Lesbók Morgunblaðsins - 02.11.1996, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 02.11.1996, Blaðsíða 10
id~ SJÓNARHÓLARI EFTIRJOHNBERGER Segja má aó karlmenn aöhafísten konur holdisig til. Karlmenn horfg á konur. Konur horfg á sjálfar sig skoóaóar. Skoóandinn í konunni er karlmaóur. Hió skoóaóa er kona. Þetta umbreytir henni í hlut, og þó fyrst og fremst í sjónrænan hlut, þaó er í sýn. SAMKVÆMT hefð og viðteknum reglum er nærvera kvenmanns litin öðrum augum en þegar karlmaður á í hlut. Nærvera karlmanns er tengd fyrirheitinu um það vald sem hún felur í sér. Sé þetta fyrirheit stórt og trúverðugt er nærvera hans tal- in mikilvæg. Sé það lítið eða ótrúverðugt er nærvera hans talin léttvæg. Valdið sem þannig er gefið til kynna getur verið siðferðilegt, lík- amlegt, hagfræðilegt, þjóðfélagslegt, kynferð- islegt, duttlungafullt... en eðli þess liggur samt alltaf utan við karlmanninn sjálfan. Nærvera hans ber með sér hvað hann getur gert fyrír þig eða við þig. Nærvera hans kann að vera tilbúningur í þeirri merkingu að hann þykist geta gert það sem hann getur ekki. En sá þykjustuleikur er ávallt bundinn við það vald sem hann kann að beita aðra. Nærvera konunnar tjáir til samanburðar hennar eigin hugmyndir um sjálfa sig oggefur til kynna hvað er hægt og hvað er ekki hægt að gera við hana. Nærvera hennar er staðfest með handahreyfingum hennar, rödd, skoðun- um, svipbrigðum, fötum, smekk, umhverfinu sem hún velur sér ... í raun getur hún ekkert gert sem ekki eykur á nærveru hennar. Per- sónuleiki konunnar er svo samofinn útliti henn- ar að karlmenn líta vanalega á hann sem ein- hvers konar líkamlega útgeislun líkt og hita, lykt eða áru. Að fæðast sem kona hefur jafngilt því að fæðast inn í vörslu karla. Nærvera konunnar er því afleiðing hæfileika hennar að búa við slíkt forræði innan mjög afmarkaðs ramma. Þetta hefur leitt til þess að vitund konunnar er tvískipt. Konan verður stöðugt að skoða sig. ímyndin sem hún hefur af sjálfri sér fylg- ir henni stöðugt eftir. Hvort sem hún gengur um gólf eða grætur við jarðarför föður síns getur hún varla komist hjá því að sjá sjálfa sig fyrir sér sem annaðhvort gangandi eða grátandi. Frá bernsku hefur hún verið alin upp í því að vera stanslaust að skoða sig og meta. Og það er af þeim sökum sem hún lítur á skoð- andann og hið skoðaða í sjálfri sér sem tvo hluta samsettrar heildar í auðkenni sínu sem konu. Hún þarf að rannsaka allt sem hún er og allt sem hún gerir vegna þess hvernig hún kemur öðrum fyrir sjónir (og þá einkum og sér í lagi karlmönnum) ræður að miklu leyti hversu vel henni vegnar í lífinu. Tilfinningin sem hún hefur fyrir sinni innri persónu víkur fyrir því hvernig hún er metin af öðrum. Karlmenn skoða konur áður en þeir með- höndla þær. Hvernig kona lítur út í augum karia getur því ákvarðað hvernig hún er með- höndluð. Til að ná einhverju valdi yfir þessu atferli verða konur að innbyrða og gera það að virkum þætti í persónu sinni. Sá hluti vitund- ar konunnar sem er í hlutverki skoðandans meðhöndlar hinn hluta hennar, hið skoðaða, svo hún geti sýnt öðrum hvernig hún sjálf i heild sinni vilji láta meðhöndla sig. Og þessi eftirbreytniverða meðhöndlun hennar á sjálfri sér myndar nærveru hennar. Nærvera sér- hverrar konu ákvarðar hvað er leyfilegt og hvað er ekki leyfúegt í nærveru hennar. Sér- hver athöfn hennar, hver sem tilgangurinn eða hvötin á bak við hana kann að vera, er einnig túlkuð sem vísbending um hvernig hún vilji láta meðhöndla sig. Ef kona hendir gleri í gólfið er það tekið sem