Lesbók Morgunblaðsins - 08.02.1997, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 08.02.1997, Blaðsíða 16
SPEER OG SANN- LEIKURINN EFTIR OLA JON JONSSON Eftir Núrnberg-réttarhöldin hlaut ALBERT SPEER, arki- tekt Hitlers og síóar hervæóingarráóherra, 20 árg fgngelsisdóm, en staóhæfói alltaf aó hann hefói ekki vitaó um útrýmingarbúóimar. En vissi hann ekki alltgf um þær? Um þaó, m.g., fjgllar ný bók: „ALBERTSPEER: Baráttahans viö sannleikann", sem austurríska blaöakonan Gitta Sereny hefur skrifað. Hér er litiö á bókina. ALBERT SPEER var í þjón- ustu Adolfs Hitlers um árabil, upphaflega sem arkitekt og höfundur að risavöxnum áætlunum um endurbyggingu höfuð- borgar Þriðja ríkisins, en síðar sem ráðherra her- gagnaframleiðslu í síðari heimsstyrjöldinni. Eftir að hafa afplánað tuttugu ára fangelsis- dóm sem hann hlaut við stríðsglæparéttar- höldin í Nurnberg, ritaði hann æviminningar sínar sem náðu metsölu víða um lönd. I skrif- um sínum gerir Speer upp samband sitt við Hitler og líf sitt á valdatíma nasista í Þýska- landi á einstæðan hátt. Iðrun hans og vilji til að axla ábyrgð á grimmdarverkum Hitlers- stjórnarinnar hefur allt frá tímum Nurnberg- réttarhaldanna skapað honum jákvæða ímynd í hugum fjölda fólks. Speer er eflaust sá af leiðtogum Þriðja ríkisins sem hvað næst hefur komist því að hljóta fyrirgefningu heimsins. I nýlegri bók sinni opinberar aust- urríska blaðakonan Gitta Sereney hins vegar sannleikann um Albert Speer. i iakka af Feringianwm Ef hægt er að segja að Hitler hafi átt vin, þá var ég hann", sagði Speer við réttarhöldin í Niirnberg 1946 og að mati margra sem til þekktu voru það orð að sönnu. Samband þeirra Hitlers og Speers hefur lengi verið mönnum ráðgáta og víst er að ýmsir háttsettir menn í Þýskalandi nasismans öfunduðu Speer af nánu vinfengi hans við „Foringjann". Þýski sálfræðing- urinn Alexander Mitscherlich hefur raunar haldið því fram að 'samband þeirra hafí haft eró- tíska undirtóna og Speer féllst fyrir sitt leyti á það. Með þessu er ekki sagt að samband þeirra hafi á nokkurn hátt byggst á leyndri samkynhneigð þeirra beggja. Það sem átt er við er að milli þeirra lágu straumar sem lýstu gagnkvæmri djúp- stæðri aðdáun og viðkvæmum tilfínningum sem gerðu samband þeirra svo sérstakt. Enginn annar maður, svo vitað sé til, tengd- ist Adolf Hitler á þennan hátt. „Þú ert hin forboðna ást Hitlers", var eitt sinn sagt við Speer. Albert Speer var af vel efnuðu fólki og ólst upp í Mannheim og Heidelberg. Hann fetaði í fótspor föður síns og gerðist arkitekt og lauk námi um það leyti er heimskreppan reið yfír Þýskaland. Hann var einn margra FORSÍOA bókarinnar ALBERT SPEER, Bar- átta hans við sann- leikann. ungra Þjóðverja sem hrifust af sannfæringar- krafti og bjartsýni nasistanna og gekk sjálf- ur í flokkinn árið 1931 eftir að hafa sótt fund Hitlers með stúdentum. Eftir það rak hvert atvikið annað og Speer fékk tækifæri til að sanna hæfileika sína í þjónustu nasista- flokksins við hönnun sviðsmynda fyrir úti- fundi og seinna við byggingu nýrrar flokk- smiðstöðvar í Berlín. En kynni Hitlers og Speers hófust fyrir alvöru þegar Speer tók þátt í endurhönnun kanslarasetursins í Berlín á fyrsta ári valdatöku nasista í Þýskalandi. Speer minnist þess að Hitler kom oft að kanna framkvæmdir við bygginguna. I þess- um heimsóknum virtist Hitler ekki taka eftir Speer fremur en öðrum sem þar unnu og spurði alltaf án þess að horfa á þann sem varð fyrir svörum. Dag einn þegar Speer hafði gengið með Hitler um svæðið og svar- að samviskusamlega spurningum hans, leit Hitler skyndilega í augu hans og spurði hann hvort hann vildi snæða með sér hádegismat: „Þarna var ég, ungur, óþekktur og algerlega án mikilvægis og þessi mikli maður sem all- ir kepptust við að ná athygli hjá bauð mér í mat". Speer segir næstum hafa liðið yfir sig við þetta tilboð. Hann minnist þess að hafa óhreinkað eitthvað jakkann sinn þennan morgun á byggingarsvæðinu. Hitler bauð honum heim með sér og lánaði honum dökkbláan jakka af sjálfum sér og síðan settust þeir til borðs. Speer gat auðvitað ekki trúað heppni sinni og skyndilegri upphefð þennan dag. Hann var þá nýorðinn tutt- ugu og átta ára. Árið 1936 fékk Speer í hend- ur stærsta verkefnið sem hann hafði tekist á við; umsköpun Berlínar. Hitler vildi skrýða Berlín með mikilfenglegum byggingum og minnisvörðum sem hæfa mundu hlutverki hennar sem höfuðborgar hins stóra ríkis sem hann hafði í