Lesbók Morgunblaðsins - 03.12.1988, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 03.12.1988, Blaðsíða 4
ú m\ r i ígi im iai íti fici m isi ifi íui ini \m\ n Hver var Eysteinn Ásgrunsson? ysteinn Ásgrímsson hét íslenskur munkur sem uppi var á 14. öld er kom á sáttum milli kirkju og íslenskrar alþýðu og þá og um aldir síðan milli alþýðu í landinu og guðs almáttugs með frægu kvæði. Hann lést í Noregi 1361 eftir ævintýraleg- an æviferil. Óvíst er hvenær Eysteinn fædd- ist, um bernskuár hans og uppruna, en þeir tveir viðburðaríku áratugir úr ævi hans, er um verður fjallað með grein þessari, eru nægilega kunnir til að ályktað verði af þeim um manninn sjálfan. Með eftirfarandi máli verður lýst manninum Eysteini Ásgríms- syni, munki, skáldi, rannsóknardómara og innheimtumanni á vegum kaþólsku kirkj- unnar. Svo segir munnmælasaga ein að munkur- inn Eysteinn Asgrímsson hafi deilt við bisk- up er Gyrður hét, hafi biskup varpað Ey- steini í dyblissu, djúpt grafna í jörð. Hafi þá Eysteinn kveðið Ijóð eitt, Lilja kallað, og þar með sjálfan sig úr prísundinni með yfirskilvitlegum hætti. Við hvert vísuorð, er hann orti, hófst hann nær dagsbirtunni. Er hann kenndi þess hve kröftugur skáld- skapur hans var fylltist hann stolti, segir sagan, og varð þá að orði af talsverðu oflæti: Tendrast öll og talar með snilli tunga mín aí herra sínum, um stórmerkin áttu að yrkja yfirspennanda heima þrennra. Að sjálfsögðu er Eysteinn munkur frægastur fyrir þá Lilju, sem allir vildu kveðið hafa. Hann hefur verið sérkennilegur maður, sáttfús að sumu leyti, en að öðru leyti hneigður til uppivöðslusemi og fleiri góða hæfileika hafði hann en til skáldskapar. ísíðarihluta greinarinnar, sem birtist í jólablaði Lesbókar, verður fjallað um Lilju. Fyrri grein EftirÞORSTEIN ANTONSSON Eysteinn hafði ekki fyrr sleppt orðinu en hann féll til botns og er hann kenndi þess iðraðist hann og orti um sjáifan sig af öllu meiri hógværð: Bljúg og sár í bandi væri, bandi rétt éns neðsta fíanda, nema hjálpræði guðs ið góða gefíð á jörð mig leystan hefði. Hófst hann þá upp fyrir kynngi kveðskap- arins og því nær yfírborði jarðar sem hann orti lengur uns hann var laus úr prísundinni. Þessi þjóðsaga um uppruna hins fræg- asta af öllum íslenskum helgikvæðum er dæmigerð fyrir hvernig sögur laga sig að sálfarslegum þörfum þeirra manna sem halda þeim lifandi. Samkvæmt elstu varð- veittu uppskrift kvæðisins Lilju, Bergs- bókargerð frá 15. öld, er fyrrgreind vísa hvatning, ekki sjálfsupphafning: Tendrast öll og tala með snilli tunga mín af herra þínum um stórmerkin áttu að yrkja yfírspennanda heima þrennra. Bjúg og sár í bandi værir, bandi rétt ens neðsta fjanda, nema að hjálpræði guðs hið góða gefíð á jörð mig leystan hefði. Eins og sjá má er elsta gerð vísunnar annars efnis en hin síðari gerð og ekki til marks um yfirlæti eða dramb heldur er hún brýning um að ekkert minna en hið besta hæfi því tilefni að yrkja um stórmerki drott- ins. Þannig hafa menn fram á okkar daga rýnt í Ijóð þetta og ekki séð lengra nefí sínu. A síðari tímum hafa innlendir staðreynda- safnarar á söguslóðum, sem metið hafa slíkar eins og eðlisfræðingar náttúrufyrir- brigði, gert Eystein Ásgrímsson að óskil- greinanlegum anda, firrtan öllum líkamleg- um lífshræringum, þar með kvæðið Lilju að þurrkuðu blómi milli blaða (t.d. Guð- brandur Jónsson). Er þó Höfundur og kvæði skyldari því brjóstviti, 6em orðið hefur þjóð- inni til bjargar á myrkum öldum en vísinda- hyggju. Guðbrandur Jónsson fræðimaður ritar um framangreinda sögusögn í langri grein um Lilju Eysteins Ásgrímssonar, að sannleikskorn geti falist í slíkum sögnum en ómögulegt að festa það fyrir sér nema með öðrum gögnum „en þá þarf venjuleg- ast ekki á upplýsingu þjóðsögunnar lengur að halda". í framhaldi af þessum orðum sínum ritar Guðbrandur: „Það er eitt aðal- einkenni þjóðsagna að þær eru