveimur lausamálsverkum sínum. Fyrra sinni í ferðamyndum frá Norderney, 1826, þar sem hann drepur stuttlega á hana i kafla um ævintýrasagnir er sjómenn kunna, og álítur hann söguna um Hollendinginn fljúgandi mest heillandi allra þess háttar sagna. Síðara sinni rifjar Heine hana upp í frásögn sem hann kallaði Úr mimúngum Schna- belewopskis greifa. Hann hafði gert atrennu að samningu þeirrar frásagnar árin 1822-26, enfulllaukhenniekkifyrrenárin 1831-33 og lét koma á prenti í Salon 1,1834. Minningar Schnabelewopskis vöktu strax athygíi, líkt og flest allt sem Heine ritaði, og þær féllu meðal annars ígóðan jarðveg hjá tveimur íslenskum stúdentum í Kaupmannahöfn á fjórða tug aldarinnar, þeim Fjölnismönnum Jónasi Hallgrímssyni og Konráði Gíslasyni, og sjást dæmi þess í bréfaskiptum þeirra góðvinanna. Schnabelewopski er hugarsmfð Heinrichs Heines, en skáldið Ijær honum þó jafnframt ýmislegt úr eigin fari og lífí, og mega sumir kafla minninganna kallast eins konar sjálfsæ- visögubrot, enda var það ásetningur Heines með ritun þeirra. Þar segir á kátlegan hátt frá æsku og uppvexti Schnabelewopskis í Póllandi, burtferð hans úr föðurhúsum til guð- fræðináms í Hollandi, til háskólans í Leiden. Schnabelewopski gerir þó um sinn hlé á ferð- inni til Leiden og hefur viðdvöl í Hamborg hálft ár. Á leið til Leiden siglir greifínn ungi síðan frá Hamborg til Amsterdam og þar fer hann í leikhús og sér verk um Hollending- inn fljúgandi. Hér birtist gerð Heines af munnmælasögunni og hefur hann aukið veigam- iklum dráttum við hana frá eigin brjósti. Þessa gerð las svo stórmeistari óperutónlistarinn- ar, Richard Wagner, og hagnýtti sér þegar hann orti textann og samdi tónlistina við fyrstu meiriháttar óperu sína, Hoilendinginn fljúgandi, sem frumflutt var í Dresden 1843. Þess má geta að Wagner komst í kynni við Heine í París 1840. Heinrich Heine og Richard Wagner tóku efni sögunnar um Hollendinginn fljúgandi ólík- um tökum. Heine er sjálfum sér Ifkur, eins og nærri má geta, og segir hana fullur hæðni. Wagner er hins vegar þyngri á brún og er sagan í verki hans gædd siðrænni alvöru. Kjarni sðgunnar og ris, eins og hún nú er, mun runnið frá Heine: Dæmisagan um trygg- lynda og fórnfúsa ást er nær út yfír mörk lífs og dauða. Trygglynd ást afþví tagi varð upp frá því ávallt meginyrkisefnið í óperum Wagners. Sáhluti minninga Schnabelewopskis, sem hér fer á eftir, erþýðing 7. kapítula þeirra. í lok kapítulans þar á undan lýsir Schnabelewopski fyrstu sjóferð sinni á Iffsleiðinni, frá Hamborg til Amsterdam. Þá vakna í huga hans endurminningar um ævintýrasögur er fóstra hans gömul hafði þulið honum, þar á meðal var sagan af Hollendingnum fljúg- andi. Schnabelewopski reynir að koma auga á hafkonurnar, sem sitja á skerjum og kemba græna lokka sína, en hann heyrir aðeins söng þeirra. Um nóttina sér hann svo skip stórt sigla hjá þöndum seglum og eru þau blóðrauð. Líkist skipið dimmleitum jótni, sem búinn er viðum skarlatsmöttli, og hann spyr sig hvort þar fari Hollendingurinn fljúgandi. Því næst hnýtir Schnabelewopski við frásögn sína, að hann hafí séðþennan ógnvænlega skip- herra á sviði í Amsterdam og kynnst um leið einni þessara hafkvenna, sem kemba lokk- ana sína grænu. Lýkur þar 6. kapítula. HH Úr minningum Schnabelewopskis greifa Formáli og þýðing: HAUKUR H ANNESSON Sagan um skipherrann ólánsama og áhöfn hans höfðaði mjög til skálda þegar rómantíska stefnan reis hæst í upphafi síðustu aldar og ekki lét Heine sitt eftir liggja. Heinrich Heine. Þeir Wagner ogHeine tóku efnisögunnar um HoUendinginn ftíúgandi ólíkum tökum. Þið kannist eflaust við sögnina um Hollending- inn fljúgandi. Það er sag- an um skipið fordæmda sem aldrei nær til hafnar og hefur nú siglt í ór- atíma fram og aftur um heimshöfin. Verði annað hafskip á vegi þess, þá róa þangað á báti nokkrir menn úr hinni voveiflegu áhöfn og biðja í vinsemd fyrir bréfasendingu. Þessi bréf verður að negla í siglutréð, annars hendir skipið ólán, ekki síst ef um borð er engin biblía né heldur skeifa fest við fram- sigluna. Bréfin eru ævinlega stfluð til fólks sem alls enginn þekkir eða er löngu dautt, svo að stundum fær barnabarnið í hendur ástarbréf ætlað langömmunni er hvflt hefur í gröf sinni heila öld. Þessi timburvofa, þetta skelfilega skip, dregur nafn sitt af skip- herra sínum, Hollendingi nokkrum, er eitt sinn sór í allra djöfla nafni, að hann skyldi sigla fyrir höfða einn þrátt fyrir ógurleg- asta storm er þá geisaði, jafnvel þótt hann þyrfti að sigla allt fram á efsta dag; mér er liðið úr minni hvað höfðinn hét. Djöfull- inn tók hann á orðinu, hann verður að hrekj- ast á hafinu allt fram á efsta dag, nema því aðeins að hann fái lausn fyrir tryggð konu. Djöfullinn, jafn heimskur sem hann nú er, hefur ekki trú á kvennatryggð og því gaf hann skipherranum fordæmda leyfi til þess að stíga á land einu sinni sjöunda hvert ár og kvænast og vinna þannig til lausnar sinnar. Vesæli Hollendingur! Hann verður sjálfur oft harla feginn, leystur að nýju undan hjónabandinu og laus við frels- ara sinn, og heldur þá aftur um borð. Richard Wagner. HoUendingurinn fUúgandi var fyrsta stórópera hans, frumfiuttíDresden 1843. Sýningin sem ég sá í leikhúsinu í Amst- erdam var byggð á þessari sögn. Enn eru liðin sjö ár, Hollendingurinn vesæli er lún- ari en nokkru sinni á eilifum hrakningunum, 16

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.