Vísir - 14.11.1977, Blaðsíða 10

10
m
Mánudagur 14. nóvember 1977 VTSTT?
VÍSIR
utgefandi: Reykjaprent hf.
Framkvæmdastjóri: Davíö Guömundsson
Ritstjórar: Þorsteinn Pálsson(ábm)
ólafur Ragnarsson
Ritstjórnarfulltrúi: Bragi Guðmundsson. Fréttastjóri erlendra frétta: Guðmund
ur Pétursson. Umsjón meö Helgarblaöi: Arni Þórarinsson
Blaöamenn: Elías Snæland Jónsson, Guðjón Arngrímsson, Jón Óskar Hafsteins-
son, Kjartan L. Pálsson, Kjartan Stefánsson, Magnús Olafsson, Öli Tynes, Sigur-
veig Jónsdóttir, Sæmundur Guðvinsson. Iþróttir: Björn Blöndal, Gylfi
Kristjánsson Ljósmyndir: Jón Einar Guðjónsson, Jens Alexandersson.
Askriftargjald kr. 1500 á mánuöi
innanlands.
Verö i lausasölu kr. 80 eintakiö.
Prentun: Blaöaprent h.f.
Auglýsinga og sölustjóri: Páll Stefánsson
Dreifingarstjóri: Sigurður R. Pétursson.
Auglýsingar og skrifstofur: Síöumúla 8.
Simar 86611 og 82260
Afgreiösla: Stakkholti 2-4, Sími 86611
Ritstjórn: Siðumúla 14. Simi 86611, 7 línur.
Sprungið bankakerfi
Seðlabankinn hefur nú greint frá þvi, að afurðalána-
kerfi atvinnuveganna sé sprungið. I september síðast-
liðnum vantaði þannig þvi sem næst tvo og hálfan millj-
arð króna til þess að innlánsbinding lánastofnana nægði
til þess að standa undir endurkaupum á afurðavíxlum
atvinnuveganna.
Þó að þetta lánakerfi hafi frá öndverðu verið gallað á
ýmsan hátt, sýna þessar nýju aðstæður ágætlega i
hversu alvarlegan farveg efnahagsmálin hafa fallið. Á
sama tíma og afurðalánakerfið springur með þessum
hætti hefur ríkissjóður aukið skuldir sínar viðSeðlabank-
ann um rúma 12 milljarða króna.
Skuldasöfnun ríkissjóðs í Seðlabankanum á undan-
förnum árum hefur mjög þrengt svigrúm bankans til
þess að standa undir lánafyrirgreiðslu til atvinnuveg-
anna. í annan stað hefur þröngsýni ráðamanna að því er
varðar stef nuna í vaxtamálum valdið því að bankakerf ið
er að hrynja.
Fjórðungur af innlánum í lánastofnunum hefur verið
frystur i Seðlabankanum. I rúman áratug hefur þessi
innlánsbinding verið notuð í því skyni að endurkaupa
afurðavíxla atvinnuveganna. I sumar sem leið voru
vextir i þessu kerfi samræmdir, en áður voru þeir mis-
munandi eftir atvinnugreinum. Eftir stendur hins vegar,
að vaxtakjör á þessum lánum eru ekki nema um það bil
þriðjungur af raunvöxtum miðað við núverandi verð-
bólgustig.
Á verslunarþingi fyrir skömmu benti Ólafur B. ólafs-
son i Sandgerði á, að notkun bindiskyldunnar í þessu
skyni hefði tekið úr sambandi eitt mikilvægasta stjórn-
tæki Seðlabankans til þess að ráða peningamagni í um-
ferð. Bindiskyldan hefur því ekki verið notuð til þess að
draga úr þensiu í efnahagslífinu, þóað það hafi í upphafi
verið markmiðið.
Þetta kerfi er nú sprungið m.a. vegna ringulreiðar-
verðbólgu og lágvaxtastefnu. óhjákvæmilegter því að
koma á nýrri skipan varðandi þennan mikilvæga þátt i
lánastarfsemi til atvinnuveganna. I ræðu sinni á
verslunarþinginu sagði ólafur B. ólafsson aðæskilegast
væri frá þjóðhagslegu sjónarmiði að færa afurðalána-
kerfið í áföngum inn í viðskiptabankana. Þeir lánuðu
siðan út á afurðir á sambærilegum vöxtum og atvinnu-
vegirnir almennt njóta.
Hér erá ferðinni alFróttæk hugmynd. En í sjálfu sér er
æskilegt, að þessi lánastarfsemi færist inn i viðskipta-
bankana, og eðlilegt er að hverfa sem mest frá þeirri
vaxtamismunarstefnu, sem hér hefur lengi verið fylgt.