hyggju að reisa á meginlandi Evrópu. „Germanía" skyldi hún heita og Speer hlotnaðist sá heiður að leggja drög að byggingu hennar og hanna útlitið. I kjölfarið varð Speer yfirmaður húsnæðis- mála í Berlín og þegar síðari heimsstyrjöld- in braust út var hann niðursokkinn í þetta nýja risavaxna verkefni. En árið 1942 var vinnufriður hans skyndilega rofinn þegar Hitler útnefndi hann hergagnaráðherra. Speer hafði kannski ekki mikla reynslu af hernaði en skipulagshæfileikar hans og dugnaður átti eftir að reynast afdrifaríkur SPEER hannafii þessa stórkostlegu umgjörð utan um flokksþingið í Nurnberg 1934. Það sem virðist vera súlur eru Ijósgeislar öflugra Ijóskastara. þegar síga tók á ógæfuhliðina fyrir Þjóð- verja í stríðinu. Því hefur reyndar verið haldið fram að Speer hafi í starfi sínu sem hergagnaráðherra tekist að draga stríðið á langinn og seinka ósigri Þjóðverja um eitt til tvö ár. Þegar Speer tók við starfi her- gagnaráðherra segir hann að samband sitt við Hitler hafí breyst. Kumpánlegheitin viku nú fyrir formlegri samskiptum og þeir fjar- lægðust hvor annan. „Fyrir mig var þessi breyting mjög sársaukafull", lýsir Speer. Þegar endalokin nálguðust fór svo að Speer sveik Hitler í tryggðum með því að óhlýðn- ast skipunum hans. Hitler hafði mælt svo fyrir að þegar bandamenn kæmu á þýska grund skyldu þeir ekki fínna annað en sviðna jörð og eyddar byggðir. Þýska þjóðin átti að farast með Foringja sínum. Speer eyddi starfsorku sinni á síðustu vikum stríðsins í að hindra með kerfisbundnum hætti að þess- ar fyrirætlanir næðu fram að ganga. En þrátt fyrir þetta lagði Speer á sig hættulegt ferðalag til Berlínar í apríl 1945 til þess eins að kveðja Hitler hinstu kveðju. „Ég einfaldlega varð að vera þar við endalokin", segir Speer. Þó svo að Speer væri á þessum tíma að eigin sögn orðinn andsnúinn Hitler voru tilfinningar hans til mannsins enn svo sterkar að hann fann sig knúinn til að sjá hann í eitt síðasta skipti. Og þótt Hitler hefði frétt um svik Speers við sig lét hann ekki taka Speer af lífi samkvæmt reglum sem hefði áreiðanlega orðið raunin ef ein- hver annar hefði átt í hlut. En kveðjustund- in var stutt og ekki orðmörg; aðeins hefð- bundin kveðjuorð og handtak. Þannig lauk sambandi þeirra, a.m.k. af Hitlers hálfu. En fyrir Speer varð uppgjörið ævilangt. „Þaó vor ekki yewr að kennal" Við réttarhöldin í Niirnberg var Speer fundinn sekur um tvær sakir af fjórum sem á hina tuttugu leiðtoga nasista voru bornar. Sekt hans byggðist fyrst og fremst á því að hann hafði í embætti sínu sem hergagnaráð- herra haft milljónir nauðugra verkamanna í þjónustu sinni í verksmiðjum um alla hina hernumdu Evrópu. Hryllingssagnir af með- ferð þeirra og aðbúnaði voru margar og ábyrgð Speers þótti hafín yfír vafa. Hann var raunar sá eini hinna ákærðu sem lýsti sig ábyrgan af öllum þeim voðaverkum sem framin voru í nafni nasismans. Speer viðurkenndi aldrei vitneskju sína um marga myrkustu glæpina, einkum og sér í lagi fjöldamorð nasista á gyðingum. Það mál var þó, að hans eigin sögn, það sem alla tíð þjáði samvisku hans mest og innri barátta hans allar götur frá Nurnberg-réttarhöldun- um snérist um. Þeir sem gagnrýnt hafa Spe- er og skrif hans í endurminningabókum hans hafa líka sérstaklega staðnæmst við þetta atriði; hvernig gat maður sem svo lengi var náinn samstarfsmaður Hitlers og háttsettur nasisti ekki vitað um fjöldamorðin á gyðing- um? Þótt flestir fallist nú á að þýskur almenn- ingur hafí ekki vitað um „lokalausnina" og skipulegar aftökur gyðinga á sléttum Rúss- lands og í útrýmingarbúðum Póllands meðan á þeim stóð, þykir ýmsum erfítt að trúa að það sama gildi um Albert Speer. Arið 1943 var Lokalausnin í fullum gangi og gasklefarnir höfðu þegar sannað gildi sitt sem afkastamikil aðferð við útrýmingu gyð- inga. Þegar hér var komið við sögu taldi forystan tímabært að upplýsa lægri yfirmenn og embættismenn í Þriðja ríkinu um áætlun- ina. Þetta var eflaust liður í þeirri viðleitni að gera alla stjórnendur ríkisins að vitorðs- mönnum og tryggja þannig samstöðu þeirra og koma í veg fyrir að einhverjir reyndu að hlaupast undan merkjum ef stríðið virtist ætla að snúast á enn verri veg fyrir Þjóð- verja en orðið var. Þann 6. október 1943, klukkan 15:30, flutti Himmler ræðu á ráð- stefnu með héraðaleiðtogum flokksins og 16 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 8. FEBRÚAR 1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.