Lesbók Morgunblaðsins - 26.08.1995, Qupperneq 2

GAUKSTAÐASKIPIÐ uppruna-
legt víkingaskip á safni í Oslo
eftir viðgerð.
egi til Horns á íslandi austanverðu (545
sjómílur). Um þetta ber saman Landnámu
og Grænlandslýsingu ívars Bárðarsonar. I
Alfræði íslenskri er þetta nánar útskýrt
svo að frá Staði í Noregi sé fjögurra dægra
sigling til Færeyja, en þaðan þriggja til
íslands í Austfjörðu til Horns. Þetta sam-
svarar 78 sjómílum á dægri, 6,5 hnúta
ganghraða, en hnútur er ein sjómíla á
klukkustund. Til er að vísu staðhæfing
Sturlubókar Landnámu um 5 dægra sigl-
ingu sem samsvarar 12 hnúta ganghraða
milli Reykjaness og írlands. Eins og síðar
kemur fram er ekki hægt að fortaka þetta
sem einsdæmi, en heimildinni verður að
hafna ef átt er við venjulegan byr. Hins
vegar má réttlæta þá heimild úr leiðarlýs-
ingu Nikuláss ábóta (d. 1159) að kringum
ísland sé 7 dægra sigling að hröðum byr,
og skiptist svo sem þarf, því að eigi má
eitt veður hafa, eins og þar stendur. Þetta
samsvarar 8,5-9 hnúta gangi þegar skipið
hefur hraðan byr alla leið. Nánar er þetta
skýrt svo í Alfræði íslenskri að frá Horni
á Austfjörðum sé dægursigling til Hjör-
leifshöfða, önnur til Reykjaness, þriðja til
Barðs, fjórða til Homs hins vestra, fimmta
til Skaga, sjötta til Langaness, sjöunda til
Horns. Nokkuð minni var ganghraðinn hjá
Þórarni Nefjólfssyni, 7,5 hnútar að jafnaði
þegar hann sigldi frá Mæri til Eyra á 8
dægrum. Það var eftir þá ferð sem hann
sagði á Lögbergi að hann hefði skilist við
Ólaf konung Haraldsson fyrir 4 nóttum,
en af því má augljóslega ráða að dægur
sé hálfur sólarhringur. Og við verðum að
álykta að Snorri hafi þama vitað hvað
hann var að segja.
Eftirmyndir
YÍKINGASKIPANNA
Nú vill svo vel til að á þessum heimildum
um siglingahraða fékkst góð staðfesting í
siglingu knarrarins Saga Siglar sem var
smíðaður 1983 eftir knerrinum sem var
grafinn upp í Skulderlev í Danmörku árið
1962. Saga Siglar gat gengið. 8 hnúta
undir 92 fermetra segli, en komst yfir 12
hnúta þegar best blés. Þessu skipi sigldi
eigandinn Ragnar Thorseth umhverfis
jörðina. Þetta er heldur meiri hraði en lang-
skipin Viking og Gaia gátu státað af. Á
langskipinu Viking, fyrstu eftirmynd
Gauksstaðaskipsins, var árið 1893 stund-
um hægt að sigla með 10 hnúta hraða á
leiðinni frá Noregi til Nýfundnalands, og
þá náðist einu sinni 11 hnúta hraði að
meðaltali heilan sólarhring. Langskipið
Gaia, einnig eftirmynd Gauksstaðaskips-
ins, smíðað veturinn 1989- 1990, komst
í 10 hnúta hraða, undir 120 fermetra
segli. Eftirmynd Osebergsskipsins gat
siglt með þessum sama 10 hnúta hraða
með 100 fermetra segli. Það er athygl-
isvert að í venjulegum byr er knörrinn
seinfærari en langskipin, en samt nær
hann enn meiri hraða en þau þegar
best lætur. Ef til vill skýrist þessi
mesti hraði knarrarins með því að
hann sé betra sjóskip en langskip-
in svo að ekki þurfi að fella eða
rifa segl hans eins fljótt þegar
stormur brestur á. Áuk þess
hefur sannast að knerrinum
má beita ótrúlega vel á móti
vindi, og einna best er að
sigla honum í hliðarvindi.
gagnstætt þeirri skoðun
VIKINGASKIP smíðað. Teikning eftir Ake Gustavsson úr bók Almenna bókafélagsins, Víkingarnir.
