Lesbók Morgunblaðsins - 11.07.1998, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 11.07.1998, Blaðsíða 12
OLAFUR THORODDSEN HEILL Hamingjan ogþú hafiðlengi gengið sömu götu. En þegar leiti lá á milli léttirðu sporið og leitaðir hennar. Nú haldiðþið, hamingjan ogþú, höndíhönd inn í töfraheim afóbornum árum. FIRRD Þú sem hérna sefur sérð ei út um gluggann næturfólan skuggann nálgast hús þitt skuggann, þú sérð ekki skuggann. Engínn þekkir skuggann, einn égþekki skuggann, fellur hann á gluggann, gætirþín sem sefur fyrir innan gluggann. Þú sem hérna sefur heyrir inn um gluggann anda ljóð á draum þinn eftir svartan skuggann. Og senn þúmunt vaka. FRO Hún sólin hafði klætt sig í kjólinn silkirauðan og bauðþeim út að dansa sem beiðþess sár að dauðinn senn dræpi högg á dyrnar. í rauðu æði, dansinn og dauðinn lék falskt undir á elligula fiðlu uns falleg sól við sundið sinn vin með kossi kvaddi. En syndug sól að morgni óf mynd af horfnum vini í gulllauf blátt á foldu, þaðféll aflífsins hlyni er sólin vótnin signdi. Höfundurinn er lögfræðingur. HERMANN R. JÓNSSON BIÐSALUR DAUÐANS Þú sagðir mér svo margt, en samt, ekM neitt. Þú talaðir um ómerMlega hiutí sem komu tilfinningum þínum ekkert við. Þú brostir að ófórum þínum þótt hjarta þitt brystiígrát. Yfir kaffibollanum léðirþú mér fyrirgefningu sem þú dróst til baka þegar ég bað þig að tala um tilfínningar þínar. Þá kom reiðin sársautínn og óttinn sem þú þekktir svo vel voru ávallt þér samferða og gáfu þér aldrei tækifæri að vera þú sjálf. Ég bið að heilsa þér þvíþó þú sért farin þá gefa hugsanir mínar þér aðeins það fattega. Éggat engu breytt þú valdirþessa leið með viðkomu í biðsal dauðans þar sem reiðin sársaukinn og óttinn fylgdu þér alla þína leið á enda veraldar. Höfundurinn er verzlunarmaður. ÆÐIVERKUR DÆMI UM LÝSINGAR Á KRANS- ÆÐASTÍFLU í ÍSLENSKUM FORNRITUM ÞRJÚ dauðsföll í íslenskum forn- sögum sem kransæðastífla gæti verið völd að um árið 950, 1150 og 1190. Dauði Finnboga stýri- manns um árið 950, var fyrsta dauðsfall af kransæðastíflu í rit- uðum heimildum. I upphafi Finnbogasögu ramma1 segir að faðir hans Ásbjörn dettiáss hafi búið að Eyri á Flateyjardal, „mikill ok sterkr. Var hann nor- rænn at ætt ok ágætra manna. Kona hans var Þorgerður, systir Þorgeirs Ljósvetninga- goða." Áttu þeir mágar goðorð saman. Eitt sinn er Ásbjörn ætlaði að ríða til al- þingis, segir hann við Þorgerði, „en ek veit, at þú ert með barni ok mjök framat (komin langt á leið), skal þat út bera." Þorgerður mælti þar í móti og sagði það óheyrilegt, „en allra helzt, er yðr skortir ekki góz." Samt varð svo að vera. Litlu síðar fæðir Þorgerður sveinbarn „þrifligt ok fagrt mjök." Hún fékk menn til að bera barnið út, „sem lögðu þat milli steina tveggja ok ráku yfir hellu mikla, ok láta flesk í munn þess." Barnið fannst sama daginn og það var borið út. Það var alið upp af fátækum og lítilmótlegum hjónum sem unnu á staðn- um. Tókst því ekki að leyna til lengdar ætt- erni þessa dugnaðar drengs. Ekki gekkst Ás- björn bóndi fyrr við honum en þegar mágur hans Þorgeir Ljósvetningagoði gekk í málið. Fósturforeldrar hans kölluðu hann Urðar- kött, eins og segir: „þar sem hann var í urðu fundinn." Þá kemur að því að Urðarköttur bjargaði Finnboga stýrimanni úr skipsbruna úti á Skjálfandaflóa, þegar hann í mörg kveld hafði tekið eftir eldbjarma til hafsins. Fékk hann lánaða skútu og mannskap til ferðarinnar hjá föður sínum. Þeir koma að skipinu mikið brunnu. Þar var lifandi Finnbogi stýrimaður og níu hásetar, sem allir dóu eftir að þeir komu á land. Einnig bjargaði Urðarköttur talsverðu af góssi þeirra og gripum. Þá segir frá dauða Finnboga stýrimanns og þegar hann gaf Urðarketti nafn sitt. Þeir fóru „um várit ok ætluðu at heimta skuldir þeira norðr til Dala. Ríða þeir til Ljósavatns um