allar rang- ar, annars væru þær saga en ekki þjóð- saga." Þjóðsaga er m.a. til marks um tilfinn- inga- og kenndalíf þjóðar og er nokkurs vert að þekkja hvort tveggja, hvað sem öfg- um hinna tilvitnuðu orða líður. Sagan um Eystein í dyblissunni ber vissulega með sér sístæð sannindi mannlífsins, myndmálssaga um sálarkreppu manns, einsemd og einangr- un sem hroki oft leiðir af sér. Og á sér hlið- stæður í erlendum bókmenntum fyrri tíða (t.d. grískum, Orfeus og Eredice). Víst er að Eysteinn Asgrímsson skáld og Skálholtsbiskupinn Gyrður ívarsson áttu í erjum sín í milli um alllanga hríð, svo sem sjá má af annálum. Um deilu þeirra er þjóð- sagan ekki áreiðanleg heimild en styrkir þó að einhverju leyti líkindin að helgikvæðið sé ort vegna áreksturs milli þessara manna tveggja. Fleira úr alþýðufróðleik vísar til sama. Hallur Magnússon, skagfirskt skáld, orti Sjálfdeilur 1580, Hallur segir: (4) Þar með gjörvallt lista lán og lífið sjálft í æðum hlotið hafi menn heilsu rán af hættum fymsku-kvæðum (5) Eysteinn hét sá upp tók slag a? eftirleitni nauða þar hann kvað svo breyttan brag að biskup hreppti dauða. (7) En þó vildi öðrum frá aldrei lukku svipta; mega menn í mörgu sjá að máiaefnin skipta. Jón Sigurðsson ritar um Sjálfdeilur á minnisblöðum sem hann lét eftir sig: „Af kvæðinu má sjá að það hefur verið frásaga í Skagafirði á 16. öld manna í meðal að Eysteinn hafi kveðið Gyrði biskup dauðan. Því að Eysteinn þessi er án efa bróðir Ey- steinn Ásgrímsson." Víst er að fram á 18. öld a.m.k. höfðu menn það fyrir satt um Gyrði þennan að hann hefði borinn verið í merarhildum; hef- ur þó fæstum verið kunnugt um hvernig sá kvittur kom upp, að hann verður rakinn allt aftur á 14. öld, til Eysteins Ásgrímsson- ar. Mælt er að báðir hafi verið staddir úti á hlaði í Skálholti, Eysteinn og Gyrður bisk- up; veður var gott og var biskupinn að snyrta sig. Er Gyrður varð Eysteins var kastaði hann fram vísuparti: Gyrður kembir gulan lokk með gylltum kámbi. Gyrður sagði síðan: „Botnaðu nú, Ey- steinn bróðir." Eysteinn mælti: Kominn er úr kapalskrokk sá kúluvambi. Meira þurfti ekki til. Gyrður ívarsson var Norðmaður og var biskup í Skálholti á árunum 1349—60. Þrátt fyrir upprunann kann hann að hafa reynt að fóta sig á hefðinni með vísupartinum og hafi honum verið kunnugt um vald ferskeytl- unnar, þessa keppinautar kirkjulegrar inn- rætingar um hugi íslendinga, væri ekki undarlegt þótt hann hefði ekki getað tekið gamni Eysteins. Orð Eysteins mundu menn lengst af því sem Gyrði sjálfan varðaði. Svo segir að sundurþykki mikið þeirra i milli hafi sprottið upp úr þessum orðaskiptum. Sagan segir að ágreiningurinn hafi vaxið uns biskup bannfærði Eystein. Eysteinn var þá jafnframt erindismaður erkibiskupsins ( Niðarósi. sem hafði skipað hann í embætti ármanns síns og Gyrður hafði þv í ekki vald til að bannfæra hann, kann að hafa gert það samt, ef ekki af annarri ástæðu þá af þeirri að fyrir honum hafi vafist, eins og fleirum, að skilja kaþólskarsiðabækur út í hörgul. Orð í kvæði Eysteins hafa verið talin til marks um að hann hafi ort til að losna úr banni kirkjunnar og komast aftur í náðina hjá Gyrði biskupi: „Send mér hing- að sjöfalds anda sanna gift, er leysi úr banni..." En nærtækast er að ætla að með orðinu „bann" meini Eysteinn í þessu sam- hengi skáldgáfu sína. Armaður merkir hér rannsóknardómari, officialis á máli kirkjunnar. Yfirleitt voru þrír slíkir í senn í Skálholtsstifti um miðja 14. öld. Eftir að erkibiskupinn í Niðarósi hafði skipað Eystein í þetta embætti 1349 hélt hann til íslands. Gyrður hafði þá ekki hlotið fullgilda vígslu, eins og til hafði stað- ið, vegna skorts á erkibiskupum; Svarti- dauði fór þá um lönd Norðurálfu og dóu erkibiskupar úr plágunni sem aðrir, en til íslands náði hún ekki í þetta skipti. Gísli Konráðsson ritar: „Gyrður ívarsson ábóti af Jónskirkju var vígður til biskups