dæmi um hvernig hún meðhöndlar reiðitilfinningar sínar og þá um leið hvernig hún vill láta aðra meðhöndla sig. Ef karlmaður gerir slíkt hið sama er einungis litið á það sem tjáningu á reiði hans. Ef kona segir góðan brandara er það tekið sem dæmi um hvernig hún meðhöndlar spaugarann í sjálfri sér og þá um leið hvernig hún sem brand- arakerling vill láta aðra meðhöndla sig. Aðeins karlmaður getur sagt góðan brandara vegna þess hvað hann er góður. Til að einfalda þetta mætti segja að karl- menn aðhafíst en konur haldi sig til. Karlmenn horfa á konur. Konur horfa á sjálfar sig skoðaðar. Þetta ákvarðar ekki aðeins flest sambönd á milli karla og kvenna, heldur einn- ig samband kvenna til sín sjálfra. Skoðandinn í konunni er karlmaður. Hið skoðaða er kona. Þetta umbreytir henni í hlut, og þá fyrst og fremst sjónrænan hlut, það er í sýn. í einum tegundarflokki hins evrópska olíu- málverks voru konur höfuðviðfangsefnið. Þessi tegundarflokkur er nektarmyndin. í nektar- myndum evrópsku listasögunnar getum við fundið sumar af þeim hefðum og viðmiðunum sem konur hafa verið dæmdar eftir sem sýn. Fyrstu nektarfyrirsætur þessarar hefðar voru Adam og Eva. Það er því ekki úr vegi að rifja upp sögu þeirra eins og frá henni er greint í Mósebók. En er konan sá, að tréð var gott að eta af, fagurt á að líta og girnilegt til fróð- leiks, þá tók hún af ávexti þess og át, og hún gaf einnig manni sínum, sem með henni var, og hann át. Þá lukust upp augu þeirra beggja, og þau urðu þess vör, að þau voru nakin, og þau festu saman fíkjuviðarblöð og gjörðu sér mittisskýlur ... Drottinn kallaði á manninn og sagði við hann: „Hvar ertu?" Hann svaraði: „Ég heyrði til þín í aldingarðinum og varð hræddur, af því ég er nakinn, og ég faldi mig ..." En við konuna sagði hann: „Mikla mun ég gera þjáningu þína, er þú verður barnshaf- andi. Með þraut skalt þú börn fæða, og þó hafa löngun til manns þíns, en hann skal drottna yfir þér." Hvað er sláandi við þessa sögu? Jú, þau urðu meðvituð um að þau voru ólík hvort öðru eftir að hafa etið eplið. Nektin var sköpuð í huga þess sem á horfði. Skuldinni er skellt á konuna og henni xefsað með því að gera hana undirgefna karlmanninum. í samskiptum sín- um við konuna varð karlmaðurinn að fulltrúa fyrir Guðs vilja. í miðaldahefðinni var sögunni oftlýst lið fyrir lið eins og í teiknimyndasögu. Á endur- reisnartímanum hvarf þéssi frásagnarröð og eina atriðið sem eftir stóð var augnablik smán- arinnar. Parið klæðist fíkjuviðarlaufum eða hylur kynfæri sín með höndunum. En nú er smánina ekki nema að litlu leyti að finna hjá Adam og Evu heldur hefur henni verið varpað yfir á áhorfandann. Sfðar meir breyttist þessi smán í hálfgerða sýndarmennsku. Þegar málarahefðin varð ver- aldlegri buðu önnur þemu upp á tækifæri til að mála nektina. Konan í þessum myndum er greinilega meðvituð um að á hana er horft. Konan er ekki nakin eins og hún er sýnd. Hún er nakin eins og áhorfandinn sér hana. Þetta er hið raunverulega þema eins og í hinum fjöl- mörgu myndum af Súsönnu og öldungunum sem var afar vinsælt viðfangsefni. Hún horfir á okkur horfa á sig. I annarri útgáfu af þessu sama viðfangsefni eftir Tintoretto má sjá Súsönnu skoða sig í spegli. Á þann hátt er hún sett í hlutverk áhorfandans í sjálfri sér. Spegillinn var oft notaður sem tákn fyrir hégómagirnd konunn- ar. Siðferðisboðskapurinn var þó oftast hræsn- isfullur. Þú málaðir nakta konu vegna þess að þú naust þess að horfa á hana. Þú settir spegil í hönd hennar og kallaðir máverkið „Hégómagirnd" og fordæmdir