Lesbók Morgunblaðsins - 02.11.1996, Blaðsíða 19

Lesbók Morgunblaðsins - 02.11.1996, Blaðsíða 19
SKALDSKAPURINN HEFUR SÍÐASTA ORÐIÐ fyrstu þremur heftum Tímgrits Máls oq menningar þetta ár er meóal annars f jallaó um bókmenntagggnrýni gf skilningsleysi og hroka og birt viðtöl við tvö skáld. ÞRÖSTUR HELGASON leit í heftin. ÞAÐ ER viðeigandi að fyrsta hefti Tímarits Máls og menn- ingar (TMm) þetta árið hefj- ist á ljóði eftir írska skáldið, Seamus Heaney, sem hlaut Nóbelsverðlaunin á síðasta ári. Ljóðið heitir „Stafróf" og lýsir eins konar för inn að frumþáttum skáldskaparins, tilurð hans í skáldinu, glímunni við hann og viðfangi hans, stöfunum og heiminum. „Hann lærir þessa nýju skrift. Hann skráir/ og skákar svan- fjaðrahjörð um bjartan vang./ Utan við kró hans flögra svartþrestir fráir./ Svo föstur, tyftun sjálfsins, kælan ströng." Það er satt og rétt sem stendur í umsögn Nóbelsnefndar- innar um ljóð Heaneys að þau „búa yfir ljóð- rænni fegurð og siðferðilegri dýpt, [.-..] upp- hefja kraftaverk hversdagsins og lifandi fortíð." Um gagnrýni frá þeim þarna fræðamegin Listgagnrýni hefur verið ofarlega á baugi í íslenskri menningarumræðu undanfarið; er skemmst að minnast ráðstefnu um myndlist- argagnrýni sem haldin var í Norræna húsinu fyrr í haust. Þó nokkur umræða hefur einn- ig verið í TMm um þetta efni, iðulega afar skemmtileg en stundum ekki skrifuð af meiri skilningi en sú vonda gagnrýni sem hún fjallar oftast um. Gísli Sigurðsson þjóðfræðingur skrifar til að mynda grein í 2. hefti þessa árs og kall- ar hana „Til hvers fjöllum við um bókmennt- ir?" Spurningin er mikilvæg og vaknar á hverju hausti í fjölmiðlum landsins þegar bókaflóðið er um það bil að bresta á. Gísli svarar henni með þeirri tillögu að starf gagn- rýnenda felist í því „að gera sér grein fyrir þeirri samræðu sem ný skáldverk vekja við lesanda sinn". Gísli kemst að þessari niður- stöðu eftir að hafa fundið ástæðuna fyrir palladómum, sem einkenna „hörðu krítíkina" nú til dags, í nýjustu kenningum í bók- menntafræði, eða svokölluðum viðtökufræð- um. Röksemdin er sú að með kenningum viðtökufræðinga um að engir tveir lesi eða skilji sama texta á sama hátt hafi gagnrýn- endur réttlætt árásir sínar á bækur. Þetta er fráleitt, nema Gísli hafi gert könnun á þekkingu gagnrýnenda á viðtökurannsókn- um. Eða hefur hann kannski heyrt eða lesið frásögn gagnrýnendanna, sem hann nefnir sérstaklega í þessu samhengi (Kolbrúnu Bergþórsdóttur og Súsönnu Svavarsdóttur), um að þeir hafi orðið fyrir þessum óæskilegu áhrifum af viðtökufræðum? Og ætli hinir „hörðu gagnrýnendur" séu mikið fleiri en þessir tveir sem Gísli nefnir? Það er auðvitað út í bláinn að skella þess- ari skuld á einhverja bókmenntafræðikenn- ingu. Hér er ekki neinu öðru um að kenna en breyskleika þeirra sem stunda gagnrýni; stundum er kannski hægt að kenna dóm- greindarbresti um, stundum skorti á skyn- semi og stundum lítilli þekkingu á fræðun- um. Það sem hægt er að segja gagnrýnend- um til leiðbeiningar er að þeir sinni starfinu af samviskusemi og háttsemi. Forskriftir gáfumenna koma þar að litlu gagni og gætu beinlínis verið skaðlegar; það er nefnilega ekki til nein ein rétt aðferð við að skrifa gagnrýni, það er ekki