Nokkur bragarbót var gerð í því efni síðastliðið sumar,
en augljóst er, að miklu lerigra þarf að ganga.
Mjög óvanalegt er að heyra tillögur af þessu tagi frá
hagsmunaaðilum atvinnuveganna. En þær sýna vaxandi
skilning á nauðsyn endurreisnar efnahagslífsins í land-
inu. í fljótu bragði mætti halda, að það væri keppikefli
atvinnufyrirtækjanna að greiða lága vexti. Sannleikur-
inn er þó sá, að á endanum fá fyrirtækin ekki lánsf jár-
magn, ef þau greiða ekki fyrir það raunverulegt endur-
gjald. Það eru einmitt þær aðstæður, sem atvinnufyrir-
tækin á islandi standa frammi fyrir um þessar mundir.
Viðstöndumá þeim punkti í ringulreiðarverðbólgunni,
að bankakerfið er sprungið. Lánastofnanirnar eru að
verða að óheilbrigðum skömmtunarstofnunum. Blaðinu
verður ekki snúið við í þessu efni nema tekin verði upp
raunhæf vaxtastefna. Þar að auki á Seðlabankinn að
geta notað bindiskyldu innlánsstofnana í því skyni að
takmarka peningaþensluna í þjóðfélaginu. Hún hefur
verið óvirk að því leyti undanfarin ár eins og Verð-
jöfnunarsjóður fiskiðnaðarins. Það er ekki von að vel
fari, þegar hagstjórnartækin eru notuð öfugt við tilgang
sinn.
HVERNIG
REYNDUST
DÆLURNAR?
viðhalds og hávaöa.
Dælurnar sem tengdar voru
við bensinvélarnar voru auk
þesshannaðartilaðdæla oliu og
bensinien ekki vatni og þvf siður
sjó. Voru dælurnar framleiddar
fyrir á rið 1953 og orðnar ureltar.
Þetta voru þó einu dælurnar
sem hægt var að fá með svo
stuttum fyrirvara og vegna
hinnar miklu lyftihæðar reyndist
gerlegt aö dæla sjó eins langt
inn á hraunið og nærri gignum
og raun bar vitni.
1 skýrslunni kom einnig fram
að viðhald dælanna var miklum
erfiðleikum bundið, þar sem
Dælur þær sem notaðar voru
við hraunkælingu f Vestmanna-
eyjum hafa komið aftur á dag-
skrá eftir að þörf varð á ný fyrir
likan búnað i þetta sinn við
Kisiliðjuna i Mývatnssveit.
Bragi Björnsson forstjóri Við-
lagasjóðs, hefur látið þá skoðun
iljóshér i blaöinu að vegna van-
hirðu hefðu dælurnar orðið fyrir
miklum skemmdum þar sem
þæreru geymdar i porti i Kópa-
vogi. Guðjón Petersen, fram-
kvæmdastjóri Almannavarna
sagöist hins vegar ekki telja að
dælurnar heföu veriö þess virði
að kosta neinu til geymslu
þeirra.
Vegna ummæla sem fram
komu i þessum viðtölum hafa
margirhaft samband við blaðið
og beöið um að skýrt verði frá
þvihvernig þessar dælur reynd-
ust i Vestmannaeyjum. 1 ýtar-
legri skýrslu, sem Valdimar Kr.
Jónsson prófessor og Matthias
Matthiasson, véltækni-
fræðingur, tóku saman um
hraunkælinguna á Heimaey er
meðal annars fjallaö um banda-
risku dælurnar.
Þáttaskil i varnar-
starfinu
Segir þar aö eftir að hraun
lagðist yfir fimmtung bæjarins i
lok marsmánaðar 1973 hafi
oröið þáttaskil i varnarstarfinu.
Þá bárust 32 dælur með tilheyr-
andi útbúnaði frá Bandarikjun-
um. Var afkastageta þeirra 800-
1000 sekúndulitrar og lyftihæðin
um 100 metrar i 1000 metra
löngum pipum.
Eftir að þær voru teknar i
notkun hreyfðist hraunkantur-
inn sem að bænum snýr aðeins
litillega fyrstu dagana en
stöðvaðist siðan.
Siöar iskýrslunni kemur fram
að alls hafi dælurnar verið 43
talsins. Þar af voru 23 sem
drifnar voru með bensinvélum
og eru það þær dælur sem enn
eru hér á landi. Hinar dælurnar
voru drifnar með disilvélum.
Afl bensinvélanna var meira
en hinna en þó voru þær mun
óhentugri i' notkun vegna meira
öxlar dæluhjólanna vildu brotna
og þurfti að smiða jafnóðum
nýja öxla.
Samkvæmt þessu hafa dæl-
urnar verið að ýmsu leyti óhag-
kvæmar en gerðu þó sitt gagn.