sem lengi var ríkjandi. Ef reiknað
er með að miðlungs vindur blási til
lengdar nokkuð jafnt af öllum átt-
um, má segja að 3/4 siglingatí-
mans, í meðvindi og hliðarvindi,
hafi knörrinn Saga Siglar komist
áleiðis að jafnaði með 8 hnúta
hraða, en 1/4 ferðatímans varð
hann að slaga og komst þá ekkert
áfram vegna mótbyrs. Meðal-
hraðinn í áttina til ákvörðunar-
staðar verður þá 6 hnútar, sem
er furðu nærri því sem Landn-
áma bendir til að hann hafi
verið á siglingu milli Staðar í
Noregi og Austfjarða. Og
þegar Saga Siglar geystist
gegnum öldurnar með 12
hnúta hraða svaraði það til
þess að skipið hefði komist
frá Reykjanesi til írlands
á fimm dægrum, eins og
Sturlubók skýrir frá.
Þennan fróðleik um
eftirmyndir víkinga-
skipanna hef ég meðal
annars af kynningar-
blöðum sem voru
send blaðamönnum
'rið 1992 og
Yates hef-
ur látið méi
té, og einnig
GUNNAR Marel Eggertsson skipasmíðameistari hefur ásamt Róbert Má Pét-
urssyni unnið að smíði nákvæmrar eftirmyndar af víkingaskipi í Héðinshúsinu
í Reykjavík en ráku sig óvænt á reglur samgönguráðuneytis og Siglingamála-
stofnunar, sem koma í veg fyrir að hægt sé að bjóða uppá nákvæma eftir-
mynd víkingaskips til mannflutninga. Málamiðlun hefur þó tekist.
Ljósm.Morgunblaðið/Arni Sæberg.
ingaskipanna. Einnig er hugsanlegt að sú
merking sem orðin dogn og dygn (sólar-
hringur) hafa haft í öðrum Norðurlanda-
málum á síðustu öldum hafi orkað á túlk-
un manna á orðinu dægur.
Niðurstaðan verður sú að dægursigling
á skipum landnámsmanna hafi verið að
jafnaði 75-80 sjómílur, sem samsvarar 6,5
hnúta hraða. I einstaklega hröðum byr
má ætla að hraðinn hafi komist í 12 hnúta,
144 sjómílur á dægri.
Þessi túlkun á frásögnum um siglingar
fornmanna hlýtur að leiða til endurskoðun-
ar á ýmsum þáttum fornsagna. Fyrir
bragðið verður til dæmis auðveldará að
skilja og skýra Vínlandssögur en talið hef-
ur verið.
Eftir fáa mánuði verður listasmíð Gunn-
ars Marels Eggertssonar, 23,5 metra langt
víkingaskip, væntanlega komið á flot. Það
er vonandi að það eigi langa og farsæla
sögu fyrir stafni og eigi þátt i að auka
reisn íslendinga og glæða áhuga þeirra á
sögu sinni og fornri menningu, auk þess
sem það mun vekja óskipta athygli og
aðdáun ferðamanna, hvert sem nafn þess
verður, Ingólfur Arnarson, Reykjavík eða
þó allra helst ísland. Betra og.markvissara
framlag til þess að Reykjavík verði valin
menningarborg Evrópu er vandfundið.
frá Gunnari Marel Eggertssyni sem var
stýrimaður í Ameríkusiglingu þessara
skipa árið 1992. En Gunnar er nú að smíða
eftirmyr.d Gauksstaðaskipsins í Héðins-
húsinu í Reykjavík, fyrsta skipið af þess-
ari gerð sem er smíðað á Islandi.
En hér er ástæða til að leita skýringa
á því hvers vegna menn hafa átt svo erf-
itt með að trúa því hvað þessi fornu
norsku skip voru hraðskreið. Þessi
glæsilegu skip með straumlínu-
lagaðan skut og hliðarstýri
eru að mestu úr sögunni á
14. öld, en í staðinn koma
heldur klunnaleg og djúp-
skreið skip Hansamanna
og annarra, tiltölulega
breið að framan en einkum
þó að aftan. Þau klufu sjó-
inn því ekki vel og slepptu
honum illa eins og sagt er,
en gátu hins vegar borið
miklu meiri farm og ruddu sér
því til rúms á kostnað norsku
skipanna. Það voru þessi þung-
færu skip sem sigldir íslendingar í lok
miðalda og síðar þekktu og gátu haft til
viðmiðunar í mati sínu á frásögn Landn-
ámu af siglingahraða. Þessum mönnum
var því nokkur vorkunn því þeir þekktu
ekki eins og við ættum að gera þær merki-
legu tilraunir sem á liðinni öld hafa verið
gerðar með sjóhæfni og ganghraða vík-
Höfundur er veðurfræöingur og fyrrverandi
veðurstofustjóri.