til nein ein rétt leið að bókum. Mismunandi bækur kalla á mis- munandi viðbrögð; stundum sterk og stund- um mild, stundum persónuleg og stundum ekki og stundum bjóða þær jafnvel upp á samræður af einhverju tagi; hugmyndaleg- ar, sögulegar, bókmenntalegar. Þetta vita allir sem hafa lesið fleiri en eina bók. Það er hins vegar rétt sem Gísli segir að fjölmiðlar nærast á athygli, líkt og allir aðr- ir sem vilja koma einhverju á framfæri við almenning. Sókn eftir athygli getur auðvitað orðið sjúkleg og má vera að það hafi hent einhverja gagnrýnendur. Eins og flestir aðr- ir gagnrýnendur eru þeir hins vegar aldir upp í húsum manna eins og Gísla „sem standa fræðamegin í tilverunni og vilj[a] kenna [sig] við húmanisma". Manna sem hafa það áhugamál „að halda uppi andófi við einföldum skoðunum sem skipta heimin- um í svart og hvítt, gott og vont". Manna sem ,,þurf[a] að tala gegn slíkum einstreng- ingshætti sem er kannski ekki beinlínis hættulegur þegar hann nær aðeins til bók- mennta en hefur haft skelfilegar afleiðingar þegar hann nær til fleiri sviða mannlífsins og mótar pólitík og stjórnarfar". Þeir þarna ONNUR útgáfa af „Málverk 1946" (1971) eftir Francis Bacon. Myndin er á forsíðu 3. heftis TMm 1996. „fræðamegin" ættu því kannski að íhuga að taka til í eigin ranni. Það er spurning hvort þeir hafí alltaf sýnt gott fordæmi með skrifum sínum. Fyrst þurfa þeir þó sennilega að koma sér niður úr heiðríkju hátíðleikans og þvo af sér yfirlætið og hrokann. Ég ræð ekki hvað ég yrki Bæði Matthías Johannessen og Steinunn Sigurðardóttir fjalla í nokkrum orðum um gagnrýni í viðtölum sem TMm 'hefur birt við þau á árinu. Steinunn, sem Úlfhildur Dags- dóttir ræðir við, segir að viðbrögð almennra lesenda komi meira við sig en gagnrýni í fjölmiðlum þótt stöku gagnrýnandi skrifi þannig að það ,,hitti[] höfundinn beint í hjartastað". Og Matthías, sem Silja Aðal- steinsdóttir talar við, minnist þeirra tlma þegar hinir tveir pólitísku armar tókust á um bókmenntirnar. Segir hann að hvorugur armurinn hafi tekið mark á gagnrýni hins; ef hann fékk slæma dóma í vinstri press- unni var viðkvæðið, „þeir eru bara að hefna sín á ritstjóranum, [....] Og öllum var skíts- ama — nema mér!" Að mati Matthíasar hef- ur skáldskapurinn hins vegar alltaf síðasta orðið. Viðtölum hefur fjölgað í TMm síðustu ár og er það vel; það eru ekki svo margir vett- vangar sem bera löng viðtöl um bókmenntir og menningu. Viðtöl í TMm hafa líka nær undantekningarlaust verið vel unnin og skemmtileg aflestrar. Þetta á við um bæði fyrrnefnd viðtöl. Þó þykir mér Silja taka full mikinn tíma í að reyna að tengja skáld- ið við verk þess með endurteknum spurning- um um af hverju hann hafí skrifað þetta og gert það svona, hvort verkin eigi sér einhverj- ar orsakir í lífi hans, hvað hann hafi verið að hugsa þegar hann orti þetta og hitt o.s.frv.