í Skál- holti 1349 ... af hr. Salomoni í Ósló í Nor- egi... Bróðir Eysteinn Ásgrímsson hafði utan farið ... — kom hann út þessi misseri með officialisvald ... En Gyrður kom út til stólsins 1351." Afráðið var 1349 að Gyrður yrði biskup en vígslan fór ekki fram fyrr en síðar þrátt fyrir hin tilvitnuðu orð. Þegar biskup kom til landsins hafði Eysteinn verið sjálf sín of lengi til að hann tæki þessum háttsetta embættismanni kirkjunnar af þeirri auðsveipni sem Gyrður mátti vænta. Elstu heimildir um embætti rannsóknar- dómara undir þessu heiti, officialis, eru frá árinu 1340. Fyrir þann tíma voru notuð heitin „ármaður" eða „umboðsmaður" um sömu eða svipaða embættismennsku. Undir hana féll að rannsaka og dæma í málum sem undir kirkjuna heyrðu, skera úr deilum um eignarétt milli kirkju og leikmanna, og má nærri geta hvorum hefur végnað betur fyrir þeim dómstól. Sifjaspell, hórdómur, hjúskaparbrot voru einnig mál sem heyrðu undir þennan rannsóknardómara kirkjunn- ar. Eysteinn varð officialis 1349, hann hafði þá dvalið um skeið í Noregi, í klaustrinu Helgisetri í Þrændalögum, að því er talið hefur verið fyrir tilmæli Salomons erki- biskups sem aðsetur hafði þar skammt frá. Eysteinn hafði þá um skeið verið í förum milli Noregs og fslands, þótt munkur væri, en verið búsettur milli ferða að Helgisetri. Fram til þess hafði hann verið í sex ár heim- ilisfastur í Helgafellsklaustri á Snæfells- nesi, þar áður í Þykkvabæjarklaustri í Ver- um. Éysteinn var munkur af reglu heilags Ágústínusar og klaustrin þrjú heyrðu henni til. Þegar Gyrður kom út og hafði hlotið bisk- upstign með löglegum hætti skarst í odda með honum og Eysteini, að sögn Gísla Kon- ráðssonar sagnritara. Eysteinn átti um þær mundir í deilum við hirðstjórann, Olaf Bjarnason, og eftir útkomuna dró Gyrður mjög fram mál hirðstjórans móti Eysteini, og þá fyrir ofríki Eysteins í embætti sem hann taldi. Ágreining hirðstjórans og Ey- steins leiddi af að tekinn hafði verið af lífi 1351 bróðir Eysteins, Guttormur Ásgríms- son, fyrir þær sakir að hann hafði leyst úr haldi konungsfanga. Deildi Eysteinn á dóm- arann, taldi að bróðir sinn hefði verið líflát- inn „með ofurvaldi og litlar sakir hans er honum gekk mjúklyndi til að leysa fangana, er aldrei hefðu verið sannaðir sekir að lög- um". (G. Kon.) Vegna ágreinings þessa var haldinn í Skálholti sáttafundur daginn fyrir Þorláks-' messu 1353, fjölmennt var á fundinum og svo hét að sættir tækjust. Um átölur Ey- steins hefur munað því að „Ólafur fór síðan út til Noregs, með slíku prófi sem hann gat fengið í málum þessum —". (G. Kon.) Biskupi bar að fara í eftirlitsferðir um biskupsdæmi sitt og þegar hér var komið hafði hann Eystein með sér á yfirreið sinni og lét hann votta máldagagerðir sínar — skrár yfir kirkjueignir er biskupi bar að gera í þessum ferðum. Á þeim tíma kváð- ust þeir á, Eysteinn og Gyrður, svo sem að framan greinir, og ef að líkum lætur. Tvær máldagagerðir eru til frá árinu 1354 með undirskrift Eysteins. Jón Espólín ritar um þessar ferðir: Mjög þróaðist á þeim tíma óvild með þeim Gyrði biskupi og bróður Eysteini, og fóru margar þungar greinir á milli, svo að dró til fulls fjandskapar, orkti Eysteinn níð um biskup, og stefndi honum á erkibiskupsfund, hugði síðan utan fara, «n biskup lýsti banni yfir honum ... „Bann- ið getur hafa verið þjóðtrú ein eins og fyrr sagði. Gísli Konráðsson ritar: „Gyrður fór utan 1355, en út kom hann aftur 1357 í Hvalfírði. Hafði þá verið biskupslaust á ís- landi hin fyrri misseri . .. Var Eysteinn skáld ýmist í Noregi eða hér inni — má af því ráða að ekki mundi Gyrður hafa mikið fang á honum í viðureign þeirra." Um þetta leyti gerðist það að erkibiskup setti Eysteini og Eyjúlfi nokkrum Brands- syni „kórbróður í Niðarósskirkju" fyrir að fara yfírreiðir biskups í hans stað og sjá

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.