Hvað verðgildi þeirra varöar,
kemur fram i skýrslu þeirra
Valdimars og Matthiasar að
reikna mætti með að kostnaöar-
verð þeirra hluta sem ekki var
i skilað og Bandarikin lýstu yfir
að þau hefðu ekki þörf fyrir,
væri um 25 milljónir króna.
—SJ
UTGERÐIN BREYTIST
REKSTUR MEÐ SAM
Ekki ieikur vafi á því, aö hugmyndin um auðlindaskatt
öðlast smám saman fylgi. Stjórnmálamenn eru mjög
feimnir við að tjá sig um hugmyndina. Þeir eru senni-
lega hræddir við að taka afstöðu til málsins, enda er það
engin furða, þar sem flestir stjórnmálamenn reyna
fremur að taka undir óskir fólksins i landinu heldur en
að gerast málflytjendur fyrir nýjar hugmyndir sem
virðast byltingarkenndar. Auðlindaskattshugmyndin
hef ur nú verið í deiglunni í nokkur ár. Bjarni Bragi Jóns-
son, hagfræðingur, gerði nokkra grein fyrir auðlinda-
skatti fyrir nokkrum árum síðan í erindi og Kristján
Friðriksson, forstjóri, hefur unnið af mikilli atorku að
útbreiðslu hugmyndarinnar á undanförnum nokkrum
árum. I skýrslu Rannsóknaráðs ríkisins „Þróun sjávar-
útvegs" frá 1975 kemur skýrt fram, að starfshópurinn
sem að skýrslunni stóð, taldi „leyfissölu" til fiskveiða þá
stjórnunarleið sem er rökréttust frá hagfræðilegu
sjónarmiði. Hér er að sjálfsögðu um að ræða sömu auð-
lindaskattshugmyndina, þótthún sé kölluð „leyfissala".
Hvers vegna hefur auð-
lindaskattur ekki fleiri
fylgjendur?
ingu á Amerikönum. Sem sagt
ekkert stórmál. Segja má, að hér
sé um þekkingarskort að ræða.
Svarthöföi segir I VIsi 4. nóv.
s.l., að hagkeðjur, auðlindaskatt-
ur og skattur af Amerikönum
dugi skammt til lausnar þeim
vandamálum, sem viö er að
striöa. Telja má þessa skoðun
dæmigerða fyrir mjög stóran hóp
Islendinga, og er hér átt við auö-
lindaskattinn en ekki skattlagn-
Atvinnurekendur og starfsfólk i
sjávarútvegi telja, aö auðlinda-
skattur feli i sér aukna skattlagn-
ingu I sjávarútvegi og þess vegna
lægri laun við alla fiskvinnu og
minnkað fjármagn til fjárfest-
inga i veiðum og vinnslu. Meðan
fólk telur sig vera að verja hags-
muni sjávarútvegs með
þekkingarskorti og þrýstihópaaf-
stöðu að vopni er ekki von til aö
umrædd hugmynd fái marga
fylgjendur I sjávarútvegi.
Fortalsmenn einkaframtaks
telja sumir að auðlindaskattur
þrengi enn svigrúm til frjáls at-
vinnurekstrar og sé i rauninni
skref i áttina að algjörri rlkisfor-
sjá i sjávarútvegi og stækkun á
rikisbákninu. Vissulega virðist
við fyrstu sýn eitthvað vera til i
þessu.
Reikna má með að margir
bændur séu litið hrifnir af um-
ræddri hugmynd af ótta við aö
þjóðfélagið muni siöan kasta eign
sinni á afrétti landsins þvi lftil
sanngirni er i þvi að þjóðfélagiö
lýsi yfir algjörri sameign á fiski-
miðum umhverfis landiö, en taki
ekki sömu afstööu til landsins ut-
an bújaröa.
Einnig er til fólk, sem telur, aö
stjórnun fiskveiöa með sköttum
sé fjármagnsstjórnun og þvi and-
félagsleg og sé jafnvel i andstöðu
við byggðastefnu og fleira af
þeim toga.
Er svo nokkur furöa aö stjórn-
málamenn séu ragir við að taka á
málinu? En meiri ráðgáta er,
hvers vegna efnahagsráögjafar
rikisstjórnarinnar hafa ekki lagt
opinberlega á ráðin með þaö,
hvernig unnt sé aö stjórna fisk-
veiöum og fjárfestingum I sjávar-
útvegi af viti. Þetta á ekki sist viö
um Þjóðhagsstofnun.
Helst er við þvi að búast aö fólk
i almennum iðnaöi og þjónustu
styöji hugmyndina um auðlinda-
skatt i sjávarútvegi. Um hæl er
þá sagt, aö iðnaðurinn vilji fá
fjármagn það, sem næst með