kveldit." Næstu nótt gistu þeir hjá Drauma- Finna. Þar stendur um andlát Finnboga (s. 292): „Riðu þeir út frá Felli, ok er þeir hafa skammt riðit, mælti Finnbogi: „Næsta gerir mér kynligt." Urðarköttr sá til hans ok mælti: „Stígum af baki, því at ek sé, at þú ert fölr mjök, ok má vera at af þér hefji." Þeir gerðu svá, létu hestana taka niðr, ok er stund leið, bað Finnbogi þá ríða ok kvað af sér hefja, ríða þeir út á fellit ok koma undir stein einn mik- inn. Þá mælti Finnbogi: „Hér munum vér við nema, ok má vera, at hér gerist nökkut til tíð- enda í várri ferð," stíga af baM ok skjóta tjaldi af steininum fram. Sezt Urðarköttr undir höfut honum. Eigi sat hann lengi yfir honum, áðr en hann dó." Sveitabýlið Fell er talið Fremstafell í sveit- inni Kinn (Kaldakinn), Suður-Þingeyjarsýslu, en þar bjó Drauma-Finni, en hann var sonur Þorgeirs Ljósvetningagoða. Á Felli gistu þeir félagar Finnbogi stýrimaður og Urðarköttur nóttina áður en Finnbogi andaðist. I ritinu íslenskir sögustaðir stendur:2 „Finnbogasteinn stendur vestast í fellinu (þ.e. Kinnarfelli) í miðri fjallshlíð gagnvart Finns- stöðum (áður Fell)." Síðan segir: „Eigi sat hann lengi yfir hon- um, áðr en hann dó. Finnbogi sendi Hrafn (fylgdarmann) til Fells. Kemr Finni ok grófu þeir hann þar niðr undir steininum, ok er hann siðan kallaðr Finnbogasteinn. Síðan fóru þeir í Fell." í helstríði sínu undir steini þessum, sem ennþá heitir Finnbogasteinn, gaf Finnbogi Urðarketti nafn sitt og öll vopn. Síðar fékk hann viðurnefnið Finnbogi rammi (sterki). Nokkur tildrög em að andláti Finnboga, sem vel geta bent til verkja, þótt ekki séu þeir nefndir, en hann verður þó að stíga af baki og hvflast, og andast skömmu síðar. Finnbogi er nýkominn frá Noregi. Hann gæti verið á fimmtugsáldri, er hann deyr. Atburður þessi skeður á seinni hluta 10. aldar. Finnboga grunar að hverju muni draga með sjúkdóm EFTIR SIGURD SAMUELSSON Finnbogi stýrimaður var fólur mjög og sagði: „Hér munum vér nema, ok má vera, a\ hér gerist nökkut til tíðenda í várri ferð, stígg af baki og skjóta tjaldi af steininum fram. Sezt Uroarköttur undir höfut honum. Eigi sat hann lengi yfir honum, áðr en hann dó." sinn. Urðarköttur sér að Finnbogi er mjög fölur, sem er þekkt einkenni við hjartverk (angina pectoris) og þeir þurfa að stoppa tvisvar með stuttu millibili. Allt þetta gefur grun um hjartveiki. Líklegasta dánarorsökin er kransæðastífla. Dauði Hermundar lllugasonar, Gilsbakka, um miðja lólftu öld I Bandamannasögu er frásögn,3 sem hér fer á eftir: „Líðr af vetrinn ok er vára tekr, ferr Hermundr til Hvammsleiðar, ok er hann ætlar útan, þá segir hann, at þeir munu snúa ofan til borgar ok brenna Egil inni. Ok er þeir koma útan í Valfell, þykir þeim sem strengr gjalli upp í skörðin, ok því næst kennir Her- mundr, at stingi kemr undir höndina ok æði- verkr, verðr nú heim at snúa, ok ferr frá hon- um liðit. Ferr verkrinn um síðuna, ok því meir er um sóttina, sem meir líðr upp í héraðit ferðinni, ok er þeir koma á Höggvandastaði, ok var þar allt þakit af hröfnum. Ok er hann kemr heim, var hann hafðr í rekkju, ok var farit eftir Þórði presti Sölva- syni 1 Reykjaholti, ok er hann kom at honum mátti hann ekki mæla. Ok er hann kom til hests síns, prestrinn, var sent eftir honum, ok kom hann öðru sinni, ok mátti ekki mæla við hann. Þó fór prestrinn ofan til gils, ok var þá hleypt eftir honum it þriðja sinn, ok lýtr hann at honum Hermundi, ok heyrir hann at hann lét í vörunum: „Fimm í gili, fimm í gili." Siðan andaðist hann." Hér ræðir um héraðshöfðingjann Her- mund Illugason á Gilsbakka í Borgarfirði. Erjur voru milli hans og Egils Skúlasonar á Borg, en aðallega jók á heiftarhug Hermund- ar, að hann var svikinn af Agli í málaferlum Odds Ófeigssonar á Alþingi um sumarið, eins og Bandamannasaga greinir frá. Þau mála- ferli