-- Allt eru þetta hefðbundnar spurningar en jafnframt frekar leiðinlegar og skila ekki miklu. Skáldið svarar þeim reyndar öllum með einni setningu þegar nokkuð er liðið á viðtalið og þessar spurningar orðnar marg- ar: „Ég ræð ekki, Silja, hvað ég yrki." Og nokkru síðar þegar spurt er hvort ekki þurfi að þekkja forsendur ljóðs segir Matthías: „Nei, vegna þess að ljóð eru til þess að breyta lesendum í skáld. Þau eru eins og efnahvörf — losa um skáldið í huga lesandans." Að öðru leyti er viðtalið mjög skemmtilegt og nær oft að virkja frjóan huga skáldsins. Vangaveltur þess um tengsl ljóðformsins og náttúrunnár eru til dæmis athyglisverðar: „Óskaplega mörg ljóðskáld yrkja út úr blý- mótum. Þá fer skáldskapurinn á mis við fjöl- breytni náttúrunnar." Einnig vangaveltur um einsemd skáldsins: „Það er ekkert eins einmana og skáld." Eða um að yrkja í æðis- kasti, um ræturnar í arfleifðinni, um ofnæm- ið, um sambúð ritstjórans og skáldsins og fleira. Þarna er margt bitastætt. Að miðju þagnarinnar Hér er ekki rúm til að fjalla ýtarlega um fleira í þeim þremur heftum TMm sem kom- ið hafa út á árinu. Þar er þó ýmislegt sem vert er að vekja sérstaka athygli á. í 2. hefti skrifar Jóhann Páll Árnason heimspek- ingur grein sem hann kallar „Túlkun á tutt- ugustu öldinni hinni styttri" þar sem spurt er í framhaldi af bók breska sagnfræðings- ins Erics Hobsbawms, Öld öfga, hvort and- stæður frá hruni járntjaldsins hafi skerpst eða jafnast út. Einnig eru athyglisverðar greinar Páls Valssonar bókmenntafræðings um trúarpælingar Jónasar Hallgrímssonar í Grátittlingnum og Halldórs Guðmundssonar útgáfustjóra um glímu Halldórs Laxness við Hamsun og Gróður jarðar í Sjálfstæðu fólki. Eins og alltaf er einnig að fmna mikið af skáldskap í TMm og fer kannski vel á því að láta hann hafa síðasta orðið hér. Fyrir valinu verður erótísk hæka eftir Gabriel Rosenstock: „enn einu sinni barokkplatan/ nálin snertir hverja rauf/ að miðju þagnar- innar." TONLIST Sígildir diskar BLISS Arthur Bliss: A Colour Symphony; Ballettsvít- an Ailtim Zero. English Northern Philharmon- ia u. stj. Davids Lloyd-Jones. Naxos 8.553460. Upptaka: DDD, Leeds, Englandi, 6/1995. Lengd: 74:20. Verð: 690 kr. FJÓRÞÆTT prógrammtónverk hafa mörg verið samin með ýmis konar ótónrænar hug- myndir að leiðarljósi, t.a.m. Árstíðirnar, Skapgerðirnar (Nielsen var ekki sá eini) og Höfuðskepnurnar (vatn, eld, loft og jörð). Og þó að ljóðlist sé hlutlægari grein en tón- list, þá geta slíkar lýsingar í tónum jafnvel minnt á dróttkvæðu skjaldarkvæði víkinga- aldar (einnig í fjórum hlutum, hver um eina mynd á 90 skjaldarsneið). „Prógramm"-hug- takið á sér þannig dýpri rætur í listum en halda mætti í fljótu bragði. Ýmsar tilgátur um tengsl tóna og lita lágu í loftinu upp úr síðustu aldamótum, og höfðu tónskáld eins og Skrjabin ákveðnar hug- myndir um smíði „litaorgels" fyrir tónleika- hald. En innblástur enska tónskáldsins Art- hurs Bliss (1891-1975) að Litasinfóníunni spratt hins vegar ekki af beinni samskynjun við tóna líkt og hjá Skrjabin, heldur af tákn- rænni merkingu einstakra lita í skjalda- merkjafræði. Bliss gaf hverjum þætti í þessu fyrsta stóru SINFONIAN OG LITIRNIR hljómsveitarverki sínu, samið í tilefni af tón- listarhátíð í Gloucester 1922 fyrir tilstilli Edw- ards Elgar, sitt litarnafn. Táknaði fyrsti þátt- ur - Andante maestoso (Fjólublár, litur ame- tysta) skrúðgöngur, konungdóm og dauða. Annar þáttur - Allegro vivace (Rauður, litur rúbína) stóð fyrir vín, hátíð, bálkesti, hug- rekki og galdur. Þriðji þáttur - Gently flow- ing (Ljúflega streymandi - safíraliturinn Blár) táknaði sjó, himin, tryggð og depurð, en sá fjórði, Moderato (Grænn, litur smaragða) boð- aði von, æsku, gleði, vor og sigursæld. Litasinfónían þótti mörgum (þ.