þannig konuna fyrir þá nekt sem þú hafðir málað þér til ánægju. Hinn raunverulegi tilgangur spegilsins var annar. Hann var fyrst og fremst sá að fá konuna til að taka þátt í meðhöndluninni á sjálfri sér sem sýn. Dómur Parísar var annað viðfangsefni með sama óskrifaða markmiðinu, að gefa karlmönn- um kost á að horfa á naktar konur. En nýjum þætti hefur nú verið bætt inn í myndina, sem er dómurinn. París verðlaunar þá konu, sem honum þykir fegurst, með epli. Þar með varð fegurð að keppnisíþrótt. Þær konur sem ekki eru dæmdar fagrar eru ekki fagrar. Aðeins hinar útvöldu fá verðlaun. Fegurðardrottningin verður að eign dómar- ans. Hún stendur honum til boða. Karl annar Bretlandskonungur pantaði leynilega málverk frá Lely. Það er dæmigert fyrir þessa hefð. Verkið heitir „Venus og Amor". En í raun er þetta ein af hjákonum konungsins, Nell Gwynne. Hún er sýnd horfa aðgerðarlaus á áhorfandann, sem horfir á hana nakta. Þessi nekt er ekki lýsing á hennar eigin tilfínninga- ástandi. Hún er vísbending um auðsveipni hennar gagnvart tilfinningum og kröfum eig- andans, bæði málverksins og konunnar. Má- verkið lét í ljós þessa auðmýkt hennar og þeg- ar konungurinn sýndi það gestum sínum urðu þeir afbrýðisamir. í indverskri, persneskri, afrískri og forn-kól- umbískri list birtist nektin sjaldan aðeins á einn veg. Þótt inntak verksins snúist um kyn- ferðislega aðlöðun, þá sýnir það yfirleitt virkt kynferðissamband milli tveggja elskenda þar sem konan aðhefst jafnt á við karlinn og þar sem athafnir þeirra gagntaka hvort annað. í evrópsku listhefðinni má greina á milli nektar (nudity) og þess að vera nakinn (naked). í bók sinni Nektarfyrirsætan heldur Kenneth Clark því fram að það að vera nakinn þýði einfaldlega að vera án klæða, á meðan nektin FRANCOIS Boucher, 170 sé hins vegar listform. Samkvæmt honum er till nektin sem slík ekki útgangspunktur nektar- kvi málverksins, heldur ákveðið listrænt sjónarmið un sem myndinni tekst að miðla. Þetta er rétt ins upp að vissu marki, jafnvel þótt nektarsjón- em armiðið sé ekki endilega bundið við listina. Það eru einnig til nektarljósmyndir, nektarupp- eft stillingar, nektarlátbragð. Sannleikurinn er sá, an að nektinni er ávallt veitt í farveg hefðarinnar mé og valdið sem býr að baki þessari hefð á ræt- st« ur að rekja til vissra hefða í listinni. vic Hvað þýða þessar hefðir? Hvað merkir nekt- þe' in? Það nægir ekki að svara þessari spurningu leg einvörðungu út frá listinni því nektin tengist lifandi kynlífsatferli. an Að vera nakinn er að vera maður sjálfur. uri Að vera nekt er að sjást nakinn og samt er sem áður vera tekinn fyrir eitthvað annað he en maður er. Það verður að skoða hinn ler nakta líkama sem hlut til þess að hann þa verði að nekt (að sjá hann sem hlut ýtir be undir notkun á honum sem hlut). Að vera hn nakinn er að afhjúpa sig. Nektinni er stillt ky upp til sýnis. ev Að vera nakinn er að vera án dulargervis. ek Að vera til sýnis er að láta umbreyta ás yfírborði líkama síns í dulargervi sem ko ómögulegt er að losna við undir slíkum ha kringumstæðum. Nektin er dæmd til að vera aldrei nakin. Nektin er ákveðin tegund óp klæða. be í hinni hefðbundnu evrópsku nektarmynd til er aðalpersónan aldrei máluð. Hún er áhorf- át andinn fyrir framan verkið, og það er gert ráð els fyrir að hún sé karlmaður. Allt er stílað upp á hann. Allt verður að líta út eins og það sé og IMYND KONUNNARISJO 10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 2. NÓVEMBER 1996 4

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.