stóðu á alþingi 1150 til 1155. Hermundur er á „Hvammsleið" segir þar, sem mun eiga við bæinn Hvamm í Norðurár- dal. Minnst er á örnefnið Valfell, sem óþekkt er nú. í bók Konrads Maurers (1997) um ferðalýsingu hans árið 1858 segir hann (s. 329), „at hefði þá fjallið milli Gljúfurár og Langár heitið Valfell." Það mun á leið þeirri sem Hermundur ætlaði sér að fara. Svo virðist sem Kálund (íslenskir sögustað- ir Il.b.s. 29) sé á líkri skoðun og Maurer um för Hermundar. Þarna í grennd austan Langár er gamall þingstaður Mýramanna og líklegast er að hið týnda örnefni Valfell sé ein- hvers staðar í nágrannafjallgarðinum. Ekki er ólíklegt að Hermundur hafi lagt þessa lykkju á leið sína til að komast sem leynilegast til Borgar að vestan eða sunnanverðu. Hvað varðar býlið Höggvandastaði segir Kálund í riti sínu að þar séu nú fjárhús vestan við Gilsbakka. Hermundur veikist skyndilega. Er fluttur þaðan heim og sent eftir presti í Reykholt. Ætti þetta vart að taka meira en fimm til sex klukkustundir. Síðan deyr hann skyndilega. Ætla má að hann hafi verið milli fertugs og fimmtugs er hann lézt, sem skeði hátt á sjötta tug 12. aldar. Finnur Jónsson, prófessor, skrifar ritling 1912 (Lægekunsten i den Nordiske Oldtid) um sjúkdóma fornmanna. Hann getur þar dauða Hermundar og telur hann af völdum brjósthimnubólgu, sem vafalaust stendur í sambandi við sting þann sem getið er um. Kransæðastífla var þá ekki komin á dagskrá hjá læknum. Hins vegar er tímalengdin of stutt, til þess að lungnabólga eða brjóst- himnubólga sé þarna á ferðinni. Stingurinn er undir hendinni, og er vafa- laust átt við holhöndina. Samfara honum er „æðiverkur". Þessa glögga viðbót við sjúk- dómslýsinguna bendir í þá átt að hér sé um að ræða svæsinn hjartverk (angina pectoris), sem er heiftarlegastur allra verkja í brjóst- holi. Þá ber að geta í hverjum hug Hermundur er, þegar hann veikist. Hann ætlar að brenna inni einn mesta höfðingja Borgarfjarðarhér- aðs. Eitt mikilsvert atriði vantar í lýsinguna. Ekki er skýrt frá hvorum megin í brjóstinu verkurinn lá. Hermundur andast um miðja tólftu öld. Að öllu athuguðu tel ég líklegast að hann hafi lát- ist af kransæðastíflu. Dauði Ara Þorgilssonar slerka í lok lólflu aldar. í Sturlungu4 er getið andláts Ara sterka frá Stað (Staðarstað) á Snæfellsnesi, sonarsonar Ara fróða Þorgilssonar. Segir svo: ,Arí and- aðist í Noregi. Hann gekk til með mönnum að bera langskipsrá. En með því að þeir vissu, at Ari var sterkari en aðrir menn, hljópu þeir undan ránni en Ari lét eigi niðr falla at heldr. Eftir þat tók hann sótt ok andaðist." Að lfkindum hefir Ari verið nokkuð á sex- tugsaldri er hann andaðist, og það eftir mikla skyndiáreynslu. Hann virðist deyja fljótlega eftir þá miklu aflraun, og sennilegasta dauða- orsök er því kransæðastífla. Þegar Hvamms-Sturia Þórðarson, faðir þeirra Sturlunga, Þórðar, Sighvats og Snorra, lést árið 1183, tókust fljótlega kærleikar með ekkju hans, Guðnýju Böðvarsdóttur og Ara sterka. Dvöldu þau saman í Noregi er hann dó þar, en hún fluttist fljótlega til íslands. Sonur Guðnýjar, Þórður Sturluson, giftist Helgu, dóttur Ara og bjuggu þau á ættaróðali hans, Stað. Þau voru barnlaus. Börn Þórðar voru af seinna hjónabandi, en flest þeirra ut- an hjónabands. Heimildir: 1. fslendinga sögur, IX. b., Finnboga saga ramma, s. 293, 294. 2. íslenskir sögustaðir, III. b., s. 117,1986 3. íslendinga sögur, VII. b., Bandamanna saga, s. 343. 4. Sturlunga, II. b., íslendinga saga, s. 5. Höfundurinn er læknir og (yrrverandi prófessor. Kafli úr riti eftir Sigurð sem ber heitið Sjúkdómar og dauðsföll í íslenskum hrnritum, og kemur væntan- lega út í sumar á vegum Bókaútgáfu Háskóla fslands. 12 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 11. JÚLÍ 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.