á m. Elgar) of nútímaleg við frumflutninginn, þótt óskilj- anlegt kunni að virðast í dag. Hún er (grín- laust sagt) mjög litríkt verk, fjölbreytt og bráðskemmtileg. Orkestrunin er full af góð- um hugmyndum, og þó að stíllinn geti minnt örlítíð á kennara Arthurs, Vaughan Williams og Holst, er hann samt furðu sjálfstæður og þroskaður hjá aðeins þrítugum manni. Ballettinn Adam Zero (1946) er einskonar allegoría um mannsævina í umgjörð árstíð- anna og „leikhúss í leikhúsinu" (líkt og t.d. í Kiss me Kate eftir Porter). Um tónlist Bliss er óþarfi að orðlengja. Þetta er einfaldlega einhver glæsilegasta sviðsmúsík sem ég hef heyrt í langan tíma; snörp, áhrifamikil og bráðfalleg. Hún spannar allvítt stílróf - allt frá Tsjækofskíj til Bernsteins, svo maður slái einhverju fram - og er feikivel spiluð af Norðurensku fílharmóníunni (stofnuð 1978) í ómfullri en samt skýrri upptöku sem skák- ar jafnvel prýðilegri hljóðritun Litasinfó- níunnar. VIVALDI Antonio Vivaldi: Concerto ripieno í C-dúr RV114; Kantata „Cessate, omai cessate" RV684; Sonata a quatro „ Al Santo Sepolcro" RV130; Introduzione al miserere RV638; Sta- bat Mater RV621. Andreas Scholl kontrate- nór og Ensemble 115 u. slj. Chiöru Banc- hini. Harmonia Mundi HMC 901571. Upp- taka: DDD, 6/1995. Verð: 1.590 kr. UPPHAFSHYGGJUHREYFINGIN var komin á fulía ferð, þegar Ensemble 415 var stofnuð 1987, eins og lýsir sér kannski í nafni sveitarinnar, er lýtur að „upphaflegri" stillingu kammertóns (a = 415 rið). Sveitin er fremur lítil, ekki nema 12 strokhljóðfæri, og hefur enn sem komið er ekki afkastað miklu magni, en því meiri gæðum, enda eng- um aukvisum í kot vísað þar sem er Harmon- ia Mundi, líklega virtasta plötuútgáfan á sviði forntónlistar í heiminum í dag. Stjórn- andinn, Chiara Banchini, er svissnesk og lærði m.a. hjá Sigiswald Kuijken í Haag, og má ugglaust rekja þangað hina óvenju snörpu og innlifuðu túlkun, er leiðir hugann að L'Europa Galante hans Fabio Biondis. En allt án öfga. Slíkt væri ekki háttur skyns- amra kvenna, og Bianchi er slyngur stjórn- andi, er getur mótað sér persónulegan stíl án þess að detta í oftúlkunargryfjur upphafs- hyggjunnar. Spilamennskan er áreynslulausj jöfn og sannfærandi. Silfurbarkinn Andreas Scholl er með fal- legri kontratenórum heimsins í dag, ef ekki sá fallegasti. Þegar hann og Ensemble 415 sameina krafta sína í innblásnum verkum eins og Stabat Mater, er varla von á öðru en fimm stjörnu upplifun. Vivaldi er óvenju fjölbreyttur á þessum diski, sem sýnir bæði andlegu og veraldlegu tónlistarhlið hans í skemmtilegu úrvali (þó að vel hefði mátt koma segjum einu kórverki fyrir til viðbótar einsöngs- og hljómsveitarverkunum; 52 mín- útur er svolítið rýrt). Um hljóðritunina má segja, að hún geri góða krás að ambrósíu. Tæknimennirnir eru jafnokar listamannana; þar fer ekki aðeins fólk sem kann sitt fag - það hefur gaman af því líka. Og slíkt heyrist. RíkarðurÖ. Pálsson tESBÓK MORGUNBtAÐSINS ~ MENNING/tlSTIR 2. NÓVEMBER 1996 I 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.